Erika Fatland

Engelbewaarder van Beslan

Uit het Noors vertaald door Marin Mars

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van NORLA (Oslo)

Oorspronkelijke titel Englebyen, verschenen bij Cappelen Damm, Noorwegen

Oorspronkelijke tekst © Erika Fatland, 2011

Published by agreement with Leonard & Høier Literary Agency A/S, Copenhagen

Nederlandse vertaling © Marin Mars en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Rozemarijn Koopmans

Omslagillustratie © Les Wilson/Rex Features/hh

isbn 978 90 445 2345 4

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De Dag van de Kennis

‘We gingen naar de markt om een rugzak te kopen’, vertelt Rita Sedakova. ‘Op de rugzak zat een vakje dat eigenlijk voor een mobiele telefoon was bedoeld. Ala had geen mobieltje, maar die rugzak wilde ze toch hebben. Toen we thuiskwamen, liet ze hem aan de buren zien: “Dit vakje is eigenlijk voor een mobieltje, maar omdat ik er geen heb, stop ik mijn sleutels erin!” vertelde ze opgetogen. Ze verheugde zich er zo op weer naar school te gaan.’

Rita klinkt als een jong meisje als ze navertelt wat haar dochter zei. Ze heeft een dromerige blik, in gedachten zit ze weer midden in de drukke voorbereidingen.

‘We hadden ook nieuwe gymkleren en een bloesje en een rok gekocht. Zelfs nieuwe schoenen hadden we gekocht! Eigenlijk hadden we er geen geld voor, maar Ala zat maar te soebatten: “Ze zitten zo lekker, mamma, alsjeblieft!” Ze wilde ze zo graag hebben. “Goed, we nemen ze!” zei ik. Er was geen geld meer om schoenen voor mij te kopen, hoewel de mijne totaal versleten waren. En weet je wat ze toen zei? “Volgende maand kopen we niets voor mij. Dan kun jij nieuwe schoenen kopen, mamma!” Dat was typisch iets voor haar om zoiets te zeggen. Ze was altijd zo zorgzaam en lief.’

Rita zucht en opeens ziet ze er ouder uit dan haar vijftig jaar. Ze haalt haar hand door haar korte grijze haar. Haar smalle gezicht is onopgemaakt. Ze heeft bruine, heldere ogen, hoge jukbeenderen en volle lippen. Het valt me op dat ze magerder is dan toen ik haar twee jaar geleden voor het eerst ontmoette. Ze ziet er niet goed uit; haar tengere lichaam verdwijnt haast in de wijde joggingbroek. Haar zwarte gebreide vest houdt ze aan hoewel de verwarming staat te loeien. Ze grijpt vaak naar haar hoofd en wrijft over haar slapen. De pillen die ze eerder die dag heeft genomen, lijken geen verlichting te geven.

Zoals veel ouders had Rita haar hele bescheiden maandsalaris aan schoolspullen voor haar dochter besteed zodat ze klaar zou zijn voor het nieuwe schooljaar. De eerste schooldag, de ‘Dag van de Kennis’, is een van die feestdagen uit de Sovjettijd die in Rusland nog steeds met veel vertoon worden gevierd. In het hele land kleden de meisjes zich in een mooie witte bloes en zwarte, knielange rok, terwijl de jongens een pasgesteven broek en glimmend gepoetste schoenen dragen. De leerlingen nemen bloemen en chocolaatjes mee om de leerkrachten in het zonnetje te zetten, en de viering, die uit parades, toespraken, zang en dans bestaat, volgt in heel dat uitgestrekte land hetzelfde draaiboek en er wordt in de kranten en op tv uitgebreid aandacht aan besteed.

We drinken zwijgend thee, de stilte wordt alleen door Rita’s zuchten doorbroken.

‘Thee smaakt me niet meer’, klaagt ze. ‘Niets smaakt me meer.’

Dan zwijgt ze weer. Ik maak hieruit op dat het gesprek beëindigd is en dat het tijd wordt om op te stappen, maar dan lichten haar ogen weer op.

‘Noorwegen ligt toch naast Finland en Zweden? En Denemarken is ook een van de buurlanden, maar daar ligt een zee tussen. Noorwegen grenst aan veel zeeën. De Barentszzee, de Oostzee en de Noordzee. Gamsun, Ibsen en Grieg kwamen uit Noorwegen. Dat klopt toch?’ Rita gebaart, haar gezicht is levendig en ik vang een glimp op van de Rita zoals ze moet zijn geweest voordat ze grijs werd en haar kleurige jurken werden verruild voor sobere, zwarte kleren.

Ik knik bevestigend.

‘Heb je iets van Hamsun gelezen?’ vraag ik.

‘Of ik iets van Gamsun gelezen heb? Natuurlijk heb ik Gamsun gelezen!’ antwoordt Rita verontwaardigd.

Natuurlijk heeft ze Hamsun gelezen. Hoe kon ik dat überhaupt vragen.

‘Op school hebben we literaire meesterwerken uit de hele wereld gelezen’, voegt ze eraan toe. ‘We lazen alles. Zo was het schoolsysteem in de Sovjet-Unie. We leerden iets. En dat vergat je nooit meer.’

Ze nipt aan de thee, staart naar de lucht en zwijgt. Het geluid van de tv die in een hoek staat, neemt de kamer over. Rita kan er niet meer tegen als het stil is in het appartement, daarom staat de tv altijd aan. De deur naar Ala’s kamer staat open. Die ligt er nog precies zo bij als toen ze haar, vijf jaar geleden, verliet. Op de sprei zijn tal van knuffels en poppen uitgestald. Het bureautje is opgeruimd, klaar voor opstellen en wiskundesommen. Aangezien er slechts een slaapkamer is in het kleine appartement, sliepen Rita en haar dochter daar samen. De vader van Ala overleed aan trombose toen Ala drie jaar was, dus ze waren maar met zijn tweetjes.

Rita slaapt nu op de bank in de kamer. Maar soms, als ze ’s nachts wakker ligt en de slaap niet kan vatten, wil ze nog weleens de slaapkamer ingaan en in Ala’s bed gaan liggen, naast alle knuffels en poppen. Dan duurt het nooit lang voor ze in slaap valt.

‘Ik was die dag op mijn werk’, vertelt Rita zachtjes. ‘Ik werk als boekhouder. Ik kon geen vrij nemen om Ala naar school te brengen, hoewel ik dat graag had gewild. Om half tien kwamen we te weten dat de school werd aangevallen.’

School nummer 1, gesticht in 1899, was de trots van Beslan. De leerkrachten behoorden tot de beste van het district en de school stond dan ook bekend als de beste van de stad. Met haar 35.000 inwoners is Beslan naar Russische maatstaven een kleine stad, of eerder een groot dorp. Toch kwamen sommige leerlingen helemaal uit Vladikavkaz, de hoofdstad van Noord-Ossetië-Alanië. Hun ouders wilden hun kinderen naar de beste school van het district sturen en het hoofd van de school, Lidia Tsalijeva, zou hen allemaal wel willen aannemen. Maar hoewel School nummer 1, met een capaciteit van bijna negenhonderd leerlingen, relatief groot was, moest Lidia ouders die hun kinderen graag daar naar school zagen gaan vaak teleurstellen. Er was gewoon geen plaats voor iedereen.

School nummer 1 was centraal gelegen in Beslan, vlak bij de Kominternstraat, een van de hoofdstraten, en de spoorlijn. Tegenover de school stond een rij woonblokken van vier verdiepingen en geen kind in Beslan woonde zo dicht bij school als de kinderen uit die flats. Het schoolgebouw zelf telde maar één verdieping en was in de vorm van een hoefijzer gebouwd. De nieuwe, moderne gymzaal stond haaks op het midden van de lange zijde en deelde het schoolplein in tweeën.

Het hoofd van de school, Lidia Tsalijeva, was de ochtend van de eerste september 2004 al vroeg verschenen om te controleren of alles in orde was voordat de feestelijkheden zouden beginnen. Deze 72-jarige vrouw was al 24 jaar hoofd van de school en daarvoor had ze er als leerkracht en als hoofd administratie gewerkt. Alles bij elkaar was ze al 52 jaar aan de school verbonden, meer dan een halve eeuw. De school was haar lust en haar leven en ze was blij dat de zomervakantie eindelijk voorbij was zodat de klaslokalen binnenkort weer vol leven zouden zijn. Trots was ze ook. Op alles wat ze in de loop van de zomer voor elkaar hadden gekregen, tegen alle verwachtingen in! Hoewel het schoolbestuur geen geld had gehad om de boel op te knappen was het hun, dankzij gulle gevers, gelukt een paar duizend roebel bij elkaar te schrapen. Verschillende mensen hadden zelfs aangeboden voor niets te komen werken.

‘Betaal ons maar als je het geld hebt,’ hadden ze gezegd, ‘maak je geen zorgen, Lidia.’

Lidia had de hele zomer meegeholpen. Ze had geschilderd, opgeruimd en schoongemaakt. Ze hield toch al niet van vakantie. Met vereende krachten waren ze erin geslaagd de school de hoognodige opknapbeurt te geven, en dat vrijwel zonder geld.

Toen Lidia die ochtend op school kwam, glom het gebouw als een spiegel. De schoonmaakster was al geweest en had de ramen gelapt. Alles was spic en span, klaar om de leerkrachten en de nieuwe leerlingen voor het nieuwe schooljaar welkom te heten.

Ruim voor negen uur, het tijdstip waarop de viering zou beginnen, stond het schoolplein al vol feestelijk gestemde leerlingen en trotse moeders en grootmoeders. Een aantal vrouwen die dicht bij de school woonden, was ook gekomen, want School nummer 1 stond bekend om haar mooie 1-septemberfeesten. Er werd luidruchtig en geanimeerd gepraat en naar hartelust gelachen. Voor de jongste schoolkinderen was dit een heel bijzondere dag, zoals voor alle kinderen over de hele wereld die voor het eerst naar school gaan. Hij markeerde het einde van hun onbezorgde kindertijd. Vanaf nu zouden de spelletjes plaatsmaken voor potlood en papier. Een mengeling van ernst en verwachting vulde het schoolplein.

Natalia, de lerares Engels, was ook vroeg gekomen om voor de ceremonie nog een beetje met de andere leerkrachten te kunnen kletsen. Het was zoals altijd gezellig om haar collega’s weer te zien. Die bleven staan praten over koetjes en kalfjes, over wat ze in de vakantie hadden gedaan en over hoe fijn het was weer aan het werk te gaan. Ze was zelf al naar het schoolplein gelopen om de kinderen in groepen te verdelen zodat de ceremonie kon beginnen, toen ze de eerste schoten hoorde. Het was kwart over negen. Natalia was verbaasd, maar ze nam aan dat het schieten deel uitmaakte van de viering. In de Kaukasus schieten ze vaak in de lucht als er iets te vieren valt, waarom dan niet ook op de eerste schooldag?

Kort daarna kwamen er een paar kinderen op haar afrennen die vroegen wat er aan de hand was. Toen Natalia zich omdraaide, ontdekte ze dat er vlak bij haar een man met een machinegeweer stond. Nu doken er van alle kanten mannen met maskers en camouflage-uniformen op. Ze waren allemaal bewapend met machinegeweren en begonnen meteen iedereen het schoolgebouw in te drijven. Aangezien het onmogelijk was om zo’n grote mensenmassa snel door één deur te loodsen, sloegen de terroristen de ramen in en lieten hen daardoorheen klimmen. Meer dan duizend mensen werden zo binnen een paar minuten de gymzaal ingejaagd.

‘De terroristen waren goed georganiseerd’, herinnert Natalia zich. ‘Ze wisten precies hoe ze ons naar de gymzaal moesten dirigeren. Ze gingen heel efficiënt te werk. Ze wisten precies wat hun te doen stond.’

Fatima Alikova, een jonge fotografe, was naar het schoolplein gekomen om voor de plaatselijke krant foto’s te maken van de viering. Als haar moeder niet de hoofdredacteur was geweest, had ze zich waarschijnlijk ziek gemeld. Ze was niet bepaald in een feeststemming en ze had zichzelf moeten dwingen die dag te gaan werken. Iedere stap in de richting van het schoolplein voelde als een straf.

Augustus was voor Fatima een wonderlijke maand geweest. Het was alsof ze antwoord probeerde te krijgen op een vraag die ze niet kende. Er zat haar iets dwars, maar ze kon er de vinger niet op leggen. Pas toen ze een boek van de Romeinse filosoof Seneca las en bij het hoofdstuk ‘Over de dood’ was beland, begreep ze dat ze had gevonden wat ze zocht. Het hoofdstuk is geschreven als een brief aan de jeugd en de moraal ervan is dat een mens er altijd op voorbereid moet zijn te sterven. De 28-jarige was die maand veel met haar gedachten bij de dood. Ze dacht aan de zinloosheid van alles, aan het feit dat we leven en vervolgens sterven. Ze had de hele maand bijna geen eetlust gehad. Ze at alleen brood en tomaten en dronk er thee bij.

Op het schoolplein ontmoette Fatima veel vrienden en bekenden. Beslan is een kleine gemeenschap en bijna iedereen kent elkaar. Fatima gaf beleefd antwoord op hun vragen, maar het enige waar ze aan kon denken was hoe ze zo snel mogelijk haar werk kon doen en weer naar huis kon gaan. Ze had de jongen en het meisje die de traditionele ‘eerste klokkenceremonie’ zouden uitvoeren, al gevonden. Die twee, een eersteklasser en een leerling uit de hoogste klas, moesten samen de schoolklok het schoolplein op dragen en het nieuwe schooljaar inluiden. Fatima was van plan er snel een foto van te maken en dan weg te gaan.

Die foto zou ze nooit maken.

De verantwoordelijke leerkracht was de klok voor de ceremonie gaan halen toen Fatima een gemaskerde man met een machinegeweer in de gaten kreeg. Hoewel ze niet snapte wat er gaande was, begreep ze instinctief dat ze moest vluchten. In plaats van weg te rennen, zoals ze had moeten doen, zocht ze haar toevlucht in de school waar ze dacht veilig te zijn. Ze verstopte zich in een kamertje op de eerste verdieping, samen met een paar andere mensen die er ook in geslaagd waren weg te komen. Er klonken geweersalvo’s, geschreeuw en gehuil op het schoolplein en na een tijdje in het gebouw zelf.

Terwijl ze daar zat, ineengedoken en bang, ging haar mobiele telefoon. Het was haar moeder. De redactie van de krant was vlak bij de school en iedereen had het schieten gehoord.

‘Wat gebeurt er?’ vroeg ze.

‘Ik weet het niet’, antwoordde Fatima. ‘Ze schieten.’

‘Je moet daar weg, snel!’

‘Dat kan niet!’

‘Verstop je dan’, raadde haar moeder haar aan. ‘Blijf uit de buurt van de ramen!’

De verbinding werd verbroken. Fatima probeerde terug te bellen, maar de lijn was dood. Kort daarna werden ze door een van de gewapende mannen ontdekt. Hij gaf hun te kennen dat ze met hem mee moesten. Fatima liet haar fototoestel liggen. Ze wilde niet dat ze wisten dat ze journaliste was.

Beneden was de gang vol mensen. De terroristen hadden zich langs de muren opgesteld om iedereen de gymzaal in te drijven. Ze schoten de hele tijd in de lucht. In de gymzaal wemelde het van de mensen. Toen pas besefte Fatima wat er aan de hand was. Ze werden gegijzeld.

De schoolbibliothecaresse, Izeta Tsinojeva, bevond zich in de bibliotheek toen de terroristen de school overnamen. Gewoonlijk was ze te laat, maar uitgerekend die dag was ze twintig minuten te vroeg gekomen. Aangezien een aantal leerlingen nog geen boeken had gekregen, hadden een paar moeders haar op het schoolplein aangeklampt. Izeta nam een van de families mee naar de bibliotheek om de boeken voor hen te halen. Daarna liep ze naar het raam om te kijken hoever het met de voorbereidingen stond. Op het schoolplein zag ze een man in camouflagekleding. Hij had een machinegeweer in zijn handen en een masker voor zijn gezicht. Izeta begreep er niets van. Waarom stond er een soldaat op het schoolplein? De kleine, oudere vrouw dacht dat de organisatoren dat wel zo geregeld zouden hebben en dat het op de een of andere manier deel uitmaakte van de viering. Vlak daarna zag ze nog een gemaskerde man.

‘Wat gebeurt er toch?’ vroeg ze aan Lena die ook in de bibliotheek werkte. Voordat Lena kon antwoorden kwam er een leerling aanrennen. Zijn handen bloedden.

‘Ben je gewond, Alan?’ vroeg Izeta, die de zoon van de secretaresse had herkend. De drie vrouwen, Izeta, Lena en de secretaresse, namen Alan mee naar de eerste verdieping om zijn handen te verbinden. Ze probeerden hem zover te krijgen dat hij vertelde wat er was gebeurd, maar hij sloeg wartaal uit. Van beneden hoorden ze roepen en huilen en enkele geweersalvo’s.

De drie vrouwen beseften dat het een gevaarlijke situatie was, hoewel ze niet begrepen wat er aan de hand was. Ze besloten zich heel stil te houden in de hoop niet ontdekt te worden. Alan bleef maar huilen.

Voor hun gevoel hielden ze zich een hele tijd schuil, maar in werkelijkheid werden ze al na een minuut of vijf ontdekt.

‘Ik zal de aanblik van de gang nooit vergeten’, vertelt Izeta met bevende stem. Als ik haar ontmoet, zijn er sinds de terreuractie drie jaar verstreken en de tengere 65-jarige vrouw heeft haar verhaal al vele, vele malen verteld. Aan collega’s, aan haar zoon, aan iedereen die het maar horen wilde. Het ligt nog steeds vers in haar geheugen.

‘Zo veel wapens! De hele gang was vol wapens en mannen in uniform. We werden als schapen de gymzaal ingedreven. “Sneller, sneller!” riepen de terroristen.’

De gymzaal, die vijf jaar daarvoor opgeknapt was en zelfs een basketbalveld had, was de grootste en mooiste gymzaal in de verre omtrek. Toen alle gijzelaars in de zaal waren, was die stampvol. De gijzelaars, voornamelijk vrouwen en kinderen, werd bevolen langs de muren te gaan zitten. Sommige vrouwen waren in de chaos hun kinderen uit het oog verloren en probeerden wanhopig hen weer te vinden. Ze moesten heel dicht tegen elkaar aan gaan zitten opdat er voor iedereen plaats zou zijn. Niemand mocht blijven staan. Velen huilden en een aantal kleine kinderen kon maar niet ophouden met schreeuwen. Dit alles kwam zo onverwacht dat de meesten nog niet beseften wat er gebeurde.

Izeta pinkt een traan weg en staart met een lege blik voor zich uit.

‘Ik weet niet eens wat ik over de tijd in de gymzaal moet vertellen’, zegt ze en ze zwijgt.

Ook Natalia, lerares Engels, komt woorden tekort als ze over de gymzaal moet vertellen: ‘Het zat zo’, zegt ze kort, nadat ze eerder die dag de gebeurtenissen uitvoerig uit de doeken had gedaan. ‘We zijn daar drie dagen geweest en we hoopten de hele tijd dat er een wonder zou gebeuren. Maar dat wonder bleef uit.’ Veel voormalige gijzelaars hebben er moeite mee een samenhangend verhaal over de dagen in de gymzaal te vertellen. Sommige geuren en indrukken staan in hun geheugen gegrift; die kunnen ze zich tot in de kleinste details voor de geest halen. Andere herinneringen zijn vaag, achteraf gereconstrueerd. De uren zijn in elkaar overgevloeid en het is moeilijk de verschillende gebeurtenissen van elkaar te onderscheiden. In welke volgorde was het eigenlijk gebeurd? Wie had wat gezegd en wanneer? Wanneer was de hoop overgegaan in apathie? Wanneer kwam het moment dat ze het alleen nog maar achter de rug wilden hebben, wat er ook zou gebeuren, als er maar een einde aan kwam?

De terroristen waren al vanaf het begin ongeduldig en agressief. Ze schoten in de lucht en dreigden mensen neer te schieten als het niet stil werd in de zaal. Aangezien het onmogelijk was zo veel kinderen in één klap stil te krijgen, stond de 46-jarige Roeslan Betrosov op en probeerde de terroristen tot rede te brengen. Volgens zijn vrouw, Emma, was hij een bescheiden man die zich altijd op de achtergrond hield, maar deze ene keer stond hij op en nam het woord: ‘Hou op met schieten, dan zijn de kinderen vanzelf stil’, zei hij. ‘De kinderen worden bang van al dat geknal. Logisch dat ze schreeuwen.’

De leider, een lange, slanke man met een volle baard die door de andere terroristen ‘de Kolonel’ werd genoemd, zette een pistool tegen Roeslans hoofd en dreigde de trekker over te halen als het in de gymzaal niet onmiddellijk stil werd. Roeslan werd gedwongen op de grond te gaan liggen. Hij lag daar met het pistool tegen zijn hoofd en bad dat de kinderen stil zouden zijn. Maar het werd niet stil, niet stil genoeg, en de Kolonel schoot.

Roeslans twee zonen, de veertienjarige Alan en de zestienjarige Aslan, waren getuige van de terechtstelling. Daarna gaven de terroristen enkele mannelijke gijzelaars opdracht het lijk weg te halen. Ze mochten hem niet rechtstreeks de zaal uit dragen, maar ze moesten het lijk eerst van de ene kant naar de andere kant van de gymzaal slepen; een omweg maken, een soort demonstratie om de ernst van de situatie te benadrukken. Er bleef een dubbel bloedspoor achter op de houten vloer en de opeengepakte menigte werd eindelijk stil. Een paar kinderen probeerden het spoor met hun kleren te bedekken zodat Alan en Aslan de aanblik van hun vaders bloed bespaard bleef.

De terroristen maakten gebruik van de rust om overal springladingen op te hangen.

‘Ze waren heel efficiënt’, weet Olga, een kleine, gezette vrouw van in de vijftig – ze was het hoofd administratie van de school – zich te herinneren. ‘Terwijl ze bezig waren, moesten we heel stil blijven zitten. We mochten niet staan, maar moesten met onze handen op ons hoofd blijven zitten, zo. Op de lange duur was dat heel vermoeiend en pijnlijk. Probeer zelf maar eens een paar uur met je handen op je hoofd te blijven zitten.’

Terwijl de meeste leerkrachten allang niet meer met journalisten en andere buitenstaanders wilden praten, lijkt Olga het nooit moe te worden over de terreuractie te vertellen. Als we elkaar ontmoeten, is het herfst en is het semester in volle gang. Het is drie jaar na de tragedie en het leven van alledag is weer enigszins opgepakt. Tijdens het interview komen er voortdurend mensen langs om papieren te halen of roosters te raadplegen. Zodra ze weg zijn, pakt Olga onverstoorbaar de draad weer op. Onder het vertellen tekent ze een plattegrond van de gymzaal op een velletje papier.

‘Hier was een bom en hier, in de basket, zat er nog een. En hier zat ik in het begin, naast de deur naar het zaaltje voor het gewichtheffen. Ze wilden ons niet vermoorden, dat was niet hun doel. Dat hadden ze dan meteen wel kunnen doen, toch?’

De eerste dag mochten alleen de kinderen drinken en naar de wc. Pas later die avond kregen de volwassenen toestemming om naar het toilet te gaan. Drinken mochten ze echter nog steeds niet.

‘De terroristen zeiden dat ze een kind zouden doodschieten als ze erachter zouden komen dat volwassenen water hadden gedronken. Een willekeurig kind. Natuurlijk durfde niemand ook maar een slok te drinken. Ons werd verteld dat we in hongerstaking moesten gaan tot de Russische autoriteiten zich uit Tsjetsjenië hadden teruggetrokken. Dat zeiden ze tegen ons. Een hongerstaking. Zoiets had ik nog nooit gehoord’, zegt Olga en ze slaat haar armen over elkaar voor haar gebloemde bloes. ‘Nadat ze de springladingen hadden opgehangen, namen ze onze mannen mee. We wisten niet waar ze hen naartoe brachten of wat ze met hen deden. Ze namen ze niet allemaal tegelijk mee. Eerst tien, toen nog tien, toen zes en toen nog zes. Zo ging dat. Alleen een handjevol oudere mannen bleef in de gymzaal achter.’

De mannen moesten de ramen op de eerste verdieping barricaderen. Toen ze daarmee klaar waren, werden ze gedwongen met hun rug tegen de ramen aan te gaan staan, met hun handen omhoog als een levend schild. De terroristen in de gymzaal pakten alle mobiele telefoons en tassen af. Ze dreigden ermee voor elk mobieltje dat ze vonden twintig gijzelaars te doden.

Toen het gerucht zich verspreidde dat School nummer 1 door terroristen was bezet, lieten de inwoners van Beslan alles uit hun handen vallen en renden naar de school. Wie te dichtbij kwam, werd door strategisch opgestelde sluipschutters beschoten. Op het hoofdbureau van politie, dat slechts tweehonderd meter van de school ligt, heerste chaos. Geen van de vijfhonderd politieagenten was op zoiets voorbereid. Een school die werd aangevallen? Volgens journalisten van het Duitse weekblad Der Spiegel zou het de politie veertig minuten hebben gekost om de agent die de sleutel van de wapenkamer had, te vinden. De politie was daarom pas rond half elf ter plaatse, ongeveer op hetzelfde moment dat de politiemensen uit Vladikavkaz in Beslan arriveerden. De situatie was onoverzichtelijk en niemand wist wie het commando voerde. Dit zou typerend zijn voor de drie dagen dat de gijzeling duurde.

Iets na elven kwam een tengere, blonde vrouw het schoolgebouw uit. Ze zwaaide met een wit kledingsstuk, bij wijze van witte vlag. Ze bleef bij de schoolpoort staan.

‘Kom hier! Alsjeblieft! Kan iemand dit briefje komen halen!’ riep ze.

Nadat de terroristen de mobiele telefoons hadden afgenomen, hadden ze gevraagd of er een dokter onder de gijzelaars was. De 45-jarige Larissa Mamitova, die rechtstreeks uit de nachtdienst naar de viering was gekomen, meldde zich. Ze werd meegenomen om twee terroristen die tijdens de aanval op de school gewond waren geraakt, te behandelen. De ene was in zijn buik geschoten en zou het waarschijnlijk niet lang meer maken en de andere had een schotwond in zijn onderarm.

‘Wat willen jullie?’ vroeg ze terwijl ze zijn arm verbond.

‘We willen maar één ding’, antwoordde hij. ‘Dat de Russische troepen zich terugtrekken uit Tsjetsjenië.’

Larissa schatte dat hij rond de 35 was. Door zijn agressieve manier van doen nam ze aan dat hij een van de leiders was. Hoewel de aanval op de school efficiënt en professioneel was uitgevoerd, kreeg ze de indruk dat de terroristen nog niet hadden bedacht hoe ze hun eisen aan de buitenwereld kenbaar moesten maken. Daarom bood ze aan een briefje naar buiten te brengen. Aangezien haar zoon, de dertienjarige Tamerlan, in de gymzaal zat, konden ze erop rekenen dat ze terug zou komen, redeneerde ze.

‘Daarover kan alleen de Kolonel beslissen’, antwoordde de terrorist. Pas naderhand kwam Larissa erachter dat zijn naam Chodov was en dat hij ook een Osseet was, net als zij. Hij bracht haar naar de Kolonel en tot haar verrassing ging die met haar voorstel akkoord.

Hij dicteerde de volgende boodschap, die Larissa zorgvuldig noteerde, bang om ook maar een woord ervan te missen:

‘Wij willen onderhandelen met de president van Noord-Ossetië, Dzasochov, samen met Zjazikov, de president van Ingoesjetië, en Rasjailo, de kinderarts. Als een van ons wordt gedood, schieten we vijftig mensen dood. Als een van ons gewond raakt, doden we twintig mensen. Als er vijf van ons worden gedood, blazen we de hele school op. Als jullie de elektriciteit langer dan één minuut afsluiten, doden we tien mensen.’

Boven aan het briefje was een mobiel nummer gekrabbeld.

De kinderarts, Leonid Rosjal en niet Rasjailo zoals de Kolonel had gezegd, kwam net van een school in Moskou, waar hij een toespraak had gehouden, toen hij door een journalist van Interfaks werd gebeld. De journalist vroeg zich af of hij naar Beslan ging.

‘Waarom zou ik naar Beslan gaan?’ vroeg Rosjal verbaasd.

‘Er is een school bezet door terroristen en ze willen onderhandelen met u, de president van Ossetië en de president van Ingoesjetië. Gaat u?’

De 71-jarige kinderarts hoefde er geen twee keer over na te denken.

‘Ik ben onderweg’, antwoordde hij.

Leonid Rosjal had geen idee waarom ze nu juist met hem wilden praten. Misschien omdat hij twee jaar geleden tijdens de gijzelingsactie in het Doebrovkatheater in Moskou met de gijzelnemers had onderhandeld. Of vanwege zijn betrokkenheid bij de oorlog in Tsjetsjenië? Op dit moment had hij geen tijd om bij deze vragen stil te staan.

Een paar uur later zat dokter Rosjal in een speciaal gecharterd regeringsvliegtuigje dat koers zette naar het zuiden.

Hoewel Larissa Mamitova bij het overhandigen van het briefje had benadrukt dat er meer dan achthonderd gijzelaars in de gymzaal waren, heerste er lange tijd verwarring over de vraag hoeveel mensen zich daar eigenlijk bevonden. In het begin gaven de Russische autoriteiten op dat er in de school honderdtwintig personen werden gegijzeld. Dit aantal werd tot laat in de middag in de Russische en de internationale media herhaald. Toen werd het opgetrokken naar 354. In werkelijkheid zaten er meer dan drie keer zo veel gijzelaars en heel Beslan wist dat. Ze begrepen niet waarom de autoriteiten zo’n laag aantal opgaven. De Kolonel was razend over de foutieve informatie en stuurde een van zijn mannen erop uit om het hoofd van de school te halen.

‘Ik weet nog dat ik dacht: dat was het dan, nu schieten ze me dood’, vertelt Lidia vijf jaar later tijdens het interview in haar kleine appartement. Haar arts heeft haar verboden met journalisten te praten, maar ze heeft een sterke wil en laat zich niet door de medische stand het zwijgen opleggen. Ze wil graag haar verhaal doen, ook al is dat niet goed voor haar bloeddruk.

‘Het was vreselijk om de lerarenkamer zo aan te treffen’, zucht ze. ‘Ik was er ’s ochtends geweest en het leek wel een bruidssuite, zo netjes was het er. Ik had zelfs verse bloemen neergezet, zodat het er mooi uit zou zien als de leraren op hun werk kwamen.’

‘U bent het hoofd?’ vroeg de Kolonel van achter het bureau.

‘Ja’, antwoordde Lidia. Meteen daarop verloor ze haar zelfbeheersing: ‘Wat hebben jullie in godsnaam gedaan?’ schreeuwde ze. ‘Hoe is het mogelijk? Waar slaat dit op?’ Ze schreeuwde en schreeuwde. Wat ze toen allemaal heeft gezegd, weet ze niet meer. De Kolonel zweeg en liet haar uitrazen, en ten slotte hield ze uit zichzelf op, geschrokken van haar eigen reactie.

Een van de terroristen die haar daarheen gebracht hadden, deed een stap naar voren.

‘Ík heb het gedaan’, zei hij met nadruk. ‘Ik was een tweetje.[1] Ik was zo’n slechte leerling.’

‘Luister eens wat ze over jullie zeggen’, zei de Kolonel van achter het bureau. Hij knikte naar het tv-toestel waar beelden van het schoolplein te zien waren. De nieuwslezer vertelde dat terroristen in een school in Beslan 354 mensen hadden gegijzeld.

‘Wat?’ zei Lidia vol ongeloof. ‘Zijn we maar met 354 gijzelaars?’

‘Ja, nu zeggen ze 354’, antwoordde de Kolonel. ‘We kunnen er gerust nog eens 354 bij optellen.’

‘Hoe bedoelt u?’ vroeg Lidia verbijsterd. ‘Het zijn er 1.200, niet minder. We hebben hier 868 leerlingen, er zijn alleen al 96 eersteklassers!’

De Kolonel vroeg haar terug te gaan naar de gymzaal en de gijzelaars te tellen. Lidia deed wat hij zei en vroeg een paar leerkrachten haar te helpen. Ze kwamen al snel tot de conclusie dat er meer dan duizend mensen in de gymzaal waren.

Later op de middag klonk er een krachtige explosie in de buurt van de gymzaal.

‘We begrepen eerst niet wat er was gebeurd, maar later kregen we te horen dat de twee vrouwelijke terroristen waren opgeblazen. Ze namen onze mannen met zich mee de dood in’, verklaarde Olga, het hoofd administratie van de school. ‘Waarom moesten deze twee vrouwen dood? Dat begrijp ik nog steeds niet.’

De twee vrouwelijke terroristen zijn later geïdentificeerd als de 29-jarige Roza Nagajeva en de 27-jarige Mariam Taboerova. Beiden waren geboren en getogen in Grozny, waar ze onder andere op de centrale markt kinderkleren verkochten. Ze gingen minstens één keer per maand naar Bakoe in Azerbeidzjan om handel te drijven. Toen het nieuws over de gijzeling op School nummer 1 zich verspreidde, dacht hun familie dat ze nog in Bakoe waren. Tijdens de getuigenverhoren vertelden verschillende gijzelaars dat de vrouwen die eerste dag van de terreuractie hadden geprotesteerd. ‘Nee, nee, daar doe ik niet aan mee! Jullie zeiden dat we een politiebureau zouden overvallen!’ zou een van hen in accentloos Russisch gezegd hebben. Misschien was hun protest de reden dat hun zelfmoordgordels al die eerste dag tot ontploffing werden gebracht?

De Kolonel, de leider van de terroristen, werd later geïdentificeerd als Roeslan Tagirovitsj Choetsjbarov, een Ingoesjeet. In hun eigen videoclip van de gijzeling is hij de enige terrorist die zijn gezicht niet heeft bedekt. De 32-jarige man glimlacht op de video. Hij heeft een volle baard, een mutsje op zijn hoofd en hij lijkt in een goed humeur. Volgens de gijzelaars was hij agressief en meedogenloos. Waarschijnlijk had de Kolonel de zelfmoordgordels van Roza en Mariam laten exploderen, maar met honderd procent zekerheid is dat niet te zeggen, wat voor veel gebeurtenissen rond de terreuractie geldt.

De mannen die de explosie op de eerste verdieping hadden overleefd, werden doodgeschoten. De enkelen die gespaard bleven, moesten de lijken uit het raam gooien. Naast Betrosov, die in de gymzaal was doodgeschoten, werden de eerste dag eenentwintig mannelijke gijzelaars gedood. De lijken bleven meer dan twee etmalen buiten in de brandende zon liggen.

Er kunnen verschillende redenen zijn geweest waarom de terroristen meteen al zo veel mannen hadden vermoord. In de Kaukasus geldt een strenge erecode. Mannen zijn de kostwinner en moeten hun gezin beschermen. Er wordt van hen verwacht dat ze vrouwen en kinderen te allen tijde zullen verdedigen, hoe hopeloos de situatie ook is. Het is beter als held te sterven dan als lafaard te overleven. Misschien waren de terroristen bang dat de mannen in de tegenaanval zouden gaan of het hun op een andere manier moeilijk zouden maken. Het is overigens geen toeval dat er zo weinig mannelijke gijzelaars waren. Er waren maar weinig vaders die die eerste schooldag hun kinderen naar school hadden gebracht; dat laten ze aan de moeders en grootmoeders over. En de meeste leerkrachten waren vrouwen aangezien lesgeven in de Kaukasus als vrouwenwerk wordt beschouwd.

Een andere mogelijkheid, die de eerste niet uitsluit, is dat de mannen werden gedood omdat de terroristen wilden laten zien dat het hun ernst was. Mannen waren een legitiem doelwit. Zoals op veel plekken in de wereld is het in de Kaukasus onacceptabel om als man je hand op te heffen tegen vrouwen en kinderen, zelfs in tijden van oorlog. Daarom bleven de vrouwen in de gymzaal moed houden hoewel het lot van de mannen hun stukje bij beetje ter ore was gekomen.

‘De eerste dag waren we ervan overtuigd dat ons niets zou gebeuren’, vertelt Natalia, de lerares Engels. ‘We konden ons niet voorstellen dat ze het in hun hoofd zouden halen zo veel kinderen kwaad te doen. Dat was gewoonweg ondenkbaar.’

In de loop van de middag en avond kwamen journalisten uit alle hoeken van de wereld naar Beslan en al snel was er in de wijde omtrek nauwelijks meer een hotelkamer te krijgen. Overal ter wereld werden tv-uitzendingen onderbroken door het dramatische nieuws over de gijzelingsactie in die kleine stad in Noord-Ossetië.

De eerste commando’s van de antiterreureenheden Vympel en Alfa kwamen vroeg in de middag in Beslan aan. De Noord-Ossetische president Aleksandr Dzasochov, de voorzitter van het parlement Tajmoeraz Mamsoerov en Valeri Andrejev, het plaatselijke hoofd van de federale veiligheidsdienst fsb, waren alle drie ter plaatse, klaar om in actie te komen.[2] Voorlopig was nog onduidelijk wat hun rol zou zijn.

’s Middags landden verschillende generaals en leiders van de afdeling Moskou van de fsb in Beslan. De eerste was het hoofd van de fsb, Nikolaj Patroesjev, die om half drie op het vliegveld van Beslan landde. Hij ging echter niet naar de crisisstaf, die in het gemeentehuis van Beslan zat, maar bleef op het vliegveld. Aangezien hij zich tijdens de gijzeling niet liet zien, bleef zijn rol een raadsel. Achteraf heeft hij toegegeven dat de operatie slecht gecoördineerd was en dat er in de praktijk geen sprake was van samenwerking tussen de crisisstaf van de fsb en het lokale crisisteam, dat onder anderen uit de president en de voorzitter van het parlement van Noord-Ossetië bestond. Beiden zetelden in het gemeentehuis, maar ieder in een eigen vleugel en ze hadden weinig contact met elkaar.

In eerste instantie werden de drie woonblokken van vier verdiepingen tegenover de school geëvacueerd. Er werden commando’s geïnstalleerd om de situatie in de gaten te houden. Voorlopig luidde het bevel af te wachten. Het laatste wat de autoriteiten wilden, was een slecht voorbereide, overhaaste bestorming.

Vroeg in de avond landde Leonid Rosjal, de kinderarts, in Beslan. Onderweg werden ze overvallen door noodweer en de twee piloten waren er ternauwernood in geslaagd het vliegtuigje veilig aan de grond te zetten.

Rosjal had niet meer succes bij de terroristen dan de onderhandelaar van de fsb, die eerder op de dag zonder enig resultaat contact met hen had gehad. De arts vroeg of ze hem binnen wilden laten zodat hij de kinderen kon helpen. Ze antwoordden dat ze hem alleen in het gezelschap van de president van Noord-Ossetië, Poetins adviseur voor de Kaukasus en de president van Ingoesjetië wilden binnenlaten, zoals ze eerder die dag hadden geëist. Ze moesten gezamenlijk komen. Dat was de voorwaarde.

‘Ik ben geen politicus, ik ben arts’, wierp Rosjal tegen.

‘Als je dichterbij komt dan dertig meter, ga je eraan’, antwoordde de terrorist.

Rosjal vroeg of hij medicijnen mocht brengen, zoals hij twee jaar eerder tijdens de gijzeling in het Doebrovkatheater in Moskou had gedaan.

Nee.

Of hij eten mocht brengen?

Nee.

Of ze dan tenminste een paar kinderen vrij konden laten?

Nee.

Rosjal beloofde hun een vrijgeleide als ze de kinderen vrijlieten. De terrorist antwoordde dat ze gijzelaars zouden doden als zijn mobiele telefoon werd uitgeschakeld. Ze zouden gijzelaars doden als er soldaten in de buurt van de school kwamen. Ze zouden gijzelaars doden als de stroom uitviel.

‘Jullie kunnen toch geen gijzelaars doden als de stroom uitvalt!’ protesteerde Rosjal. ‘Jullie weten hoe dat hier in Noord-Ossetië gaat. De stroom valt om de haverklap uit!’

‘We geven jullie drie minuten’, antwoordde de terrorist. ‘Als de stroom uitvalt en het na drie minuten nog niet doet, doden we gijzelaars.’

Die nacht bereikte het noodweer Beslan. Het regende, donderde en bliksemde, en de stroom viel heel even uit. ‘Dat waren wij niet, dat was het onweer!’ schreeuwde Rosjal in de telefoon, de verbinding was slecht. Waren ze al begonnen gijzelaars te doden? De hele dag en nacht had de menigte buiten uitbarstingen van geweervuur in de school kunnen horen. Wat gebeurde er daarbinnen?

Fatima, de fotografe, had in het begin haar best gedaan op alle details te letten. Ze was tenslotte journaliste; het was haar taak zo veel mogelijk te onthouden. Ze had geteld hoeveel terroristen er in de gymzaal waren en ze had geprobeerd zich in te prenten hoe ze eruitzagen. Meestal waren er tien in de gymzaal, ze maakten misbaar en schoten in het plafond als ze daar zin in hadden. ‘Niemand heeft jullie nodig!’ schreeuwden ze keer op keer.

Toen de dag ten einde liep en de duisternis viel, gaf Fatima het op een plichtsgetrouwe journaliste te zijn. Ze lieten de kinderen niet eens vrij; waarom zouden ze volwassenen dan vrijlaten? Sommige kinderen vielen in de loop van de nacht in slaap, maar zelf slaagde ze er niet in ook maar een oog dicht te doen. Het was alsof de wereld buiten de school niet bestond. Alleen de gymzaal. Door de ramen kon ze nog net de bomen zien, en in de loop van de nacht begon het te regenen. De bomen en de regen leken bij een andere wereld te horen. In de gymzaal was het benauwd en warm.

[1] Op Russische scholen is 5 het hoogste cijfer.

[2] De fsb heette vroeger de kgb.