Erika Fatland

Het jaar zonder zomer

anders breivik, oslo en utøya, 22 juli 2012

Uit het Noors vertaald door Maud Jenje en Sofie Maertens

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van norla (Oslo)

Voor het schrijven van dit boek heeft de auteur financiële steun ontvangen van Fritt Ord en van de Norsk faglitterær forfatter- og oversetterforening

Oorspronkelijke titel Året uten sommer, verschenen bij Kagge Forlag as

Oorspronkelijke tekst © Erika Fatland, 2012

Published by agreement with Leonhardt & Høier Agency A/S, Copenhagen

Nederlandse vertaling © Maud Jenje, Sofie Maertens en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Rozemarijn Koopmans

Omslagillustratie © ANP/Scanpix

isbn 978 90 445 2344 7

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Maar papa, ik moet nu ophangen

‘Lars is op Utøya!’ Mijn moeder klonk zenuwachtig aan de telefoon. Tot een paar uur geleden had ik nog nooit van Utøya gehoord en ik had geen idee dat mijn neef Lars daar was. Niemand van mijn familie is ooit bijzonder politiek actief geweest, wij gaan stemmen bij de verkiezingen en daar blijft het bij. Lars is blijkbaar de eerste van onze familie die lid is geworden van een partij. Wanneer had hij dat gedaan?

‘Maar het gaat goed met hem. Ze hebben de bevestiging gekregen dat hij veilig is’, stelde mijn moeder me gerust. Het was iets over achten ’s avonds. Niemand wist op dat moment dat er sprake was van een vergissing. Het was niet onze Lars die in veiligheid was, maar een andere Lars. Niemand wist hoe het met ónze Lars ging.

Toen Lars het nieuws over de bomexplosie te horen kreeg, belde hij meteen zijn ouders. Ze waren allebei op vakantie in het buitenland en hij wist niet precies wanneer ze terug zouden komen. Die avond al? Het was absoluut geen goed idee nu op de luchthaven van Gardermoen te landen, dacht hij, en hij belde om hen op de hoogte te brengen. Zijn moeder in Spanje nam niet op. Zijn vader, die samen met zijn jongere broer Harald in Montenegro was, hoorde ook niet dat hij belde. Ze zaten in hun hotelkamer en volgden het nieuws over de bomexplosie in Oslo op Al Jazeera. Steeds zagen ze dezelfde beelden op televisie. Toen zijn vader ontdekte dat hij een onbeantwoorde oproep van Lars had, belde hij direct terug.

‘Met mij gaat het goed,’ liet Lars zijn vader weten, ‘maar je mag vandaag niet naar Oslo terugvliegen. Het is niet veilig. Stel dat er iets gebeurt op Gardermoen?’

Tijdens het gesprek hoorde Lars enkele knallen. Hij werd boos. Hoe kon iemand zo lomp zijn om nu rotjes te laten knallen? Hij keek om zich heen op de camping om te zien waar de geluiden vandaan kwamen en zag een groep jongeren die van de helling af kwamen gerend. Waarom renden ze? Hun gezichtsuitdrukking joeg hem de stuipen op het lijf. Ze zagen er niet zongebruind of blozend uit; ze zagen bleek, bijna groenig, zoals op een Munchschilderij. Hun mondhoeken waren naar beneden vertrokken, zoals baby’s die huilen met hun hele gezicht. Maar dit waren jongeren, volwassenen. Het was rauw, weerzinwekkend en echt. Helemaal niet zoals in de film.

‘Maar papa, ik moet nu ophangen, er is hier iets aan de hand’, zei Lars.

Hij legde neer zonder op antwoord te wachten. Zoals de meeste anderen die net bij de tenten stonden, begon hij aarzelend achter de doodsbange jongeren aan te hollen, al wist hij niet waarom ze wegrenden.

‘Stop! Er is politie!’ riep iemand in een klein groepje dat tussen de kleurrijke tenten was achtergebleven. Lars draaide zich om en keek naar de top van de helling. Daar stond een grote, blonde man in een politie-uniform. Lars vond dat hij zich niet als een echte politieagent gedroeg. Hij straalde niet de autoriteit uit die een politieagent hoort te hebben en hij leek ook niet van plan hen gerust te stellen. Zijn blik was eerder zoekend.

Dit gebeurde allemaal in minder dan een halve minuut. De politieagent richtte zijn wapen op hen en het knalde opnieuw. Iedereen holde in alle richtingen weg. Lars rende naar het bos. Hij begreep er nog steeds niets van en jogde meer dan hij rende. Een politieagent die op jongeren schoot? Dat scenario klopte niet. Vlak voor Lars de rand van het bos bereikte, voelde hij een druk op zijn rug. Het voelde aan als een stoot van een gebalde vuist, die een aanhoudende pijn veroorzaakte. Hij rende verder door het bos, tot zijn benen hem niet langer konden dragen. Hij kwam niet zo ver. Ongeveer 30 meter van het Liefdespad, op het modderige karrenspoor, kon hij geen lucht meer in zijn longen krijgen en viel neer. Hij probeerde zijn hand op zijn rug te leggen, maar dat lukte niet. Zijn rechterschouder functioneerde niet meer zoals het hoorde. Hij probeerde het nog eens met zijn linkerhand en voelde dat zijn rug nat was van het bloed. ‘Verdomme!’ zei hij luid tegen zichzelf. Hij besefte dat hij was geraakt. Overal liepen doodsbange jongeren alle kanten op, maar op de plek waar hij lag, in de modder op het karrenspoor, was niemand. Zijn hersenen werkten op volle toeren. Wie had op hem geschoten? Een moslim? Maar de politieagent was blank. Kon het een bekeerling zijn? Eerst de bomexplosie in het regeringskwartier, vervolgens een politieagent die op jongeren van een politieke partij schoot. Het idee leek vergezocht, maar was het misschien een staatsgreep? Een derde mogelijkheid was dat de politieagent een rechtse extremist was. Maar waarom had hij dan niet gekozen voor de Socialistische Jeugd, die hier een week later zou kamperen?

Het was nu niet het moment om over de verschillende theorieën te piekeren. Lars besefte dat hij daar niet kon blijven liggen. Het terrein was te open. Het was de eerste keer dat hij op Utøya was en hij kende het eiland niet bijzonder goed, maar hij moest een betere schuilplaats vinden. Liefst niet te ver weg. De adrenaline raasde door zijn lichaam, waardoor hij de pijn nauwelijks voelde, maar zijn armen en benen weigerden dienst en hij kon niet overeind komen. De negentienjarige verzamelde al zijn wilskracht en krabbelde moeizaam overeind. Half lopend, half kruipend bewoog hij zich naar de Rocktent, die iets verderop stond. Op weg daarheen viel zijn blik op een open plek waar een boom met lage takken stond. Een goede schuilplaats, besloot hij, en hij kroop onder de takken. Hij kon niet te kieskeurig zijn en deze schuilplaats was honderd keer beter dan het open karrenspoor.

Lars vond zijn mobieltje waarmee hij enkele minuten eerder zijn vader had gebeld, en belde het alarmnummer 113. Er werd meteen opgenomen.

‘Hallo,’ zei de dame aan de andere kant, ‘wat kan ik voor je doen?’

Lars begon te vertellen en de centralist bevestigde dat ze bericht hadden gekregen over wat er op Utøya gebeurde.

‘Ben je gewond?’ wilde ze weten.

‘Ik denk dat ik geraakt ben’, antwoordde Lars.

‘Waar?’

‘In mijn rug.’

‘Kan je ademen?’

‘Ja, maar het is moeilijk. Het doet pijn.’

De centralist raadde hem aan druk uit te oefenen op de wond. Hij moest op een steen of iets anders gaan liggen zodat er druk op de wond zou ontstaan. Toen schakelde ze hem door met de allereerste surveillancewagen die op weg was naar Utøya. In de auto, die met loeiende sirene naar de veerpontkade reed, zaten twee agenten van het district Nordre Buskerud. De verbinding was slecht en Lars kon slechts een paar woorden met hen wisselen voor het contact werd verbroken. Toen er weer bereik was, kwam er een voicemail binnen van dezelfde politieagent. Lars belde hem opnieuw op.

‘Hoe heet je?’ wilde de agent weten. ‘Ben je beschoten?’

Lars noemde zijn naam en bevestigde dat hij beschoten was.

‘Waar lig je?’ vroeg de politieagent.

‘Ik weet niet of ik dat tegen jou wil zeggen’, zei Lars.

‘Waarom niet?’ vroeg de politieagent verbaasd.

‘Ik ben door een politieagent beschoten.’

‘Was hij in uniform?’

‘Ja.’

‘Hoeveel waren het er?’

‘Ik heb er maar één gezien.’

‘Ik wou dat ik je kon helpen’, zei de politieagent door de krakende lijn. Door de sirene van de wagen kon Lars amper verstaan wat hij zei.

Op de vochtige bosgrond onder de lage takken schatte Lars bliksemsnel zijn overlevingskansen in: als hij bleef liggen waar hij nu lag en niemand hem vond, zou hij vroeg of laat sterven door de schotwond en de bloedingen. Als hij werd gevonden en er echt een staatsgreep was, zou hij vermoedelijk worden vermoord. Maar als de man die op hem had geschoten alleen opereerde, zouden de politieagenten er alles aan doen om zijn leven te redden als ze hem vonden. Slechts een van die drie opties betekende een kans op overleven.

‘Ik lig bij de Rocktent’, zei hij.

‘Waar staat die?’ vroeg de politieagent. Lars was opgelucht. Ze kenden het eiland blijkbaar niet.

‘Aan de andere kant van waar de boten aanmeren’, legde hij uit.

Voor hij ophing, raadde de politieagent hem aan om zich zo goed mogelijk voor de dader te verstoppen. Kort daarna was de batterij van Lars’ mobieltje leeg, maar daar maakte hij zich verder geen zorgen over. Hij had doorgegeven waar hij lag. Dat was het belangrijkste. Niet ontdekt worden. In leven blijven tot de politie kwam. Dat had nu prioriteit. Had hij vanochtend maar minder opvallende kleren aangetrokken, dacht hij. Onder zijn zwarte trui droeg hij een dieprood T-shirt. Hij had een witte, korte broek met rode en blauwe strepen aan. Het was een koude, regenachtige zomer geweest, dus zijn blote benen waren niet bijster bruin. Met zijn gezonde hand greep hij in de modder en hij smeerde zich in met de koude, kleverige en natte aarde. Zijn witte benen. Zijn shorts. Zijn haar. Alles.

Er vielen druppels van de bomen. Het begon te regenen. Lars lag met zijn hoofd op de grond en hoorde elke druppel die viel. Het kon van alles zijn. Vlakbij hoorde hij schoten en doodsbang geschreeuw. Toen werd het weer stil, afgezien van de druppels die de aarde raakten en de schotgeluiden die zich verwijderden. Het viel hem op dat er telkens maar op één plek werd geschoten.

Wat was er aan de hand? Hij duwde een paar keer zijn bovenlichaam omhoog en keek om zich heen. Hij zag niemand. Geen auf’ers, geen dader, geen politie. Waar was iedereen? Zou de politie op tijd komen? Hij ging weer liggen en zorgde ervoor dat hij de schotwond tegen een steen aan drukte. Ademen deed pijn. De gedachte dat hij zo zou sterven, alleen in de modder, was ondraaglijk.

Ik ga het redden, dacht hij steeds opnieuw, als een mantra: ik ga het redden. Tegelijk dacht hij aan zijn begrafenis. Hoeveel mensen zouden er komen? Hij dacht aan het verschil tussen een persoon te zijn en een herinnering te zijn. Het was te vroeg om een herinnering te worden; er was niet genoeg om aan te worden herinnerd. Hij wilde niet dat zijn grootouders hun kleinkind moesten begraven; dat was de verkeerde volgorde. Maar als hij toch zou sterven, wat zouden ze dan zeggen op zijn begrafenis? Welke muziek zouden ze spelen? Zijn gedachten stonden op repeat. Steeds weer maalden dezelfde gedachten door zijn hoofd, alles tegelijk en door elkaar.

De grond was koud. Hij droeg dan wel een korte broek, maar het waren bepaald geen zomerse temperaturen en het werd avond. Hij merkte dat hij soms het bewustzijn verloor. Viel hij af en toe weg? Was hij aan het sterven? Na een tijdje had hij geen gevoel meer in zijn vingers. Hij probeerde ze in beweging te houden, maar het gevoel kwam niet terug.

Hij had zich al een paar keer zijn begrafenis voorgesteld, toen hij opeens helikoptergeluiden hoorde. Eindelijk! dacht hij. Er komt hulp! Nu kon het niet lang meer duren voor ze hem kwamen redden. Voor het eerst sinds hij onder de boom was gaan liggen, durfde hij echt te hopen.

Maar er kwam geen hulp. De helikoptergeluiden vermengden zich met het geluid van sirenes op het vasteland, verre schoten en waterdruppels die de grond raakten. Lars begon bloed te spuwen. Waren de inwendige wonden zo ernstig dat hij zou sterven nog voor er hulp kwam? Zijn ouders waren allebei in een totaal andere wereld, het voelde bijna onwerkelijk aan – zandstranden, parasols, cocktails. Wat wisten zij? Ergens hoopte hij dat ze niets wisten van wat er gebeurde. Dan hoefden ze zich ook geen zorgen te maken.

De tijd was zijn vijand. Hoelang lag hij daar nu al? Eén uur? Drie uur? Hij begon wazig te zien en hij kon nauwelijks focussen. Ademen deed nog meer pijn. Waar bleef de politie? Moest hij zo sterven, moederziel alleen, onder een boom?

Toen Lars zo plots had opgehangen, probeerde zijn vader, mijn oom Hans, hem meteen terug te bellen. Hij kreeg geen gehoor. Niet lang daarna verschenen de eerste berichten over de schietpartij op Utøya op Al Jazeera. Er kwamen steeds meer berichten, maar het was moeilijk om je een beeld te vormen van wat zich op het eiland afspeelde. Niemand leek te weten wat er aan de hand was. Hans wilde Lars niet storen door hem opnieuw te bellen. Om 18.55 uur, anderhalf uur nadat hij voor het laatst met zijn zoon had gesproken, stuurde hij hem een voorzichtig sms’je: Ook chaos bij jullie? Er kwam geen antwoord.

Hans vroeg zich af wat hij moest doen. Hij was in Montenegro, duizenden kilometers van Utøya. Wat dat betreft had het geen verschil gemaakt als hij nu thuis in Haugesund was geweest. Ook van daaruit is het een dag reizen naar Utøya.

Lars’ moeder, mijn tante Gunvor, was in Spanje en was nog minder op de hoogte van wat er gebeurde dan haar ex-man. Het was iets over zessen ’s avonds en na een lange, luie dag aan het strand besloten zij en haar vriend terug te keren naar het appartement. Toen ze haar mobieltje oppakte, dat ze daar de hele dag had laten liggen omdat het vakantie was, zag ze dat ze een sms’je van Lars had gekregen: Ben op Utøya. Alles goed. Het sms’je was rond half vijf verstuurd. Een uur later had hij haar proberen te bellen. Ze had ook een bericht van een van Lars’ vriendinnen gekregen: Ik ben zo bezorgd om Lars na wat er op Utøya is gebeurd. Ondertussen stroomden steeds meer sms’jes binnen van bekenden en onbekenden: Hoe gaat het met Lars? Is Lars veilig?

Gunvor belde Hans op om te horen of hij meer wist. Ze verwachtte dat hij haar gerust zou stellen. Mijn god, dacht ze dat hij zou zeggen, je hoeft je daar echt niet zo over op te winden, wees toch kalm, er is niets aan de hand. Ze kende haar ex-man als iemand die altijd kalm bleef en zich nooit door zijn gevoelens liet leiden. Diep van binnen had ze natuurlijk ook gehoopt dat hij dat zou zeggen. Maar deze keer deed hij geen poging om de ernst van de situatie te relativeren. Hij reconstrueerde kort de inhoud van het laatste gesprek dat hij met Lars had gehad en beloofde dat hij zou rondbellen om te achterhalen wat er op Utøya aan de hand was. Ze kon aan zijn stem horen dat hij doodsbang was.

Gunvor zette cnn aan. Daar toonden ze beelden van het regeringskwartier. Gunvor wist niet dat er eerder die dag in Oslo een bom was ontploft. Dat soort nieuws uit een klein, verafgelegen land had niet het geringste golfje veroorzaakt op de idyllische stranden. Ze probeerde zichzelf gerust te stellen met de gedachte dat dat zeker de reden was waarom iedereen zo bezorgd was. cnn gaf geen informatie over het tijdstip van de explosie. Misschien was het net gebeurd? Misschien was dat de reden waarom Lars de verbinding moest verbreken?

In Montenegro begon Hans te zoeken naar het telefoonnummer van de voorzitter van de Arbeiderspartij in Haugesund. Wist hij hoe het stond met de afgevaardigden van zijn gemeente? Dat wist hij niet. De voorzitter deed zijn best om erachter te komen hoeveel personen er uit Haugesund op Utøya waren. Het was immers een open kamp. Iedereen die wilde, kon meedoen. Hij raadde Hans aan om contact op te nemen met hun vertegenwoordigster van het provinciebestuur, Laila Thorsen. Hans belde haar op en tot zijn grote opluchting kon zij bevestigen dat het goed ging met Lars. Hij had zich samen met Emilie, een goede vriendin, verstopt. Ze waren allebei ongedeerd en op weg naar het vasteland.

Dat was het nieuws waarop honderden ouders op dat moment wachtten. Hans voelde hoe zijn schouders ontspanden. Nu pas merkte hij hoe angstig hij was geweest.

Het was bijna acht uur ’s avonds. Terwijl op cnn de eerste berichten over meerdere doden op Utøya verschenen, belde Hans naar Gunvor om te vertellen dat Lars ongedeerd en in veiligheid was. Eindelijk kon Gunvor alle sms’jes die onophoudelijk waren binnengestroomd, beantwoorden: dat het goed ging met Lars. Daarna ging ze samen met haar vriend in een restaurant in de buurt eten, met haar mobieltje binnen handbereik. Lars kon elk moment bellen.

Maar Lars belde niet.

Ook Hans en zijn jongste zoon Harald gingen iets eten. Hun mobieltjes lagen standby op tafel. Zodra het kon, zou Lars zeker zelf terugbellen. Zo gewetensvol was hij wel.

Maar Lars belde niet.

Terwijl Hans en Harald op hun bestelling wachtten, belde Gunvor opnieuw. Ze vond het vreemd dat Lars niet had teruggebeld. Nu was het toch al een uur geleden sinds hij en Emilie van het eiland vertrokken waren. Zo was Lars niet. Hans beloofde het verder uit te zoeken en kreeg Emilies telefoonnummer te pakken. Hij stuurde haar een kort sms’je waarin hij uitlegde dat hij de vader was van Lars en zich afvroeg of Lars oké was. Het eten werd geserveerd en ze begonnen te eten. Waarover hadden ze gepraat? Hans herinnert het zich niet. Hij dacht alleen aan het mobieltje. Dat Lars zou bellen. Dat Emilie zou antwoorden.

Om 21.09 uur kwam het antwoord van Emilie: Hoi. Sorry, maar ik heb Lars niet gezien=:((

Heb eerder bericht gekregen dat jij hem had gezien nadat alles voorbij was, antwoordde Hans.

Dat is niet zo!!=:((, antwoordde Emilie.

Hij wilde voorkomen dat ze zich schuldig zou voelen – het was haar fout niet dat hij de verkeerde informatie had gekregen – en antwoordde dat er in alle chaos een misverstand moest zijn geweest.

‘En toen smaakte het eten niet meer’, legt Hans droogjes uit. Ik heb bij hem thuis afgesproken in zijn nieuwe, minimalistisch ingerichte huis in Haugesund. Enkele jaren geleden zijn hij en Gunvor gescheiden en is hij alleen gaan wonen, maar het is de eerste keer dat ik bij hem op bezoek ben. Buiten sneeuwt het hard. Het is bijna Kerst. Hans vraagt of ik zin heb in een mandarijn of een toffee, een kopje koffie misschien? We zitten bijna nooit zo samen te praten, met z’n tweeën. Als we elkaar ontmoeten is het meestal op familiefeesten, waar kinderen rondlopen en het gepraat van de volwassenen luid en levendig is. Ik besef dat ik niet zo veel over mijn oom weet. Wat doet hij eigenlijk? Ik weet dat hij accountant is, maar na de scheiding is hij van baan veranderd, hoorde ik. Wat doet hij nu?

Hij vertelt verder, bondig en nuchter. ‘Ik dronk een paar borrels, maar ik kon niet meer eten. Toen begon de hel. Ik kon geen bal doen. Er heerste grote chaos. Ik belde Gunvor, maar had de moed niet om het aan mijn moeder of iemand anders te vertellen. Niet lang daarna belde Emilie om zich te verontschuldigen omdat we de verkeerde informatie hadden gekregen. Ze voelde zich daar rot over, maar het was, zoals ik al zei, niet haar fout. Ze beloofde er alles aan te doen om Lars te vinden.’

In Spanje was het eten net geserveerd toen tante Gunvor het slechtnieuwstelefoontje kreeg. Lars was toch niet terecht. Er was een misverstand in het spel. Een andere Lars uit Haugesund was terecht. Niemand wist iets over hun Lars.

Gunvor en haar vriend verlieten het restaurant zonder het eten te hebben aangeraakt en liepen terug naar hun appartement, waar ze de hele avond naar cnn bleven kijken. De sms’jes bleven binnenkomen, maar nu moest ze antwoorden dat Lars vermist was.

Zo tikten de uren voorbij. cnn gaf nog steeds geen tijdstip aan en Gunvor klampte zich vast aan het idee dat de sms’jes die Lars haar om half vijf had gestuurd en waarin hij schreef dat alles goed ging met hem, waren verstuurd nadat alles voorbij was. De lopende tekst onder aan het tv-scherm meldde dat er vijf doden waren. Ze zag beelden van jongeren die naar het vasteland zwommen. Als Lars daar maar niet bij is! dacht ze. Dat was haar grootste angst. Lars was dan wel atletisch en goed in vechtsport, maar iedereen die hem een beetje kende, wist dat hij geen goede zwemmer was.

Thuis in Haugesund belde zijn oudere broer en student geneeskunde Erik naar alle ziekenhuizen in Zuidoost-Noorwegen. Hadden ze misschien een Lars Grønnestad binnengekregen? De persoon aan de andere kant vroeg hem de vermiste te beschrijven. Hoe zag die Lars eruit? Erik wist even niet wat hij moest zeggen. Hoe zag hij er eigenlijk uit? Tja, hij was blond, lang, langer dan een meter negentig. Het spijt me, antwoordde de persoon aan de andere kant, er was niemand opgenomen die aan die omschrijving voldeed. Overal kreeg hij hetzelfde antwoord.

In Montenegro zat zijn jongere broer, de vijftienjarige Harald, met een zonnebril op en met zijn rug naar zijn vader op Facebook te zoeken naar nieuws over Lars. Hans belde opnieuw zijn contactpersonen van de Arbeiderspartij, maar niemand kon meer informatie geven over Lars. Minuten, kwartieren, uren tikten weg. Hans doorliep verschillende keren alle mogelijke scenario’s. Hij had sinds half zes niets van Lars gehoord. Nu was het laat op de avond. Vandaag de dag gaan informatiestromen zo snel. Als hij in leven was, zouden ze al van hem moeten hebben gehoord. Was hij in het water gesprongen? Een doodsbange Lars zwemmend in een ijskoude fjord. Dat was geen geruststellende gedachte.

Kort voor middernacht belde de politie en vroeg om het burgerservicenummer van Lars. Hans gaf hem wat ze vroegen, maar gaf ook duidelijk aan dat ze hem niet met vragen moesten bestoken om vijf minuten later terug te bellen en te vertellen dat Lars dood was.

Ze belden niet terug.

Rond middernacht waren tien van de twaalf auf’ers uit Haugesund in veiligheid. De negentienjarige Lars Grønnestad en de zeventienjarige Sondre Furseth Dale waren nog steeds vermist.

Lars lag anderhalf uur alleen onder de boom tot hij opeens twee politieagenten kon onderscheiden. Ze waren allebei gekleed in uniform en zaten niet zo ver van hem op hun hurken. Lars moest gokken. Verraden waar hij lag en het gevaar lopen om te worden gedood, of blijven liggen en misschien doodbloeden. Hij was ernstig onderkoeld en kreeg steeds vaker pijnlijke spierkrampen. Hij besefte dat hij een alarmerende hoeveelheid bloed had verloren. Zijn lichaam was verstijfd en ademen was pijnlijk en ging moeilijk. Hij zag wazig. Door een paar kleine, ronde heldere vlekken kon hij nog net de twee agenten zien. De rest van zijn gezichtsveld was wit en ondoorzichtig.

Hij nam een besluit. De politieagenten zouden hem toch vinden. Bovendien boezemden ze hem vertrouwen in. In tegenstelling tot de man die op hem had geschoten, leek het alsof zij naar iets bepaalds op zoek waren. Hun hele manier van doen straalde gezag uit.

Als hij op zijn goede arm leunde, kon hij zich een beetje oprichten. Hij verbeet de pijn en riep naar de twee politieagenten. Toen viel hij weer even weg. De agenten kwamen meteen naar hem toe, en getraind als ze waren om in acute medische situaties op te treden, zagen ze dat de vuile, bloedende jongen heel snel eerste hulp nodig had. Er was lucht en vocht in de geperforeerde long gekomen, waardoor er druk was ontstaan op het hart en de gezonde long. Lars was aan het stikken. Ze haalden twee grote canules uit hun ehbo-tas en staken die zonder aarzelen tussen zijn ribben. Zo kregen ze een deel van de lucht vrij in en rond de beschadigde long, waarna de druk verminderde. Vervolgens droegen de twee politieagenten Lars naar de Rocktent, waar al enkele andere jongeren zaten, onder anderen een meisje uit Zuid-Noorwegen dat tijdens de schietpartij aan verschillende gewonde jongeren eerste hulp had verleend.

‘Jullie moeten iets onder zijn hoofd leggen’, zei de ene politieagent.

‘Leg hem op mijn schoot, we hebben niets anders’, zei het meisje uit Zuid-Noorwegen. Eerder die avond had ze haar trui uitgetrokken om de bloedingen van een andere gewonde auf’er te stelpen en ze zat daar in haar bh.

Het meisje stelde zich voor en begon rustig met de gewonde jongen te praten. Zijn gezicht en zijn haar waren bedekt met vuil en modder en hij liet zijn hoofd wat hangen. Daardoor was niet duidelijk of hij nog bij bewustzijn was of niet. Kon hij haar horen?

‘Ik heet Lars’, zei hij zacht. Hij keek omhoog naar haar bh en haar lieve gezicht. ‘Kunnen we een andere keer verder praten?’ vroeg hij vriendelijk. ‘Het doet nu zeer. Mijn long is geperforeerd.’

‘Natuurlijk’, zei het meisje. Ze bleef zitten en plukte de dennennaalden van zijn gezicht en zijn ogen. Even later kwamen een paar andere politieagenten naar hen toe, die Lars naar een auto droegen die al klaarstond. Ze brachten hem naar de kade en hielpen hem in een van de boten. Elke verplaatsing deed pijn. De boottocht was een nachtmerrie. De twee canules staken uit aan de rechterkant en telkens als die werden geraakt, ging er een pijnscheut door zijn lichaam. De boot was allerminst geschikt voor het vervoer van zwaargewonden en het waaide stevig op de fjord. De bestuurder van de boot bracht hem naar de veerpontkade, maar daar waren geen ambulances meer. De drie andere auf’ers op de boot werden aan land geholpen, maar Lars moest mee naar de kade bij de Utvikacamping. Daar waren ook geen ambulances, dus konden ze niet anders dan terugvaren naar de veerpontkade. Lars klampte zich vast aan de politieagent die naast hem zat. Hij gebruikte zijn laatste krachten om wakker te blijven. Nu hij het zo ver had gebracht, wilde hij niet vlak voor de eindstreep sterven.

‘Rustig maar’, zei de politieagent aan wie hij zich vastklampte. ‘Het is niet zoals in de film. Je gaat niet dood als je in slaap valt.’

Terug bij de veerpontkade tilden ze hem uit de boot en legden hem op een brancard. Die was zo smal dat hij er bijna afviel. Ten slotte kwam er toch een ambulance naar de kade. De twee die met de ambulance reden, waren geen officieel ziekenhuispersoneel, maar vrijwilligers van de Noorse Volkshulp. Ze hadden niet de bevoegdheid om pijnstillers te geven of andere medische handelingen uit te voeren dan eenvoudige eerste hulp, en bovendien kwamen ze uit een andere provincie en kenden ze de weg naar het ziekenhuis niet. Het probleem werd opgelost door hen achter een andere ambulance aan te laten rijden, die roekeloos over de bochtige weg raasde. De brancard waarop Lars lag, was niet goed vastgemaakt en schoof bij elke bocht heen en weer.

Ik ben nu al zo ver, nu moet ik dit ook overleven, dacht Lars en hij beet op zijn tanden.

Lars was nummer 25 die in het Ringerikeziekenhuis werd binnengebracht. Ze schreven met grote cijfers het getal op zijn borst en legden een dunne deken over hem heen.

Dit helpt niet echt, dacht Lars, maar meteen daarna bliezen ze warme lucht in de deken en kreeg hij het warm. Niemand dacht eraan om zijn natte sokken uit te trekken en dat ergerde hem. Met wat voor amateurs had hij te maken?

In de loop van de avond dienden ze de bemodderde, afgematte patiënt tussen de vier en de zes eenheden bloed toe en langzaamaan kwam hij op krachten. Kort na middernacht werd hij met een traumahelikopter naar het Ullevålziekenhuis gebracht. Daar kon hij eindelijk een telefoon lenen. Het was toen kwart over een. Bijna acht uur geleden had Hans zijn zoon voor het laatst gesproken. Hij had gedacht dat hij zijn stem nooit meer zou horen.

Ook nu werd het geen lang gesprek. Lars vertelde dat hij neergeschoten was, maar dat het goed ging met hem, dat hij in het ziekenhuis lag.

‘Maar papa, ik moet nu ophangen’, zei Lars aan de andere kant van de lijn. ‘Er is hier iets aan de hand, ik geloof dat er een dokter aankomt.’

Lars leefde en was weer helemaal de oude.

‘O, alleen in zijn schouder geschoten!’ Gunvor jubelde van geluk. Haar vriend, die vaak op jacht ging, was bezorgder, maar zweeg wijselijk.

’s Ochtends vroeg landde Gunvor op de luchthaven van Haugesund. Ze wilde zo snel mogelijk naar Oslo, maar alle vluchten waren volgeboekt, zowel zaterdag als zondag. Een van haar nichten stelde voor om haar met de auto naar Oslo te brengen. Broer Erik ging mee. Onderweg stopten ze om de krant te kopen en toen pas drong de waanzin van het hele gebeuren tot hen door.

Het is meer dan 450 kilometer rijden van Haugesund naar Oslo. Overal waren de vlaggen halfstok gehesen. Een stilte was over het hele land neergedaald. Langs de kant van de weg lagen bloemenkransen. Zelfs midden in de bergen hingen de vlaggen halfstok.

Een van de eerste dingen die haar opvielen toen ze eindelijk bij het Ullevålziekenhuis en Lars aankwam, was hoe vuil hij was.

‘Lars toch, heb je je niet gewassen?’ vroeg ze verbaasd. Ze dacht dat hij zo modderig en vuil was van het kamperen.

Lars bleef tien dagen in het ziekenhuis. Elke dag ging het beter. Hij hoefde niet te worden geopereerd, maar hij zal voor altijd kogelfragmenten in zijn lichaam hebben. Die waren zo minuscuul dat het onmogelijk, maar ook niet nodig was, om ze chirurgisch te verwijderen.

Achteraf kwam Lars te weten dat hij op het nippertje was gered. Als hij vijftien minuten later in het ziekenhuis zou zijn aangekomen, had hij het waarschijnlijk niet overleefd.