Tomek Tryzna

Bleke Niko

Uit het Pools vertaald door Karol Lesman

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Europese Commissie in het kader van het programma Cultuur 2000

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Blady Niko, verschenen bij Wydawnictwo Czarna Owca, Warschau 2010

Oorspronkelijke tekst © Tomek Tryzna, 2008-2009

Nederlandse vertaling © Karol Lesman en De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Brigitte Bardot/Le mépris, 1963, geregisseerd door Jean-Luc Godard/Inmagine

isbn 978 90 445 2339 3

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Met twee boodschappentassen vol levensmiddelen liep ze de Tunnel in. Zo werd het kleinste en smalste straatje in de stad genoemd, een ‘L’ in het hartje van het marktplein. Daarboven toornde zestig meter hoog de toren van het stadhuis uit. Toen het hier nog Duits was, heette het straatje Raadhuisstraat, de Polen noemden het poëtisch Binnenstraat. Sinds een paar weken waren arbeiders bezig geweest het Zwarte Huis te onttakelen en langzaam maar zeker hield het straatje op het smalste en donkerste straatje te zijn, om ten slotte een grote binnenplaats te worden. Door het keukenraam scheen voor het eerst sinds enkele honderden jaren de zon.

Toen ze vlak bij de poort was hoorde ze een luid geruis, als van de regen. Het was stucwerk dat van de toren van het stadhuis naar beneden kwam. Ze rende de gang in. Het ruisen zwol aan, het veranderde in een luid druipen. Dit was geen stucwerk, dit waren tegels die naar beneden kwamen en het werden er steeds meer. Ze smeet de deur achter zich dicht. Stond de toren op instorten? Wat moest ze doen? De trap op vluchten of de deur tegenhouden zodat er niets binnen kon vallen? Het dilemma duurde een seconde. Ze koos voor de vlucht. Toen ze haar voet op de negende trede zette, hoorde ze een enorm kabaal, op de twaalfde klampte er zich iets aan haar voet vast.

Ik was juist bezig de schijvenhalter te stoten. Ik deed een tweede uitval toen de vloer onder mij begon te trillen, de muren trilden, er klonk een dreun. Het was alsof het huis door een stamp van mijn hiel instortte.

Ik rende de gang op. Vanuit het trapgat blies een grauwe stofwolk me tegemoet, waaruit mijn grauwe moeder tevoorschijn stapte met twee tassen en op één schoen.

Kuchend vielen we onze woning binnen.

Ik pakte mijn camera. Terwijl ik de veer opdraaide rende ik naar het raam. Ik leunde naar buiten en: trrrrrrrrrr, begon de mensen die in het grauwe stof over het marktplein renden te filmen. Ik kon mezelf wel voor mijn kop slaan dat ik niet in de keuken was gaan staan om het instorten van de toren te filmen.

En weer de gang op. Grote brokken puin vulden het trapgat tot aan de twaalfde trede. Die hadden moeders schoen opgeslokt. Ik deed de deur naar de keuken open. Daar waar het raam had gezeten zag ik een enorm gat, en op de vloer, op de resten van de tafel lag een reusachtige griffioen uit het topje van de toren.

De camera naar mijn oog: trrrr. Trrrrrrrrrr. Trrrr.

Onze vier meter hoge toren lag voor tweederde in puin. Om hieruit te komen moest je je dubbelvouwen.

Ik stond op een verse ruïne.

De stadhuistoren had het Binnenstraatje verpletterd, hij was er met heel zijn gewicht bovenop gaan liggen. Het Zwarte Huis was niet eenzaam heengegaan.

Trrrrrrrrrrrrrrrrr.

Ik filmde de gecastreerde markt tot het begon te schemeren. En pas in de late avond, toen moeder ons voor de zoveelste keer alles vertelde, overviel me de volstrekte verbijstering door wat er had kunnen gebeuren.

De duivelse klauw had haar op een haar na gemist.

Ma had in de allerlaatste seconde haar voet uit de stenen muil getrokken en dat was alles. Geen schrammetje, zelfs geen ladder in haar kous. En als ze nu beneden was gebleven en de poort had proberen dicht te houden? Ook van de arbeiders was niemand omgekomen. Het bleek dat ze enkele minuten voor de catastrofe de benen hadden genomen.

5 januari 1967, om kwart over drie, hadden in het hartje van de stad twee grote krachten zich met elkaar gemeten en deze keer had de goede gezegevierd. Ik wist toen nog niet dat in korte tijd nog een engel zijn vleugel boven Świdnica zou verliezen.

Er verstreken een maand en drie dagen.

Ik zat thuis te blokken op een natuurkundeboek en deed voor mijzelf of ik leerde toen ik iemand hoorde kloppen. In de deuropening schitterden de brillenglazen van voorzitter Oczko.

‘Het is belangrijk, over een half uur vergadering in de Casanova.’

De voorzitter verdween. Ik kamde mijn vette haren, schoof mijn voeten in mijn suède parisiennes, mijn romp hulde ik in een wollen jas met visgraatmotief, ik at een hardgekookt ei en vloog er langzaam vandoor.

Het sneeuwde. Het was zo mooi dat ik terug wilde gaan om mijn camera te halen, maar ik bedacht dat Kuba hem nu immers had.

In koffiehuis Casanova zat Filip Kapuścik, een bekroonde dichter, te wachten op de voorzitter. Hij zat hier bijna elke dag. Hier had hij zijn zeshonderd pagina’s tellende familiekroniek geschreven, hier werkte hij aan zijn roman getiteld Tweehonderd zloty, hier vulde hij een dik schrift met cycli van gedichten. De rijkdom van sommige van zijn metaforen sneed de adem uit mijn longen, wat niet wil zeggen dat ik het benauwd kreeg – nee, debet hieraan waren het Boek der Frasen en vergelijkbare krachttermen.

We hadden samen in de tweede en derde klas van de lagere school in de Kerkstraat gezeten, jaren later bracht het lot ons opnieuw samen in eenzelfde schoolbank op het avondlyceum. Filip is heel mager en heel lang, maar niet alleen daardoor valt hij zo op in de massa.

Een afrokapsel, een vlinderdas, een geel colbert met donkerblauw streepje, zwarte lakschoenen. ’s Winters draagt hij een zwarte hoed en een zwarte, op bestelling gemaakte pelerine. Hij loopt graag met een wandelstok. Bij bijzondere gelegenheden verschijnt hij in een gehuurd rokkostuum. Hij heeft een gouden tand en een geitensik.

Tegen de serveersters in het koffiehuis zegt hij ‘Garçon!’

Zo’n negentiende-eeuwse dandy is Filip, bijna negentien jaar oud, ofwel even oud als ik. Hij houdt alleen van meisjes die hem niet willen. Op dit moment is dat Dagmara Jurszewicz – een mooie, rijzige vrouw met bestudeerde gebaren, vierentwintig jaar oud. Ter ere van haar heeft hij zo’n vijftig verzen geschreven. Hij vermoeit ons met het voorlezen ervan. Bij liefdesgedichten vervalt hij in een vreselijk pathos.

Van pathos hield ook voorzitter Oczko. Hij kwelt de mensen met Gałczyński. Is hij op een feestje, dan drinkt hij een glas wijn en doet onmiddellijk het licht uit, steekt kaarsen aan en reciteert toverachtige strofes. Voor mij zijn het zeepbellen, voor mij was bijvoorbeeld Grochowiak een tovenaar, maar voor romantische chicks werkt Gałczyński als blinkende glittertjes. Oczko is een geboren activist, instructeur in het Cultuurhuis, lid van de Democratische Partij. Hij heeft altijd een aktetas bij zich en draagt een stropdas. Hij is nergens bang voor, durft iedereen op te bellen, maakt met iedereen een praatje en krijgt alles voor elkaar. Hij zit ook op de avondschool. Van ons is hij de kleinste en de oudste. Hij is eenentwintig.

Wat mezelf aangaat, ik ben een aan originaliteit lijdende knoeier. Ik had een hekel aan mezelf toen ik ophield kind te zijn en besloot met mezelf de strijd aan te gaan, in weerwil van mezelf te handelen. Op die manier heb ik afgerekend met de wortels van mijn oude persoonlijkheid, terwijl de nieuwe zich nog niet heeft aangediend en ik momenteel in de reet van het niets verkeer en pas bezig ben toe te groeien naar mijn eigen grootsheid, die mij misschien wel nooit zal geworden.

Kuba Ziębiński, een bolwangig cherubijntje, is de jongste van ons viertal. Hij is mijn beste vriend en co-auteur van mijn films. De hele tijd praten we over film en als we samen zijn vervelen we ons nooit. Het scheelde minder dan een half jaar en hij zou toen ook zeventien zijn geweest. Hij verscheen als laatste in het koffiehuis, want hij moest uit school komen. Hij was de enige van ons die, zij het niet voor lang, nog op een dagschool zat, het lyceum. Voorzitter Oczko had persoonlijk de rector gebeld om Kuba het laatste uur vrij te geven.

Het moest wel iets echt belangrijks zijn.

Eindelijk verscheen de voorzitter in het koffiehuis. Hij zag er een beetje vreemd uit. Hij zette zijn aktetas voor ons neer en ging naar het toilet. Hij bleef een tijd weg. Onze nieuwsgierigheid werd ten top gedreven. Het Boek der Frasen enzovoort, tweede opkomst. Filip dronk koffie, Kuba en ik thee met citroen. De voorzitter kwam veranderd terug van het toilet. Hij deed altijd al gewichtig, maar vandaag deed hij er nog een schepje bovenop. Hij bestelde tomatensap. Serveerster Jola bracht het sap en zei: ‘De eerste gasten waren vaste en niemand had in de gaten dat ze loszaten.’

Drie jaar geleden was ze in bioscoop Gdynia van het balkon op de parterre gevallen, waarbij ze niemand had gedood en ook zichzelf niet had bezeerd, maar sindsdien sprak ze in rijm, zij het niet altijd even zinnig.

De voorzitter probeerde het sapje en vroeg met zijn beroemde zakelijke toon om suiker, peper en zout. Hij maakte het sap op smaak, nam een slok, haalde uit zijn zak een in achten gevouwen schone zakdoek, spreidde deze uit, haalde de bril van zijn neus en begon het glas schoon te poetsen, waarbij hij zijn bijziende kijkers in de onscherpe leegte sperde. Hij vouwde zijn zakdoek wederom in achten, stopte hem weg, zette zijn bril op, trok een plechtig gezicht en zei toen: ‘Heren, houdt u vast.’

Er schitterde licht in zijn glazen. Hij keek zowel naar ons als dwars door ons heen. Ik dacht dat hij gek was geworden en ons zo dadelijk zou verkondigen dat God bestond, dat hij Hem achter ons zag staan. Ik keek zelfs om.

Ondertussen begon voorzitter Oczko aan zijn wonderlijke verhaal.

In de ochtenduren was in het Cultuurhuis de telefoon gegaan. Het was de internationale centrale. Ene dokter Wunde uit Hamburg had iemand van de filmclub willen spreken. Ewka, de secretaresse, had de voorzitter geroepen, die juist in de kamer ernaast met Mazurkiewicz, de beroemde schilder, een spelletje schuifvoetbal zat te spelen. En deze dokter Wunde had de voorzitter verteld dat hij vorig jaar september tijdens een dienstreis in Polanica een poster had gezien van het Pol-8 Filmfestival. En omdat hij jarenlang zelf amateurfilmer was geweest, had hij twee uur doorgebracht bij de filmvoorstellingen in de festivalbioscoop en op zeker moment op het doek panorama’s gezien van Świdnica, de stad waar hij was geboren en waar hij heel lang geleden had gewoond, toen het nog Schweidnitz heette, en dat had hem heel, maar dan ook heel erg ontroerd.

Op dat moment van het relaas van de voorzitter raakte ook ik heel ontroerd, want de enige film op het festival die in Świdnica was opgenomen was immers die van mij. Het was mijn film, het waren mijn panorama’s die dokter Wunde hadden ontroerd.

Kuba reageerde verbaasd.

‘In welke taal heb jij met die gozer gesproken? Jij kent immers geen Duits.’

‘Nou en? Dokter Wunde heeft een Poolse vrouw, hij heeft haar in ’44 gered uit het kamp in Gross-Rosen en daarom spreekt hij Pools, zij het gebrekkig. Een beetje grappig. Hij begon mij uit te vragen, hoeveel leden onze club telde, wat voor films wij hadden gemaakt en wat voor apparatuur we hadden. Ik heb hem naar waarheid geantwoord dat we aan camera’s alleen twee Russische Kwarts 2x8 mm-camera’s hebben. Een Kwarts 2 fix-focus en een Kwarts 3 met vario-objectief. En een 16 mm Admira met dubbel objectief van Tsjechische makelij, alleen was het brede objectief ervan vanaf het begin gebarsten en tekende het lange onscherp. Toen zei dokter Wunde dat dat de reden was waarvoor hij belde. Want sinds september had hij lang nagedacht en nu dan eindelijk een besluit genomen. Volgende week moet hij in Polanica zijn voor een consultatie en zondag, 18 februari zal hij naar Świdnica komen om onze filmclub …’

En hier onderbrak de voorzitter zijn betoog, daarmee nog maar eens aantonend dat het gevoel voor suspense hem niet vreemd was. Hij ging met zijn hand in de zak van zijn colbert. Hij haalde er een kaartje uit. Bracht dit tot bij zijn ogen en las voor: ‘… een 16 mm Arriflex BL en een bandrecorder van het merk Nagra te schenken.’

Iets in mij kreunde gepijnigd van geluk.

Arriflex BL – de beste camera ter wereld en daarbij met geluid, een juweeltje van vele duizenden dollars. Nagra – de beroemde in Zwitserland vervaardigde bandrecorder van ingenieur Kudelski.

En dat allemaal voor ons, jongens uit een klein stadje in Neder-Silezië, die tot dan toe hoogstens schuchter hadden gedroomd van een Pentaflex, een in de DDR vervaardigde stomme camera.

Redacteur Orski, de correspondent voor Wałbrzych van TV Wrocław, had er zo een. Een enorm zwaar apparaat dat het lawaai maakte van een motorfiets: je kon het geratel op een kilometer afstand horen. Zonder zijn aanwezigheid, zonder zijn gepruttel verviel elke plechtigheid in onze stad tot een tweederangs evenement.

Orski huurt een assistent in, Urbanek geheten, om de driepoot met de vier gloeilampen vast te houden. Hij betaalt hem twee tientjes en solt met hem alsof hij hem honderd zloty geeft. Hij scheldt op hem, trapt hem onder zijn kont en één keer heb ik gezien hoe hij hem met de vlakke hand op zijn oor sloeg. Maar Urbanek voelt zich altijd schuldig en aanvaardt de uitvallen van zijn baas met veel begrip. Orski is klein, een vetzak met een dikke buik en een rood hoofd; Urbanek is bleek, mager en lang, heeft het postuur van Filip. Orski is een zenuwpees, Urbanek een overijverige flegmaticus.

Ik zou een idioot zijn als ik dat niet zou filmen.

Ik heb in één uur een filmpje van vijf minuten gemaakt over een heer en zijn dienaar. Weinig mensen hebben het gezien. Om zoiets in het openbaar te vertonen moet je van een documentaire een speelfilm maken. Maar wie zou kunnen spelen zoals zij?

De voorzitter stopte zijn kaartje weg.

‘En dan doet de dokter er nog wat 16 mm-tape bij, vijfentwintighonderd meter en die, nou, zo’n speciale …’

Hij beschreef met zijn vinger een kringetje in de lucht.

‘Projector?’

‘Zo eentje voor twee tapes, om beeld en geluid gelijk te laten lopen.’

Kuba en ik keken elkaar aan. Onze geheimste wens was bezig in vervulling te gaan.

Synchronisatie en nauwkeurigheid in één wat betreft de uitsnijding.

Van het spookland van de stomme geesten naar het land van de realiteit. Iets valt, en krak – het valt ook krakend te pletter. Hij spreekt, zij geeft antwoord. Vervolgens zwijgen ze, maar je hoort geratel. Er passeert iemand op een motor.

Alles zoals in het echt.

In Casanova verscheen Dagmara Jurszewicz. Filip haastte zich naar haar toe om haar een nieuw aan haar opgedragen gedicht voor te dragen. Ook Oczko taaide af, want hij had een belangrijke ontmoeting in Żarów, en Kuba en ik vlogen naar het Cultuurhuis om de secretaresse, die als eerste de stem van dokter Wunde had gehoord, uit te vragen. Ewa’s bekentenissen kwamen overeen met het relaas van de voorzitter.

En Kuba geloofde eindelijk dat het geen grapje was met die dokter Wunde. Dat de Arriflex echt was.

We gingen een biertje drinken.

‘We hebben toen in Polanica zo’n verschrikkelijke vernedering moeten ondergaan’, zei ik toen we onze vierde pul achter de kiezen hadden. ‘Maar daar hebben we nu wel aan te danken dat we straks over een Arriflex beschikken.’

‘Ik zal nooit vergeten hoe jij je daar in de bioscoop van me afkeerde.’

‘En ik zal nooit vergeten wat je in de trein zei toen we op de terugweg waren.’

‘Wat zei ik dan?’

‘Toen ik mijn tas in het bagagerek legde, zei je: “Hij is wel licht, geloof ik, hè, die tas van jou.”’

‘Heb ik daarmee dan iets gezegd wat niet waar was?’ vroeg ik Kuba, en alle twee barstten we in lachen uit. En op die manier veranderden onze bittere herinneringen op den duur in zoete herinneringen.

En we werden dronken van geluk en bier.

Vaarwel stomme film. Vaarwel korte film. Het is tijd voor het echte werk, met dialoog en al. Een avant-gardefilm voor het filmfestival in Pesaro in Italië. Dat vindt plaats in oktober, de aanmeldingstermijn verstrijkt eind mei, zo had ik gelezen in het laatste nummer van Kino.

Alleen wat voor soort film maken?

Ik kwam om één uur ’s nachts thuis. Vanwege een dringende massa dronken gedachten kon ik tot de volgende ochtend niet in slaap komen. In maart zouden we kunnen beginnen met draaien, misschien zelfs wel eind februari. Alleen waarover? Ik zat vol ideeën voor een korte film, maar een echte speelfilm is andere koek, dat is een voorstelling van anderhalf uur.

Maar opgelet: in deze stad lopen enkele authentieke literaire genieën rond, een stelletje malloten van de bovenste plank. Ieder van hen kan ons materiaal voor een cinematografisch meesterwerk leveren.

Naast Filip heb je nog Stanisław Gąsior, een uitstekend stilist, hij is nu bijna dertig. Uiterlijk lijkt hij een beetje op Bruno Schulz, qua stijl ook trouwens. Sinds de bibliothecaresse Lucyna hem heeft gedumpt, gaat hij met de superintelligente seminarist Krystian en speelt hij de homo pro domo. Ik mag hem wel, zelfs zeer, ik heb veel van hem geleerd over het leven, alleen moet ik niets hebben van zijn ironie, het principe in gedachte dat ironie immers het wapen is van de zwakkeren en ik sterk wil zijn, wat niet wil zeggen dat ik dat ook ben. Gąsiors verhaal getiteld ‘Leokadia’s zomer’ is in Twórczość verschenen. Daarin beschrijft hij zeer liefdevol en met bijtende ironie een omaatje dat haar kleinzoon vreselijk mishandelt. Dat zou een mooie film kunnen opleveren. Nu alleen nog zo’n oud besje vinden. En zo’n jongetje. En je zou wat stukken van dat prachtige proza kunnen invoegen, als een jaren later gehouden monoloog van de held.

Dan is er ook nog Hieronim Gdesz, een al wat oudere, nogal vreemde vogel. We noemen hem Hitlers Masseur, want hij geeft nooit iemand een hand. Hij is als de dood voor besmetting, deurklinken beroert hij met zijn ellebogen. Hij heeft ooit een dunne verhalenbundel uitgegeven. Met een paarsbruin omslag, grauw papier, kleine letter, en de al even weinig uitnodigende titel Boete.

Als vroeger, ergens in het begin van de twintigste eeuw, iemand in Neder-Silezië een ander vermoordde, moest hij een kruis uit steen hakken en dat plaatsen op de plek waar de misdaad was gepleegd. Elk van deze verhalen is de geschiedenis van een ander boetekruis.

Op een ouderwetse manier opgeschreven, maar echt boeiend.

Een ervan, ‘Haren’, is me vooral bijgebleven. Over een man die de vrouw van zijn broer had vermoord.

Een erg gemakkelijk te verfilmen verhaal, want er komen maar vier personages in voor. Een meisje met heel lang haar, haar man, de broer van de echtgenoot en de schoonmoeder. Het decor is een stuk bos, een akker, een boerenstulp in de verte. En enkele kostuums uit de dertiende eeuw, gemaakt van bijvoorbeeld jutezakken. En het museum voor de handel ligt vol met oude rekwisieten voor de inrichting van de boerenstulp.

En ik heb een leuk idee voor het leidmotief.

In een perspectief verder weg wordt zo nu en dan een man getoond die in een brok steen staat te houwen op een akker aan de rand van een bos. Soms hoor je buiten het kader in de verte de slagen van de hamer. De hele film heb je de indruk dat de man gedurende het verhaal staat te houwen en pas aan het einde blijkt dat hij een geest is uit de toekomst, en dat het verhaal zijn herinnering is.

Onder onze literatoren onderscheidt zich verder nog Bogdan Bolus – zelf noemt hij zich Heros van de Modder – vijfentwintig jaar oud. Er doen onheilspellende verhalen over hem de ronde. Het schijnt dat hij ooit een Russische soldaat heeft vermoord. Zelfs Gigant, die beroemde gannef en bajesklant, is bang voor Bolus. Toen hij vier jaar had gekregen voor geweldpleging is Bolus in de gevangenis begonnen met het schrijven van griezelige parabels uit het leven van mensen en smouzen. Moraliteiten à rebours, zoals doctorandus Królikowski van het Museum voor Oude Handel ze noemt.

Bolus heeft in mijn Marionetten gespeeld en later in de film Geef eens door.

Die ging over een gozer die in een telefooncel stond te praten en een andere gozer, gespeeld door doctorandus Królikowski, die voor die cel ongeduldig werd. En de gozer die stond te praten, oftewel Bolus, kwam pas weer naar buiten toen er al een hele massa mensen zich kwaad maakte. Vervolgens pakte die ander de telefoon en toen bleek dat die kapot was, dat die ene gozer alleen had gedaan alsof hij met iemand stond te praten. En wat deed die ander? Die begon ook net te doen of hij met iemand praatte. Hij moest het hem aangedane onrecht immers wreken op de volgende.

Bolus leert mij boksen en ik corrigeer de spelfouten in zijn verhalen terwijl Filip en ik ze redigeren, want ze staan vol herhalingen. De twee beste hebben we op een typemachine met carbonpapier overgetypt en naar Warschau gestuurd, naar Kultura, maar tot nog toe hebben we geen reactie gekregen.

Een keer in december zei hij somber: ‘Wil je het leven aanraken?’

‘Graag.’

‘Koop dan vier flessen wijn en ga mee.’

Hij bracht me naar de ulica Stawowa. Door de zelfkant bewoonde etagebarakken bij het park. Daar woonde op de begane grond Adam met zijn oma. Hij was veertig, oma tachtig.

Adam hield een schoen op zijn knieën en deed daar iets mee, wat herstelwerk. En kleine, kromme oma zat met haar gezicht onder een hoofddoek in een hoekje paddenstoelen te snijden, die ze vervolgens op een krant uitspreidde om te drogen. Toen Adam hoorde dat wij bezig waren met een film begon hij zich uit te sloven. Aanvankelijk danste hij de kazatjsok, waarbij hij voortdurend op zijn hurken ging zitten en zijn benen voor zich uitstrekte. Even later begon hij te jongleren met vier appels en te vertellen dat hij als jonge jongen bij het circus had gewerkt.

Plotseling stootte Bolus de appels uit zijn handen en sloeg hem zonder enige aanleiding met de vlakke hand in het gezicht. Adam likte zijn wonden, zeeg neer en alsof er niets was gebeurd, ging hij verder met zijn schoen. Bolus keek mij aan, schonk nog eens in, dronk zijn glas leeg en ging zitten. Ik keek naar Adams oma. Die zat nog meer in elkaar gedoken. Ik werd pisnijdig. Ik stond op en gaf Bolus zo’n dreun tegen zijn facie dat hij van zijn stoel donderde.

En toen wierpen Adam en zijn oma zich op hem als twee dolle honden. Het kluwen van drie lichamen rolde door de kamer en wierp tafel, stoelen en alle andere voorwerpen die het onderweg tegenkwam tegen de vlakte. Uiteindelijk wist Bolus zich los te wurmen, wierp een kwade blik op mij en nam de benen. Bolus zal zo’n vernedering nooit laten passeren. Die zal mijn kop nog laten rollen. Ik haalde uit mijn zak mijn laatste dertig zloty. Ik gaf ze aan Adam.

‘Haal nog eens wat wijn.’

Vijf minuten later was hij terug met een vaatje zelfgestookte wodka en een emmer haringen. Het ging als een lopend vuurtje door de barak dat Adam een feestje gaf. Binnen de kortste keren krioelde het van de vreemde vogels in de kort en klein geslagen woning. Ik vreesde voor mijn leven, maar ik dronk een half glas van de zelfgestookte wodka en begon positief te denken.

Bolus was sneller, maar ik was zwaarder en sterker. Met mijn rechterarm kon ik zeventig kilo stoten. Laatstelijk had ik twee keer gevochten en twee keer gewonnen. Bolus mocht dan een verschrikkelijk karakter hebben, hij bleef een mens, en ik was na zelfgestookte wodka niet bang voor mensen.

Ik was alleen bang voor geesten en levende lijken.

De gasten op het feestje mocht ik erg graag. Ik raakte verlicht. Dit waren uiteindelijk indianen, de rechtmatige eigenaren van deze grond, echte door de blanken in reservaten opgesloten indianen. Zij hebben gewoon hun eigen wetten en de witte bezetters leggen hun die van hen op.

Nooit zullen indianen en blanken het met elkaar eens worden.

De zelfgestookte wodka steeg me naar het hoofd. Ik was high. Ik keerde weer terug op aarde toen ik juist grof vloekend een verhaal aan het bedenken was over hoe Cukierski, Zyga en ik over de daken op de vlucht waren voor de militie. Een meisje streelde mijn hoofd. Na haar te hebben gezoend bleek ze een dikke trien met een neus als een bloemkool.

Adam had juist wat peut gedronken en spuugde vuur, toen Bolus terugkeerde van de clandestiene wodkaverkoop en me een klap in mijn gezicht gaf. Zachtjes, eerder pro forma. Ik sloeg niet terug. Ik deed net of het voor de lol was. Hij moest immers zijn gezicht redden. Trouwens, niemand had iets gezien. Hij bleek met een loden pijp in het park op mij te hebben staan wachten, maar had het koud gekregen. Hij had wat zelfgestookte wodka gedronken, was weer warmer geworden en uiteindelijk had hij me vergeven, alleen had hij wel zijn respect voor mij verloren. Wat hem er niet van weerhield om me, nadat ik me bewusteloos had gedronken, op zijn rug te nemen en naar huis te brengen. En van de ulica Stawowa naar de Markt is het meer dan een kilometer. Ik kwam weer bij toen hij de hoek van de Bohaterów Getta en de Pułaskiego had bereikt.

‘Zet me hier maar neer’, jankte ik, maar toen hij mij neerzette ging ik op het grasveld over mijn nek.

‘Ik wilde je degenen laten zien die in de stront leven maar dat in het circus denken te doen’, zei hij met hese stem. ‘Maar jij moest zo nodig vrienden met ze worden, verrekte jandoedel.’

‘Hou je katoen, hou je sjakes of hoe je maar wilt, Bolus’, antwoordde ik te midden van de stank. ‘Ik ben geen personage uit een van je parabels. Ik speel niet in andermans kelders. Ik ben geen jandoedel en ik ben geen edelvolk, geen katholiek en geen Pool, geen van allen.’

‘Wie ben je godverdomme dan wel?’

‘Een Vrije Filmmaker.’

Arme Bolus. In zijn simpele brein zitten stammenpatriottisme en klassenonderscheid gestampt. Maar ik wil van geen van twee iets weten. Ik wil niet voor eens en voor altijd een eenmaal vastgestelde levensbeschouwing aanhangen. En zelfs mijn vaderland kan me gestolen worden, want waar is ware kunst als een volk in slavernij jeremieert en hoogstens een ironisch gezicht trekt achter de rug van de leraar Russisch? En ik wil zwaaien en zwieren met mijn camera boven en onder de wereld, en een zwevend pluisje achternazitten.

Ik hief mijn handen. Fanfares weergalmden. Aan de nachtelijke hemel verscheen het reusachtige, flikkerende opschrift: KINO KINO KINO.

En dat was het begin van dat mooie liedje.

Een jaar eerder sta ik voor de spiegel met gezwollen bicepsen en een naakt bovenlijf stoere bewegingen te maken. Biceps, triceps, vierkoppige dijbeenspier, deltaspier, brede rugspieren. Ik verander van houding, maak me breed, trek mannelijke gezichten, terwijl papa onder de lamp zit te naaien.

Als papa drinkt, dan drinkt papa. Als hij naait, dan naait hij. Hij glijdt over het nylon als een autocoureur over het asfalt. Zijn wagen heet de naald en helaas kent hij alleen voetaandrijving. Door het nylon gaan meestersteken. Papa gaat zo op in zijn naald dat hij voor de wereld verdwijnt en de wereld voor hem.

Maar hij moet nu net toch boven water zijn gekomen, want het gesnor is opgehouden en papa heeft een sigaret in tweeën gebroken, één helft in een pijpje gedaan, deze opgestoken, hij zit me aan te kijken, schudt zijn hoofd en zegt dan met trieste stem: ‘Vader een knappe vent, moeder de vrouw mocht er ook zijn, maar de zoon … net een hakbijl.’

Ik keek in de spiegel met de ogen van mijn ouweheer en voelde me net een clown. Die ouwe van me bekritiseerde me zelden, maar als hij wat zei dan zei hij iets.

Zo ben ik narcist geworden.

Dat komt door bodybuilding, door dat staren in de spiegel. Ik werd trots. En wat gebeurde er nou laatst? Ik droomde iets doms. Ik was een eind gaan wandelen en het was puur toeval dat er juist toen iets gebeurde wat mijn brein uit die lange droom wakker schudde.

Ik kwam langs bioscoop Gdynia, zag de poster met Brigitte Bardot, kocht een kaartje. Het was maandag en de eerste voorstelling, de zaal zat stampvol en alleen op de eerste rij was aan de zijkant nog een plaats vrij. Daar ging ik zitten en vanaf die plek zag ik een korrelig kleurenbeeld dat mij schokte zoals nog nooit iets daarvoor me geschokt had.