Aino Trosell

HARTSTOCHT

Uit het Zweeds vertaald door Jasper Popma en Wendy Prins

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Hjärtblad, verschenen bij Norstedts

Oorspronkelijke tekst © Aino Trosell, 2010

Published in agreement with Stilton Literary Agency

Nederlandse vertaling © Jasper Popma, Wendy Prins en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Elisabeth Ansley/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2340 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Proloog

Onthutsend is de slaap met zijn dromen, die omgekeerde wereld.

Als de druk afneemt komen de nachtmerries aangestormd. Als de kramp wegtrekt komt het waargebeurde boven. Het verdriet wordt verwerkt, al wat moeilijk is. Leed wordt nogmaals doorleefd, alle kwellingen, alle verschrikkingen.

In de werkelijke wereld heerst orde, heersen harmonie en geborgenheid.

In het rijk der dromen schreeuwt de angst zijn duistere boodschap uit. Zwart is de nacht. Blijf wakker!

Maar ten slotte vallen de oogleden dicht, de mond open.

Dan vliegt de nachtmerrie over de naakte ziel, rijt, rukt, wil binnengelaten worden, wil erkend worden, wil werkelijk worden. Eigent zich het recht toe.

Die wereld, bestaat die? De gevoelens en stemmingen worden geweten aan alles wat destijds gebeurd is. Alles wat kon gebeuren. Dat vreselijke waar je nooit aan denkt als het dag is.

Maar als de kramp echt was. Als het gebeurde. Als het plaatsvond in de wakkere werkelijkheid.

Toen prijkte de Hof van Eden achter geloken oogleden en alles was heerlijk en liefelijk en het geluk trilde in elke vezel van elke kleine hongerende ziel. De dromen schitterden als kristal, fantastisch en wonderschoon.

Je wist dat je droomde. Dat het nooit zo kon worden. Nooit zo goed kon worden. Je verzette je. Je wilde niet opnieuw ontwaken in die ijzige, kolkende rivier, verwachtte niets en wenste alleen maar achter gesloten oogleden in het Paradijs te mogen blijven. Waar de droom allang verwezenlijkt was. Zou je daar niet mogen blijven? Ja, alleen maar slapen!

Het geheugen beweegt zich ongehinderd door tijd en ruimte. In het heden gloeit de as van de branden nog na. De vuren die tegen de ochtendhemel oplaaiden, zou dat allemaal gebeuren?

Vuren, duisternis en koude, en een tergend verlangen. Het was het hemelrijk. Vlak bij ons. Die eenvoudige dingen.

Warmte te kunnen voelen, krachten die terugkeren in je lichaam, verzadiging kunnen voelen. Weer vrij zijn.

steenkist

De opperhuid

Hij had vast een naam? Die kerel uit het dorpje Idbäck in de parochie Malung, de man die die grote den velde? Die hoge den waarin hij een mast zag? Hoe kon hij op die manier denken? Hoe kwam hij op het idee? En ging ermee aan de slag?

Dat hij de energie had!

Want hij ontdeed hem van de schors. De stam was achtentwintig meter lang, bijna zestig Zweedse el. En zo lang en zo dik als hij was, bracht hij hem naar Gävle, met paard en slede. Slechts zes dagen duurde de tocht in de kou. Hij moet een taai en trouw paard hebben gehad!

Eenmaal in de stad Gävle – Dzävväl in Malungs dialect – verkocht hij de stam aan een werf, en van het geld kocht hij rogge.

Honderdtachtig kilo was het.

Toen hij terugkeerde in Idbäck, kregen zo veel dorpsbewoners van het meel, dat men zei dat het net als in de Heilige Schrift was, waarin Jezus Christus duizenden mensen te eten gaf, of als in het sprookje van de toverpan, waarin de zoete pap maar bleef opwellen.

Een moeder kreeg haar melk terug.

Daarmee werd een zuigeling gered. Zo kwamen sommigen dat jaar de winter door, terwijl anderen heengingen.

Verder waren er in het geheel geen gevoelens. Gevoelens waren er nauwelijks, die winter van het jaar achttienhonderdzevenenzestig.

Toen was het stil. Het was onheilspellend rustig. Het leven ging trager dan normaal. De achttiende mei kon er nog met paard en slede over de rivier worden gereden. Het Siljanmeer overstroomde in juni. De bergen in Malung waren nog steeds bedekt met sneeuw – Middagsberget, Byråsen, Ålidberget – allemaal wit.

Toen was het niet mooi. De schoolkinderen moesten korstmossen verzamelen en ze koken en fijnhakken en vermengen met wat er voorhanden was.

Er was geen eten.

Na midzomer werd er gezaaid. In augustus kwam de vorst. Zo ging het in heel Dalarna, in heel Norrland. Het lachen was de mensen vergaan, want zelfs het zaaigoed kreeg men nooit meer terug. De mensen waren ten einde raad.

En opnieuw ging men een winter in.

Die wilde men zich later hoe dan ook niet herinneren.

Maar het wordt weer voorjaar. Eindelijk breekt de lente aan. Het licht keert terug.

Het is lente met zonneschijn en smeltende sneeuw op de heuvels Backarna in het buurtschap Västra Fors in de kerkelijke gemeente Malung.

Hulda wordt komende zomer acht. Ze speelt met haar buurjongetje Olof bij de bruisend stromende Ellingån, die over haar enorme traptreden naar beneden dondert, op weg naar de grote rivier. De molens staan stil, wat treurig is nu het water zo hoog staat.

Maar er is niets om te malen. Ook de walkmolen staat stil, evenals de schaafmolen, en de beendermolen. Want er zijn geen beenderen om te vermalen, die als extra meststof op de akkers hadden kunnen dienen.

Hulda lacht.

Weet je wat er op een briefje stond dat een man bij de kerk had opgehangen? Er stond: ‘Laat je benen vakkundig verbrijzelen door Bondpä Jonas in Lännviken.’

Olof lacht niet.

Maar snap je het dan niet? Alsof je vrijwillig naar hem toe zou willen gaan om met je benen languit te gaan liggen: ‘Zet de luiken maar open en laat het kraken!’ Ik bedoel je eigen, die je onder je hebt natuurlijk, waar je voeten aan vastzitten. Waar je mee loopt!

Eindelijk lacht Olof.

En ze lacht opnieuw, hard, zodat iedereen het kan horen en omdat hij verhoogd moet worden, de toch al bevochten opgewekte stemming.

We spelen dat we aardappelen poten!

Ja!

Ze trekken voren in de sneeuw en maken sneeuwballen, die ze op enige afstand van elkaar poten. Daarna schuiven ze de voren met hun handen dicht. En wachten.

Even voelt ze haar voeten – hun gevoelloosheid – in het ijswater in haar hoge schoenen. Dan roept Hulda blij.

Nu zijn ze klaar! Zie je niet hoe hoog het loof staat, en nu is de eerste vorst eroverheen gegaan. Eindelijk – tijd om te oogsten!

En ze halen een grootse oogst binnen, sommige aardappelen zijn als kinderhoofdjes zo groot.

Wat zullen ze met al die aardappelen doen? Het is haast te veel geworden. Zouden ze ze allemaal aan Noorwegen kunnen verkopen?

Hulda leidt het spel, ze lacht steeds hard en glimlacht naar Olof, draait zich naar hem toe.

Als we groot zijn gaan we trouwen, hè Olof? Jij en ik? En dan hebben we zo veel aardappelen dat we ze kunnen verkopen? Dat we ze aan Noorwegen kunnen verkopen?

Hij knikt. Het is allang duidelijk. Zolang ze zich kunnen herinneren hebben ze vadertje en moedertje gespeeld, ze hebben al land – akkers en weiden – met gerst en haver en vee en een stal met een heleboel hokken en een kinderschare natuurlijk en aandeel in een molen en een tot de nok toe gevulde kelder met dennenappels die aardappelen zijn en ook nog een vermogen aan geld van het dubbeltjeskruid van vorig jaar.

Al is hij nu een beetje moe en heeft hij het een beetje koud hoewel de zon schijnt. Krampen en steken en pijn in zijn buik. O, aardappelen!

Maar Hulda gaat door. Ze krijgen loon, ze hebben werk. Hoewel ze zo niet denkt. De drang is er hoe dan ook.

Want op een nacht was ze wakker geworden, of misschien was het nog avond. Haar ouders spaarden de smeerkaarsen en waren zuinig met het brandhout. Zelfs met het hout waren ze zuinig, hoewel dat het enige was waar ze genoeg van hadden. Maar nu was het zaak om rustig aan te doen, de krachten te sparen. En met de koe, zolang ze haar hadden, en de twee geiten als warmtebron kwamen ze een heel eind. In het donker hoorde Hulda het trage gesprek tussen haar ouders.

Slechts een paar woorden, die waren blijven hangen. Als op een lei stonden ze nadien in haar geheugen gegrift, een brandende zin, in hun eigen vertrouwde dialect: Zolang de kinderen spelen is er niets aan de hand. Zolang ze spelen redden we het.

Maar als ze gaan liggen en stil worden. Dan.

Dan dreigt er gevaar!

Zolang ze spelen blijft de dood buiten. Misschien rammelt hun maag wat. Maar als ze maar enigszins vrolijk zijn, is er niets aan de hand. Kinderen die lachen gaan niet dood!

Maar ze lachen toch niet meer zo veel?

Jawel hoor. Ze zijn altijd rustig geweest.

Ze huilen toch om het minste of geringste?

Nee hoor. Ze huilen alleen maar als ze vallen en zich bezeren.

Dus niet omdat ze …?

Nee hoor. In het geheel niet. Nee, nee, nee!

Dit had ze haar geliefde ouders horen zeggen in de welbekende, geurende duisternis van hun hut.

Het is prettig en vertrouwd om het huis te delen met de beesten, de koe en de geiten. Veel mensen doen dat. Als je beesten hebt om mee samen te wonen, ben je niet arm. Dat is wijs en waar, dat heeft papa gezegd, waarom op twee plaatsen stoken als één genoeg is? Bovendien geven de beesten meer melk in het gezelschap van mensen die ze kennen. Dat zeggen mama en papa allebei. De beesten houden de mensen warm, ook als deze het maar moeilijk opbrengen om hout te hakken en het liefst zouden gaan liggen om uit te rusten omdat ze zich zo zwak voelen.

De ochtend daarop was ze het eerste wakker van iedereen en ze was zo vrolijk geweest! Ze kietelde haar broertjes en zusje tot ze het uitgilden, het werd zo’n speelfestijn dat haar moeder haar tot kalmte moest manen.

Ongelofelijk, wat een wild meisje je opeens geworden bent, Hulda!

Ze was tot bedaren gekomen, maar durfde het niet meer los te laten. Johan, die zes is, had in het geheim strenge instructies van haar gekregen om met de kleintjes te spelen als zij niet in de buurt was. Karin is vier, Niels drie. Het gaat om hun leven!

Je speelt met ze, begrepen?

Zelf speelt ze met Olof, van wie ze houdt, hoewel ze nog maar acht is. En hij houdt ook van haar, hoewel hij zo mat is, zo bleek, zo zwak, heel anders dan anders. Ze zet het spel door.

Ze spelen dat de kleine Ellingån de Storälven is, de grote rivier, en dat ze met een kerkboot – met drie paar riemen – naar de kerk roeien, dus naar de molen Jerskvarnen, vlak voor de waterval een eindje verderop.

Dat ze spelen dat de Jerskvarnen de kerk is, voelt goed, omdat Hulda oorspronkelijk van de Jersgården komt. Het woonhuis is bouwvallig en oud, maar rondom staan andere gebouwtjes, een echte hoeve. Daar wonen de mensen alleen ’s winters bij de dieren, zoals nu. Al is het lang geleden dat ze op de Jersgården is geweest. Er valt zo weinig te lachen en je moet mensen niet in verlegenheid brengen met een bezoekje, omdat ze je niets kunnen aanbieden als je langskomt. Dat zegt mama. Je gaat niet bij elkaar op bezoek als het zo arm is. De Jersgården is oud en vervallen, maar toch prachtig. Ze is trots dat ze op die hoeve geboren is en nu gaan ze met een grote roeiboot naar de kerk, naar de molen van de Jersgården dus.

Wat vind je dat de kerkboot moet zijn?

Olof is niet goed in dingen verzinnen. Hij is gewoon moe. Ze probeert wat leven in hem te krijgen.

Je muts misschien?

Zijn muts? Nooit van zijn leven, dan zou die nat worden! Hij is meteen klaarwakker, ze meent toch niet wat ze zegt?

Ja maar, wat nemen we dan?

Opeens weet ze het: we mogen vast wel iets lenen!

Mama is lief. Mama weet heel goed dat ze het eigenlijk koud hebben, maar de kinderen mogen niet binnen blijven. Kinderen moeten buiten zijn, tenzij het bitter koud is, en nu is het immers lente. Plaksneeuw, een heleboel kneedbare plaksneeuw, eindeloos veel om mee te spelen, en de Ellingån is altijd open en nu ook nog breed en woest, zoals ze zich over de enorme traptreden omlaagstort.

Ze is nog maar acht jaar. Ze roept en lacht zo hard dat het binnen te horen is. En dat is de bedoeling. Zolang de kinderen spelen blijft de dood buiten. Ze stikt bijna van het lachen, ze maakt zichzelf wijs dat ze vrolijk is, dat ze alleen maar wil spelen. Maar waarmee? Ze bedenkt dat houten dingen drijven, ze zijn licht en kunnen niet zinken.

Ze vraagt anders altijd om toestemming. Ze is het oudste meisje, het oudste kind. Ze is het gewend, ja iedereen is het gewend dat ze zich verantwoordelijk gedraagt, dat ze niets doet wat niet mag. Hulda is een gehoorzaam meisje, ze heeft haast nog nooit op haar donder gekregen. Haar ouders zijn lief, welwillend, ze denkt dat ze het toch wel goed hadden gevonden.

Waarom ze het niet vraagt, weet ze niet. Misschien om te voorkomen dat Olof verveeld raakt en weggaat. Diep van binnen vreest ze dat hij naar huis zal gaan. Gaat liggen. Ophoudt met spelen.

En niet meer op zal staan.

Die lusteloosheid. Dat mag niet gebeuren! Olof moet op de been gehouden worden, ze moet het spel verder opvoeren, hem zichzelf doen vergeten, hem nieuw leven inblazen, zoals daarstraks met de grote sneeuwaardappeloogst en de schrik dat ze zijn muts zou natmaken.

Dus haast ze zich naar de schuur, die aan hun hut is vast gebouwd. Ze sluipt niet. Iedereen kan haar zien, hoe ze naar buiten komt met het schepel dat haar moeder in het voorjaar nodig heeft om haver en gerst mee te zaaien. Hij lekt niet, het is een soort groot houten vat, en ze draagt hem open en bloot en lacht en holt ermee naar Olof, die nog op de rivieroever in de sneeuw staat.

Hoewel ze natuurlijk weet dat het raampje in de hut zelf nog ondoorzichtig is, het is dun, enkel glas, en klein. Het is nog helemaal dichtgevroren, je kunt onmogelijk door de dikke laag ijsbloemen heen kijken die zich de hele winter lang uit het ademvocht van de mensen en beesten aan de binnenkant heeft gevormd, een hardnekkige, moeilijk te ontdooien laag opgevroren ijs.

Wie roeien er mee naar de kerk? vraagt ze.

Olof heeft nu weer wat kleur op zijn wangen en hij begint langzaam alle hoeven in Västra Fors op te noemen, alle namen die hij kan bedenken: Åsola, Jers, Tatus, Jommo, Lindjo, Backola, Klinglott, Guffabel, Olabel, Perjos, Troskari, Forslars, Engelbrekts, Gudmunds, ze mogen allemaal mee op deze spannende tocht naar de kerk. Voor elke hoeve en elke naam breken ze een berkentakje af, dat ze een voor een in het schepel gooien.

Dan vertrekken ze.

Hulda heeft bedacht hoe dit spel nog extra spannend kan worden. Ze heeft de snelle beweging van het water bestudeerd en weet dat de stroming verderop bij de molen afbuigt, zodat ze het schepel terug zal krijgen. Dat dan kan drogen, tenzij er nog een tocht naar de kerk zal worden gemaakt. Daarna zal ze het netjes terughangen en niemand zal merken wat ermee gebeurd is.

Ze duwt het van de kant af. Olof is vrolijk, eindelijk vrolijk. Hij klapt in zijn handen.

Hoe ver zullen ze varen?

Maar zij weet dat dus al. Slechts tot aan die neer, de tegenstroom, de draaikolk, waar het tot stilstand zal komen.

Wat zingen de mensen als ze naar de kerk roeien? Iets christelijks?

Nee, je kunt toch niet roeien op de maat van een psalm?

Jawel hoor, dat gaat best.

Mama heeft haar alle liederen geleerd, zowel de volksliedjes als die over God. Vaarwel mooi Fors, nu roeien we naar de oevers van Myckelbyn en Grimsåker en naar de kerk.

We roeien op de maat.

Sierlijkste rozen door doornen behoed,

Lieflijkste kruiden, vol dodelijk gift,

Blozende wangen, wijl ’t hart heim’lijk bloedt,

Zelden, zo zelden raakt het lot op drift.

Eeuwige strijd, maalt onze tijd,

Louter de hemel schenkt geborgenheid …

Ploegend door de sneeuw rennen ze mee langs de oever en moedigen het gezelschap in de kerkboot op de rivier aan.

Joehoe, wat gaat dat hard! Langs de Jangården en nu zijn ze al voorbij Buan, de zomerweiden van de dominee in het bos, en nu komt het dorpje Gärdås, waar ze alleen maar hooi eten.

Nee, dat moet je niet zeggen, Olof, in Gärdås eten ze boterhammen, dat weet je toch, met boter erop?

Ja, maar nu zijn ze al in Jägra. Daar eten ze zeker eieren?

In Jägra is het net als thuis, daar wonen de mensen samen met de beesten, behalve op de hoeven Isak, Pell en Falla. En nu zijn we in Idbäck met hoeven als Nörstmo en Gucku en Täpp, en nu varen we langs Romarheden en Holsbyn.

Tjonge, wat gaat dat hard, het gaat duizelingwekkend snel! Nu zijn we al in Storbyn, maar jee, wat een mensen! En schapenhuiden die te drogen hangen!

Maar hoe moeten we langs de vlotbrug komen?

Nou, die kan wel open. Dus doen we dat: ‘Ga open, ga open, nu varen we verder.’

Hoor je? De kerkklok!

Ja, hij hoort het. Hoe ze op een berk bonst.

En zie je, de kerk?

Ja, natuurlijk ziet hij de kerk, met zijn enorme toren en de wijzerplaat met zijn ene wijzer. De houten molen.

Het is elf uur, hè?

Olof glimlacht en zijn ogen, eindelijk stralen ze, hij ziet vanaf de rivier dat het elf uur is, dat zie je zo – de berkenbast op het molendak. Nu gaat de kerkboot inderdaad langzamer. De boot stoot met de neus tegen de stenen rand, ze stoot er hard tegenaan en telkens weer als het water druk uitoefent – en nu is de boot weer een schepel waar Hulda zuinig op is!

Met haar hand kan ze er bijna bij. Dank aan alle mannen van Jommo en aan de mensen van Lindjo die zo goed hebben geroeid! Hulda doet een stap naar de kerkboot in de stroomversnelling, naar het schepel dat niet kapot mag gaan

… verdwijnt opeens …?

… het gaat snel. Wat ze zegt … onderbroken

midden in een zin! Grote verbazing!

Wat doet ze hier? Is ze verkeerd gestapt? Dat het water haar aan alle kanten omsluit, boven haar hoofd, ze zinkt!? Zo koud!!! Overal water! In haar neus in haar keel …

Dan de schrik. Zal ze niet langer leven? Ze glijdt langs de loodrechte steenkist aan de voet van de molen omlaag. Ze had geen idee dat het hier zo diep was, er is helemaal geen bodem!

Ze gaat recht naar beneden, er komt geen eind aan, het is donker en ze wordt in elkaar gedrukt. Haar rokken zijn omhooggeslagen en belemmeren haar bewegingen, ze hapt naar lucht. Die water is! Nu stikt ze!!!

Bezeten, schopt, vecht, nee nee nee!

#

Ontwaken

Langzaam komt ze bij. Ze staan allemaal om haar heen, haar broertjes en zusje en haar moeder.

Ze is thuis. Ze hoort Pärla ademen, snuiven. Pärla ademt zwaar en ligt op de grond. Misschien moeten ze haar verkopen. Ze geeft al tijden geen melk meer.

Hulda aait Pärla vaak, elke ochtend, elke avond, en probeert haar met het weinige dat er nog van de looftakken over is te voeren. Maar Pärla lijkt niet hongerig meer, ze ligt alleen nog maar. Wat is er toch met mens en dier aan de hand? Dat ze zo sloom zijn!

Dacht je ons te verlaten, Hulda?

Het spijt me, mama! Het spijt me dat ik het schepel had gepakt!

Ach, dat ding. Wat kan mij dat schepel schelen! God zij gedankt dat je praat, dat je leeft!

Ze heeft koude koorts, ze rilt zonder dat ze het wil.

Karin en Nils komen uit zichzelf op de bank, ze kruipen naast haar onder het dierenvel. Ze heeft alleen een hemdje aan. Ze voelt hun warme lichamen, ze voelen heet aan tegen haar dove, stijve huid.

Mama, ze is zo koud als een snoek!

Blijf bij haar dan, verwarm haar! En Johan, leg nog wat hout op het vuur!

Nu weet ze hoe het voelt om dood te gaan. Het komt plotseling. Je schiet recht naar beneden en er is geen bodem. Boven je hoofd slaat alles dicht, zodat het net is alsof je nooit bestaan hebt. En dan schiet je omlaag in een zwart en koud en bodemloos gat en daarna wordt het warm en licht en stil. Je hebt het niet koud meer, niets is meer vreselijk.

Je bent daar. Bij je geliefde Vader.

Waarom hebben jullie me teruggehaald?

Wilde je net als Ollas Anna eindigen? Wat een geluk dat Troskari Ola in de molen was en Olofs geschreeuw hoorde.

Ollas Anna, haar klasgenootje, dat noodmeel kreeg, meel dat bedorven was. Nu is ze dood.

Hulda heeft sinds de begrafenis niet meer aan Anna gedacht. De bouw van de lagere school is nog niet klaar, nog steeds worden de lessen op verschillende hoeven gehouden, bij mensen die genoeg ruimte hebben. Ze hebben ook op de Perjosgården school gehad, daar is het leuk met die klok die de wonderklok wordt genoemd, befaamd in de hele parochie, omdat hij niet alleen de tijd aanwijst, maar ook de maand en de dag. Wat kunnen ze toch bijzondere dingen maken, daar in Mora, waar die klok vandaan komt!

Toen Anna niet meer naar school kwam, wisten ze het allemaal, het gerucht ging dat ze dood zou gaan. Het meisje was al zwak, Hulda mocht er niet heen, en na een tijdje vol alledaagse saaiheid was ze Anna vergeten, ja, ze was gewoon vergeten dat Anna er nog was.

Schrok als het ware wakker toen ze zeiden dat het afgelopen was. Dat de strijd voorbij was. Het kind had haar Vader mogen ontmoeten. En dan bedoelde men God, er was geen andere in leven, en in dit geval ook geen moeder.

Toen de begrafenis. Hoewel Anna een arm en eenzaam kind was geweest, dat uit barmhartigheid bij bijna even arme familieleden in huis was genomen, werd toch alles keurig netjes verzorgd. Als je een mens niet tijdens zijn levensreis kon helpen, was het in elk geval je plicht ervoor te zorgen dat de laatste tocht waardig zou zijn, iets anders zou schandelijk zijn. Dus was de kist met sparrentakjes versierd en lag er een mooie strook met sparrentakken tot aan de weg.

De lijkrede, het plechtige moment voor het lijk het huis verlaten zou, werd zoals altijd uitgesproken door Joni Jonas. Hij hield een mooie toespraak over het geluk God al op jonge leeftijd te mogen ontmoeten.

Hulda wist niet wat ze hoorde, ze had nooit geweten dat Anna zo’n bijzonder kind was geweest. Ze schaamde zich. Joni Jonas vertelde dat God zo sterk naar Anna had verlangd dat hij haar voortijdig tot zich had genomen. Anna bevond zich nu aan gene zijde, in het Paradijs. Ze was zalig. Pijn noch verdriet noch onrust kon haar langer raken, ze was reeds geborgen bij haar alwijze en enige Vader.

Hulda had moeten huilen. Ze had spijt van haar onwetendheid, dat ze Anna’s grootsheid nooit had gezien maar gewoon met haar had gespeeld en dat ze niet meer aan haar gedacht had nadat de volwassenen hadden gezegd dat ze ziek was en dat er geen kinderen naar haar toe mochten.

De lijkrede werd gehouden in het Malungs, iets anders zou hooghartig en belachelijk zijn geweest als niet één van de aanwezigen Zweeds sprak. Vervolgens zong Joni Jonas met zijn krachtige stem, in het Zweeds, zo ontstellend mooi. Het lied maakte bij de meesten die daar stonden tranen los. Men beweende de onbevattelijke vragen over het korte, tragische leven en de eindeloze, zonderlinge dood. Joni Jonas schetste de mensen zo’n duidelijk beeld van dat alles, alsof het een wandschildering in een welgestelde hoeve was.

Zo leerden ze Zweeds, via het christendom en op school. Later gebeurde het weleens dat mensen op hogere leeftijd, mede doordat ze de taal te weinig gebruikten, toch weer terugvielen op dialect, zodat ze zich nauwelijks verstaanbaar konden maken als er iemand van buiten kwam. Maar dat was ongewoon. Mensen waren in de wijde omgeving als leerbereider aan het werk, ze gingen naar begrafenissen, ze hoorden de officiële taal, op muziek gezet en plechtig.

Droef vaarwel in liefdevolle pijn.

Vaarwel, gij oud’ren en kind’ren.

In rijkdom en armoe, groot en klein,

Eens haalt God ons vreugdevol binnen.

Daar nimmer scheiding meer leidt tot smart,

Geen traan meer opwelt uit ons hart.

God, verhoort daarom ons gebed.

Amen.

Anna lag daar vredig te slapen. Ze was mooi! En bleker dan in levenden lijve. Ze droeg een eenvoudig onderhemd, maar veel te dun, en ze was blootshoofds. Haar vlechten waren uitgekamd, het lange haar lag los om haar heen, golvend en blond.

Hulda’s verstand, toch kon ze het niet begrijpen. Eerst niet. Het waren immers alleen maar woorden: mooi in de dood.

Pas toen het begon te sneeuwen. Een betoverende sneeuwval terwijl Joni Jonas zong, grote vlokken vanuit de hemel.

Vlokken vanuit de hemel, die op Anna’s neus en mond vielen. En haar ingevallen en blauwe oogkassen vulden.

En dat de sneeuw gewoon bleef liggen? Alsof het meisje overal van gemaakt kon zijn, maar niet van waar een mens van gemaakt is!

Hulda’s broertje en zusje hadden hetzelfde gezien. Ze begonnen van schrik te huilen.

Dat die sneeuw zich niet gedroeg zoals ze behoorde te doen? Dat ze niet smolt? Dat Anna niet met haar ogen knipperde, niet snoof, dat ze daar maar lag en dat elk vlokje bleef liggen! Karin en Nils hikten en huilden stilletjes, ze wisten dat ze geen geluid mochten maken. Johan keek met natte ogen strak voor zich uit, hij stootte hen aan.

Hulda veegde snel haar eigen tranen af en ging op haar knieën zitten, kneep haar broertje en zusje zachtjes en stootte als een geit met haar hoofd tegen ze aan, kroop in het rond, kroop onder de kist, geluidloze gebaren: ‘Kiekeboe, kijk eens, Nils! Kiekeboe, Karin! Ik ga jullie zo pakken!’

Een stevige greep had haar plotseling op haar voeten getrokken. Het was mama, lieve mama. Die nu boos was! Boze ogen.

Of bang?

De kinderen verstijfden. Niemand verroerde zich meer.

Toen de lijkrede was afgelopen, vroeg Joni Jonas of er nog iemand wilde kijken?

Of er nog iemand wil kijken? Voor we het deksel erop schroeven?

Haar vader en Olofs vader en twee andere in het zwart geklede mannen uit het dorp stonden gereed.

En een van hen had de schroeven in zijn handen.

Daar lag Anna, haar hele gezicht nu met sneeuw bedekt, sneeuwvlokken in haar wimpers en op haar mond, zonder dat ze knipperde of dat de vlokken wegsmolten.

Toen werd het deksel erop gelegd.

En vastgeschroefd. Ze was opgesloten in haar kist. Ze zou in de aarde worden neergelaten en er niet meer uit kunnen komen!

Was het waar? Kon dit echt gebeuren?

En iedereen stemde ermee in? Dat het ook hen zou overkomen? Dat het voor iedereen hier zo zou eindigen?

Karin en Nils huilden uit volle borst. Hulda hield haar handen voor hun ogen. Maar ze hadden het gezien. Hoe het eigenlijk was. Het einde, als er niets meer over was.

De mannen tilden de kist op en de lijkstoet zette zich langzaam in beweging in de richting van de sleden die gereedstonden. De tocht naar de kerk was meer dan tien kilometer lang, zoals men dat tegenwoordig zou zeggen, ruim één Zweedse mijl. Papa droeg het hoofdeind, het deel van de kist dat het sterfhuis als laatste zou verlaten. Mama bleef achter en probeerde haar kinderen in het gareel te krijgen. Zodra de lijkstoet in beweging kwam, schudde ze Hulda door elkaar en siste: Dom kind, wat deed je daar onder die kist! Snap je niet hoe gevaarlijk dat is?

Nee, dat snapte ze niet, ze had alleen haar broertje en zusje maar willen afleiden!

Je zult dol worden in je hoofd. Ja, je wordt helderziend. Nu heeft iedereen het gezien, dat je onder de kist bent gekropen. De mensen zullen gaan praten!

Maar nu werd het Hulda te veel.

Haar tranen maakten haar broertje en zusje nog angstiger. Ze probeerde ze in te houden, maar ze stroomden heet over haar koude wangen.

Mama’s ogen werden zachter.

Ga nu maar! Loop, hier kunnen we niet blijven staan. O, nu ben ik de laatste, ja, ja.

Later kwam Hulda erachter wat dat betekende. Degene die het sterfhuis als laatste na de kist verlaat, zal een groot onheil overkomen.

Dan ben je de volgende die aan de beurt is.

Ze heeft koude koorts. Mama huilt.

Was je ons bijna ontvallen! Wat hadden we dan moeten doen? Als papa thuiskomt uit het bos, zal hij zich doodschrikken, en zo opgelucht zijn dat je het overleefd hebt. Stel dat we je waren kwijtgeraakt, mijn meisjelief, mijn zonnetje, mijn alles. Ik red het niet als je heen zou gaan.

Huilt mama? Ze heeft haar moeder nog nooit zien huilen.

Koude koorts!

Maar ze moet beter worden. Ze moet zich schrap zetten en weer gaan leven. Ze doet de kleintjes verdriet door hier zo te liggen en koude naar hen uit te stralen als een slijmerige snoek uit de Upptagsviken.

Waar is Olof?

Hij is naar huis gerend. Hij was bang. Toen jij in het water viel, schreeuwde hij als een loopse vos. Troskari Ola kwam de molen uit. De jongen kon niets zeggen, maar wees. En Troskari Ola zag jou daar onder in de draaikolk met je rokken over je hoofd als een ontluikende waterlelie, zoals hij het zei! Het was diep, maar hij heeft natuurlijk bootshaken in de molen. Hij kreeg je omhoog. En Olof glipte weg. Hij dacht vast dat hij op zijn donder zou krijgen. Troskari Ola heeft je naar huis gedragen, nadat hij je eerst heeft laten overgeven.

Is ze door Troskari Ola gedragen, de grote molenaar?

Er komt iemand aan. Iedereen draait zich om. Het is bovengenoemde man, die met een bezorgd hart terugkeert.

Aha, ze is bijgekomen.

Hij stapt naar voren. De kleintjes worden onrustig, ze zijn bang voor de oude molenaar.

Eén ding wil ik je zeggen, wichtje, dat je nooit meer uit de Ellingån mag drinken! Want hoe zouden wij het dan zonder water voor de molen en de walkhamers moeten rooien? En weet je wat ik net vandaag gevonden heb, tussen de graankisten in de molen op de vloer? Kijk! Van ganser harte geef ik dit aan jou.

Hij reikt haar een muntstuk aan.

Een muntje van twee öre!

Ze heeft nog nooit geld gehad. Waarom krijgt zij dit muntstuk?

Omdat ze beter moet worden. Omdat er leven in haar zit en het hem bespaard is gebleven om een verdronken meisje op te dreggen bij de molen. Zo’n dag als vandaag moet je een beetje vrolijk mogen zijn. Iedereen zou vrolijk moeten zijn!

Die avond kookt mama pap, de lekkerste pap die Hulda ooit gegeten heeft. Ze wil niet weten waar het meel vandaan komt, ze hebben immers overal schulden. Of heeft Troskari Ola hun dit meel gegeven? Want de pap is als het leven zelf, verrukkelijk en mild en bijkans zoet, hoewel ze alleen maar uit meel, zout, geitenmelk en water bestaat. Ze glijdt door je keel en legt zich dan zacht en verrukkelijk onder je hart. Een voor een krijgen ze allemaal opgeschept, ook mama en papa. Het is een papfeest! Als een opstandingsfeest, ze eten tot ze aangenaam verzadigd zijn.

Ze blijft leven en het zal allemaal goed komen. Ze laten de lichtzinnigheid los en zeggen tegen elkaar dat het stilaan zeker goed komt.

Er volgt echter nog een vreselijk jaar. Het voorjaar is normaal. Maar daarna komt er geen regen, maar koude. In juli zit de vorst een duim diep in de grond. Tot haar grote schrik ziet Hulda op een avond dat Brus Marit, het eenzame oude vrouwtje dat zelf geen grond bezit, staat te huilen terwijl ze over de akkers uitkijkt. Het is de negenentwintigste augustus. Later zegt haar vader dat die nacht de nekslag was, toen alles bevroor.

Vervolgens wordt het heet. Nog steeds geen regen. Maar enorm veel wind, waardoor een deel van de vruchtbare grond wordt weggeblazen.

Ook dit jaar krijgt men niet terug wat men gezaaid heeft. Er is niet genoeg voer voor de koe, hun geliefde Pärla. Maar niemand wil haar kopen. Anderen hebben evenmin voer.

Ze wordt geslacht. De kinderen eten. Met het hart in de keel, met Pärla in hun buik, hun trouwe maatje geeft hun het beste van zichzelf, tot op het allerlaatst. Opdat zij blijven leven!

In Stockholm danst de noblesse voor de hongerigen op bals. Er wordt weer noodmeel uitgedeeld, centraal vanuit Falun. De allerarmsten, zij die honger lijden, krijgen ieder een zakje meel. Maar ook dit jaar is het meel soms bedorven, het is gaan schimmelen. Een enkeling zal in een eigen hoekje in een stal komen te liggen en aan de noodhulp sterven. Iedereen in Malung die helemaal berooid is, meer dan honderd man, krijgt vier kilo van het meel, tien oude ponden. Om zo lang mogelijk van te leven.

Er is armenhulp, maar die wordt uit de hondenbelasting bekostigd. En honden zijn er weinig. Er zijn maar weinig mensen die een hond hebben, bij het hoeden van het vee zijn kinderen gemakkelijker, en bij de jacht zijn er veel drijvers die mee willen doen, in de hoop een deel van de buit te krijgen. Elanden zijn er trouwens nauwelijks, omdat ze hard bejaagd zijn.

De hondenbelasting tegen de onbarmhartige honger. Overal heerst armoede, de gemeentelijke belastingen moeten van de woonhutten en het geitenbestand komen.

Maar dan breekt er weer een lente aan. En deze is mooi en lekker warm en Hulda groeit zo hard dat haar benen er zeer van doen. De koe is dood, maar de geiten niet, die taaie wezens, die snel aansterken door jonge loten te eten, ook van de spar en de den.

En er is weer melk.

Haar kindertijd is geborgen, vooralsnog is die geborgen. Ze voelt zich veilig binnen het gezin, al is het ’s ochtends weleens zwaar geweest, met vuur in de haard, maar daarna niets. De kleintjes zo ernstig. Dat vreselijke gebedel, dat ze het niet doorhadden, dat ze niet begrepen dat mama hun niets kon geven! En dan haar eigen pijn, dat knagende monster binnen in haarzelf, en dat haar krachten niet wilden terugkomen. Dat ze toen het op zijn allerergst was het liefst wilde gaan liggen, hoewel ze de verwachtingen voelde, dat ze moest stoeien en spelen en de dood buiten de deur moest houden.

Maar die keren was mama weggegaan.

En vervolgens teruggekomen. Ze had niets om te verkopen, maar toch was er hulp, familie, vrienden. Je moest alleen je schaamte overwinnen. Mama deed dat. Ze overwon haar schaamte en smeekte op haar blote knieën voor haar kinderen toen ze het het allerzwaarst hadden.

En papa heeft vrienden. Hij wordt als betrouwbaar beschouwd, hij mag wat geld lenen, ze kunnen weer een tijdje vooruit.

En nu komt er warmte en zon, de geiten geven melk, alles wordt gemakkelijk, als een strop die is losgemaakt.

Hulda denkt bij zichzelf: Geluk is genoeg te eten hebben. Als je niet gelukkig bent hoewel je genoeg te eten hebt, dan heb je het aan jezelf te wijten.

Het is ook een genade om niet te weten wat er te gebeuren staat, niets te vernemen over een toekomst waar je niet om gevraagd hebt en die je toch niet kunt zien. Maar je als het ware in deze aangename toestand onder te dompelen, alsof hij eeuwig zou duren.