Kristien Hemmerechts

Kronkelpaden van het geheugen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

© Wit Zand bvba, 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Richard Dunkley

isbn 978 90 445 2346 1

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Domme herinneringen. Zoals Jacqueline, die zegt dat ze niet graag naar de cinema gaat omdat het daar stinkt. Of zei ze: ‘Ik ga niet graag naar de Cartoon’s, want daar stinkt het’? En waar zei ze het: bij haar thuis of in de cinema, waar ze dan toch eens mee naartoe was gegaan? Met mij. Zij en ik in de cinema. Welke film?

Zo veel gaten in mijn geheugen. Een gruyèrekaas. Maar ook de vraag: waarom herinner ik me dat? Waarom is van de honderden momenten die ik met Jacqueline heb beleefd en gedeeld uitgerekend dat blijven hangen? Het ‘hangt’ er niet alleen, ik word er ook met enige regelmaat op geattendeerd. Door wie of wat? Door datzelfde geheugen, veronderstel ik, dat als een kok het mij serveert. Een gemakkelijk recept dat weinig inspanning vergt. Is dat de verklaring?

Is mijn geheugen iets wat ik heb of is het iets wat ik ben? En wat is precies het verschil?

De twee zijn waar. Niet ‘of’ maar ‘en’. Ik zit een beetje met mijn geheugen opgescheept, ik ‘heb’ het nillens willens, maar het bepaalt ook wie ik ‘ben’. Of toch in ieder geval waaraan ik denk. Wat me bezighoudt. Zelden kom ik in een bioscoopzaal zonder me af te vragen: Stinkt het hier? Bijna altijd is er die vraag. Een nanoseconde lang. En ook Jacqueline is er. Buurvrouw Jacqueline. Ex-buurvrouw.

Nooit Jaklien voor mij. En zeker niet Zjaklien. De hippe jarenzestigspelling, waarvoor ik net iets te jong was. Maar die bij hen paste. En boekdelen over hen sprak. Theo en Jacqueline werden Tejo en Zjaklien. Weg met de moeilijkdoenerij. Met de ballast. We schrijven zoals we spreken. Vrijheid, blijheid. Lichtheid. En misschien ook: lichtzinnigheid. Zweven als een ballonnetje. Drijven.

Jacqueline, die een tijdje een baantje had in een parfumwinkel op de luchthaven als verkoopster. Of als vrouw die met een fles parfum klaarstaat om passanten te bespuiten. En ik, die me zo’n scherpe voorstelling maak van Jacqueline in de rol van parfumverstuifmevrouw dat ik zou zweren dat ik haar daar heb zien staan. Ze draagt een korte, zwarte, sexy jurk en heeft zich zwaar opgemaakt. Hoge hakken uiteraard. Iets te rond en te vol voor de strakke jurk, maar dat maakt haar juist sexy. Hoe werkt dat hoofd van mij?

Ooit zei ze met die passie van haar die aan boosheid grenst: Ik zou willen dat iemand ook eens voor mij gedichten schreef. Of zei ze: Ik zou willen dat iemand ooit eens een gedicht aan mij opdroeg? Verbittering en verongelijktheid hingen in de lucht. Ik zei: Wel, ik zal een verhaal aan jou opdragen. En ik deed het ook. Maar ze leek er niet echt tevreden mee. Wat ze wilde, zo vermoed ik, was een liefdesgedicht van een man.

‘Ik was de zotte van Alken.’ Ook dat zei ze. Ik kon er me iets bij voorstellen omdat ik ooit in die streek samen met C kersen was gaan plukken. Als vakantiebaantje. Ze zeggen daar niet ‘kersen’ maar ‘kieuzen’. Voor het verhaal ‘leende’ ik de naam van een tante van C. Alma. Tante Alma. Ik gaf haar een zus die nog voor haar zestiende een kind verwacht en naar het klooster wordt gestuurd. Zus verdoet zich in een rivier en Alma voedt de baby op. Ook anekdotes uit Jacquelines leven stopte ik in het verhaal: ‘Isabelle was een wilde. Zo zeiden de mensen dat. In de kerk preekte de pastoor tegen haar. Ze was een slecht voorbeeld. Een rotte appel.’

‘Er ís voor mij gebeden in de kerk’, zegt Jacqueline. ‘Ik was “de verloren dochter”. Op een feestje had iemand foto’s van mij gemaakt terwijl ik op een bed naast een jongen lag. Zestien was ik toen. Die jongen had veel te veel gedronken. Om beurten moest iemand bij hem gaan kijken of hij niet moest kotsen. Toen het mijn beurt was, zei iemand: ga naast hem liggen en dan maak ik een foto. Hij lag onder het laken en ik erboven met al mijn kleren aan. Ik weet nog welk bloesje ik droeg, en welke rok. Het meisje bij wie dat feest werd gegeven is die foto aan de nonnen gaan tonen, en die zijn me uit de klas komen halen. Ze zijn met mij in een taxi naar mijn ouders gereden om te zeggen dat ik bij een jongen in bed had gelegen en dat ze me nooit meer op school wilden zien. “Mevrouw,” zeiden ze tegen mijn moeder, “u hebt een zeer lichtzinnige dochter.” Mijn ouders hebben me verdedigd, maar dat hielp niet. Geen enkele school in heel Limburg wilde mij nog aannemen. Het heeft een maand geduurd voor ik een andere school had gevonden. De zondag nadat ik uit school was gegooid ging ik naar de mis. De pastoor kroop op zijn preekstoel en zei: “Laat ons bidden voor een verloren dochter.” Toen ben ik opgestaan en weggegaan, en ik heb gezegd: nooit meer. Ik was heel mooi in die tijd. En ik droeg mijn haren los in plaats van in vlechten. De nonnen verdroegen dat niet.’

Het verhaal heet ‘Weekendzusjes’. Onder de titel staat: voor Jaklien Peeters. Dus toch Jaklien. De eerste leugen waarop ik mijn geheugen betrap. Mijn geleugen.

Zeg me wat je je herinnert en ik zal je zeggen dat je geheugen niet deugt.

‘Een stuk. Jacqueline was een stuk.’ Was het Herman die dat zei? Haar geliefde buurman Herman. In elk interview over het Nieuw Wereldtijdschrift citeerde hij een van zijn lievelingsboutades: dat hij het blad voor zijn buurvrouwen maakte. Op hun smaak voer hij koers. Zij vormden zijn doelgroep. En ik dacht dan recalcitrant: ja, ja, de mannen schrijven en de vrouwen lezen.

Zat die rolverdeling Jacqueline ook dwars? Ik denk het niet. Zij was wat heet een huisvrouw. Een thuiswerkende vrouw. Die zeker niet vond dat ze een luxe leventje leidde. Integendeel.

Zoals zij het huishouden aanpakte was het inderdaad een fulltime job. Wanneer ze op zaterdag een etentje gaf, startte ze op maandag met de voorbereidselen. Er moest een ‘fond’ worden gemaakt. Voor ik haar kende had ik het woord ‘fond’ nooit gehoord, maar het was dus blijkbaar iets wat je lang op voorhand moest klaarmaken. Tenzij je het kant-en-klaar in de supermarkt kocht.

Ik heb zelden zo lekker gegeten als bij Jacqueline aan tafel. Niets was heerlijker dan een uitnodiging krijgen voor een etentje bij de Peetersen: het prachtige witte tafellinnen, de kaarsen in de kandelaars, het kristal, de vele borden, het zilveren bestek, de bloemen, de goddelijke spijzen, het gesprek dat nooit stremde, de mooie dochters.

‘Ik was enorm geïntimideerd de eerste keer dat ik er kwam’, zegt Davide, haar Italiaanse schoonzoon. ‘En ik was bang dat ik iets verkeerds zou doen, het verkeerde glas nemen, of het verkeerde bestek. Er lagen drie vorken, vier messen, twee lepels. Wat moest ik ermee?’

De film over de Peetersen zou met zo’n etentje moeten beginnen. En dan worden langzaam maar zeker de barsten zichtbaar.

Jacquelines oudste dochter Mischa was ruim een half jaar geleden gestorven en er was een feestje bij een van de buren voor alle mensen die bij haar ziekte en dood betrokken waren geweest. Jacqueline had voor de hapjes gezorgd, die verrukkelijk waren zoals altijd. Davide, Mischa’s weduwnaar, was zonder de kinderen uit Sardinië overgevlogen. Hij en ik stonden in de voorjaarszon op een terras en ik zei tegen hem: ‘Ik zie Mischa’s leven als een film. Het begint met het perfecte, gelukkige gezin in het prachtige huis. Vervolgens slaat het noodlot toe: de echtelijke problemen, Mischa’s depressie, de brand, de financiële zorgen, de echtscheiding, de miskramen, de leukemie. Muur na muur van het huis stort in.’

In mijn herinnering zegt Davide: ‘Write it. Write that book.’

Wanneer ik later Jacqueline over het plan bel, is ze al op de hoogte. Ze zegt: ‘Davide heeft me gezegd dat je hem toestemming hebt gevraagd om een boek over Mischa te schrijven.’

‘Het zal gaan over hoe ze wordt herinnerd’, zeg ik. ‘Over hoe in de hoofden van de mensen die haar hebben gekend verschillende herinneringen opgeslagen liggen, en soms dezelfde. En ook over herinneringen van mezelf zal het gaan. Over de kronkelpaden waarlangs mijn geheugen me voert.’

‘Dat is goed’, zegt ze.

Later krijg ik ook Theo’s zegen, en die van Maya en Steffi, haar zussen.

Ik kan me niet herinneren of ik hun iets zeg over de verwarring bij de kiem van dit boek: Davide’s verzoek aan mij of mijn verzoek aan hem.

De kiem is niet Mischa, wel de ijverige kok die mij beelden en herinneringen serveert zonder dat die door mij of door wie dan ook werden besteld.

Quick before I forget. Een zinnetje uit een boek van Jean Rhys dat zich in mijn hoofd heeft genesteld. En K die zei: ‘Ben je wel zeker dat je over Jean Rhys je proefschrift wilt schrijven?’ Je doctoraat, zal hij hebben gezegd. In Vlaanderen hebben we het over een doctoraat. K had een lijstje geprint met alle publicaties die over Rhys verschenen waren. En of ik dacht daar iets aan te kunnen toevoegen. Hij werkte toen in de Koninklijke Bibliotheek. Dat ‘geprint’ klopt niet. Er bestonden nog geen printers. Had hij de titels met de hand overgeschreven? Of overgetikt? Voorzichtige K, die me waarschuwde. Bezint eer gij begint. Niet altijd mijn sterkste karaktertrek. De zijne wel. Maar Rhys was een goede keuze. Ik kon haar lezen en blijven lezen. Ze had iets ongrijpbaars. Eenvoudige korte zinnetjes. Soms maar één woord lang. Zodat ze bleven haken in je hoofd. Zinderen.

Sta op. Ga op zoek naar het boek waarin dat zinnetje staat. Hou rekening met de mogelijkheid dat het er niet zo staat. Dat jij er dat van hebt gemaakt. In je hoofd. Je warrige hoofd. Voyage in the Dark. Dat boek moet het zijn. De herinneringen aan het licht, de geuren, de kleuren van haar eiland, die haar folteren wanneer ze in Londen woont. Als in een gevangenis.

De flamboyant. De mangoboom. Altijd als ik in Afrika een boom met rode bloemen zie, vraag ik me af: Is dát nu een flamboyant? Mangobomen zijn makkelijker te herkennen. Aan de vrucht herkent men de boom. Mango’s hangen aan een soort liaan. De vruchten zitten niet dicht bij de tak. Bij de baobab is het ook zo.

Ik google ‘flamboyant’. En ja: de flamboyant ziet er precies uit zoals ik dacht. Maakt Google de wereld prozaïscher? Bevattelijker? Waarschijnlijk wel.

Mijn exemplaar van Voyage in the Dark is zo vergeeld dat de tekst moeilijk leesbaar is. Nieuwsgierig lees ik de passages die ik heb aangestreept. Wie was ik toen? Wat hield me bezig? Mijn handschrift was anders. Verkrampter. Kleiner.

Opnieuw zoek ik hulp bij Google. Ik tik ‘Quick before I forget Jean Rhys’ en kijk, daar is het zinnetje al. Niet uit Voyage in the Dark, maar uit Wide Sargasso Sea. De zin luidt ook anders: ‘Quickly, while I can, I must remember the hot classroom.’ Als ik mijn exemplaar erop nasla – nog beduimelder en vergeelder dan Voyage in the Dark, de meeste bladzijden zitten zelfs los – zie ik dat ik de zin heb aangestreept. En in dat handschrift, dat ik haast niet herken, staat erbij genoteerd: ‘memories. when remembered?’ Ook achter ‘memories’ stond eerst een vraagteken, maar dat is vervolgens geschrapt. Kon ik niets intelligenters bedenken om te noteren? Iets waar ik jaren later iets aan had?

Quickly, while I can, I must remember. Ik moet het me herinneren terwijl het nog kan. Ik moet de herinneringen oproepen terwijl het nog kan. Oproepen en vastleggen. In een boek. Of een schrift. Een tekening. Opdat we niet zouden vergeten. ‘We will remember them.’ De beroemde, eindeloos geciteerde regel uit een gedicht over de Eerste Wereldoorlog. ‘They shall not grow old, as we that are left grow old.’ Zij zullen niet oud worden. Mischa, geliefde dochter van Theo en Jacqueline, geliefde zus van Steffi en Maya, mama van Leon en Annalou, vrouw van Davide, vriendin van Hilke, Inge en Karolien, Mischa mijn buurmeisje zal nooit ouder dan veertig worden.

In de Middeleeuwen was dat oud.

Ja, maar wij leven niet in de Middeleeuwen.

‘At the going down of the sun and in the morning, we will remember them.’ Wanneer de zon gaat slapen en wanneer een nieuwe dag aanbreekt, zullen we aan hen denken, zullen we aan Mischa denken.

En dat dat niet waar is. Dat ge weet dat het niet meer dan een vrome wens is, een nobel voornemen, een intentie, iets wat gezegd wordt omdat het goed klinkt, maar vijf minuten later denken de mensen al aan iets anders. Bij een begrafenis gaat het ook zo. Eerst wenen de mensen en praten ze over de overledene, maar daarna bij de koffie babbelen ze in minder dan geen tijd over andere dingen en vertellen ze misschien zelfs moppen. En dat dat deugd kan doen om eens te lachen. Dat het beter is te lachen dan te janken. Het ene maakt u ziek, het andere geneest. Ze doen dat nu zelfs bij wijze van therapie: lachen. Dat is een ernstige aangelegenheid. Ge moet ervoor betalen.

Zelfs Davide, die haar naam op zijn arm heeft laten tatoeëren met daarboven een kitscherige rode roos, kan onmogelijk dag en nacht aan haar denken. Ik hoop heel hard voor hem dat hij dat niet doet. Dat het hem vergund wordt haar af en toe te vergeten. Zoals de doden, die van het water van de Lethe drinken om hun aardse bestaan te vergeten. Ook de levenden zouden af en toe een slok moeten kunnen nemen.

O sweet forgetfulness!

(Ik dacht dat het prachtige gedicht van Keats over de herfst begint met ‘Season of mists and sweet forgetfulness’, maar Google wijst me terecht: het is ‘mellow fruitfulness’. Ooit moest ik er les over geven, en ik kon niet verder omdat de tranen me in de ogen sprongen en mijn keel een pijnlijke krop werd. Benneke en Rob waren toen al gestorven; Herman nog niet.)

‘Jij zat altijd te lezen.’

Ik herinner me niet wie het tegen me zei. Het was een vrouw, vrij fors uitgevallen, goedlachs, direct. In mijn hoofd verwar ik haar met de docente Spaans met wie ik een aantal weken na elkaar op hetzelfde moment in de docentenkamer koffie kwam tanken. Je moest er vroeg bij zijn want de thermos was in minder dan geen tijd leeg, al was die koffie niet te drinken. Pek eerder dan koffie. Koffie is de troost van elke werkplek. Ik weet dat een andere vrouw het zei, eentje die zij zou kúnnen zijn, even gedecideerd en ongecompliceerd. En ge moet van het leven genieten want we zijn hier maar ene keer.

In mijn geheugen moet een politiemacht patrouilleren die de orde in de poel herinneringen probeert te handhaven. Nee, geheugen, zo was het niet. Je vergist je, geheugen. Volgens mensen die daarvoor hebben doorgestudeerd vergist het geheugen zich altijd. Het dwaalt. En ook: zodra je een herinnering vertelt, ben je de herinnering kwijt. Je herinnert je wat je hebt verteld. En hoe je het hebt verteld. Een beetje zoals foto’s herinneringen verdringen. Er met een dikke kont gaan opzitten en ze platdrukken. Verstikken.

Laat ik dan maar een beetje dwalen.

En ik geloof het ook niet. Of toch niet helemaal. Er zijn ook intersubjectieve herinneringen, herinneringen die in zo veel geheugens opgeslagen liggen dat ze aantoonbaar niet gefantaseerd zijn. Of gefabriceerd.

Ge kunt de mensen niet zomaar hun herinneringen afnemen. Ge kunt hun niet zomaar zeggen dat ze zichzelf constant iets wijsmaken. Maar soms maken ze zich wel iets wijs.

Ik heb een aantal keer aan mensen verteld dat ik Jacques Brel op het podium heb gezien in zijn glansrol als Don Quichotte, l’homme de la Mancha, maar ik denk dat het niet waar is. Ik denk dat mijn ouders zijn gaan kijken en dat ik foto’s heb gezien van de zwetende Jacques Brel als Don Quichotte. En natuurlijk zou ik Brel dolgraag aan het werk hebben gezien.

Ik ga dat fabeltje niet meer vertellen. Er zijn grenzen. Maar in mijn hoofd blijft de twijfel knagen: heb ik hem gezien of heb ik hem niet gezien?

‘Jij zat altijd te lezen.’ Ik schrok toen ze het zei. Vanwege de onverholen spot in haar stem. En de inbreuk op mijn privacy. Maar welke privacy? Als je in een docentenkamer zit te lezen kun je geen aanspraak maken op privacy. Mensen zien je en denken er het hunne van. Raar mens. Waarom zit die de hele tijd te lezen? Kan die nu eens niet gewoon gezellig zitten kletsen zoals iedereen? Een beetje zielig, niet?

Ze zal wel hebben gezegd: ‘Gij zat altijd te lezen.’ Ze mogen het op mijn graf beitelen: ‘Hier rust kh; zij las. En schrijven deed ze ook.’ Maar ik wil geen graf.

Er zijn ontzettend veel foto’s van mij met een leesbril op de neus, het hoofd gebogen en een boek op de schoot. Of een notitieschriftje. Foto’s die tijdens een reis of een vakantie genomen zijn. En ja, het heeft iets zieligs: die vrouw met dat gebogen hoofd, vaak op de rand van een bed in een van die weinig riante hotelkamers waar Bart en ik op onze fietstochten belanden. Alsof het leven aan haar voorbijgaat. Ze laat het aan zich voorbijgaan, begraaft zich in een boek. Get a life, woman.

In de hal hangt een uitvergrote foto die in Burkina Faso is gemaakt, een van de armste landen ter wereld. Dat merk je vooral aan de kinderen, die blootsvoets lopen, lompen dragen en onder het stof zitten. In kinderen wordt niet geïnvesteerd. De kans is te groot, veronderstel ik, dat ze de puberteit niet halen. Die kleintjes hebben intussen begrepen dat blanken geneigd zijn eerder hén te verwennen dan hun ouders. Een jongetje kwam met zijn schattigste blik vragen of hij onze drinkbussen mocht hebben. Helaas, die hadden we zelf nodig. De foto is kort nadien gemaakt, ik alweer over mijn boek gebogen, hij beteuterd en verslagen; de oudere, blanke vrouw met boek en leesbril versus het jonge Afrikaanse kind aan wie waarschijnlijk nog nooit is voorgelezen. En dat leeft in een boekloos huis. Of hut.

Zonder boeken zou ik die reizen niet overleven. Er valt in die dorpjes letterlijk niets te doen. Of te beleven. En ook de bewoners moeten zich bekwamen in het niets. Zitten. Wachten. Kijken. Dat is niet het niets van het dolce far niente. Het is het niets van de leegte, de verveling; het niets van mijn grootouders, die het licht ’s avonds niet aanknipten tenzij er bezoek was. Dan kwam je langs achteren binnen – heerlijk in die tijd de huizen waar je onaangekondigd langs achteren, via de keukendeur dus, naar binnen ging – en zaten ze stil als beelden in het halfduister. Niemand moet mij ervan proberen te overtuigen dat het vroeger beter was.

Soms lijkt het of ze daar nog altijd zitten, mijn grootvader in de zetel bij het raam, mijn oma op een stoel, type kerkstoel met rechte leuning en strooien zitje. Twee beelden. Roerloos.

Mijn wrevel, stille woede zelfs, omdat mijn vader altijd maar in Mémoires d’outre tombe van Chateaubriand zit te lezen, alsof dat het enige boek is dat bestaat, of het enige boek dat de moeite waard is, het enige echte boek. Alle andere boeken – inclusief die van mij – zijn waardeloze rommel in vergelijking met dit ene boek. Zonde van het papier waarop ze zijn gedrukt.

Hij leest het boek zelfs niet van voor naar achter zoals het hoort. Het ligt voor hem en hij breviert. Soms verdenk ik hem ervan dat hij er geen letter in leest. Als hij het boek binnen handbereik weet, is hij gelukkig.

Vage herinneringen aan de passage uit Mémoires d’outre tombe die we op school lazen en waarin Chateaubriand beschrijft hoe zíjn vader ijsbeerde. Hij en zijn zus zaten bij het vuur, de enige warmte- en lichtbron. Ze hoorden zijn holle voetstappen zich verwijderen en weer naderen. Ze zagen zijn schaduw groeien en krimpen. Ze sidderden en beefden, althans in dat geheugen van mij, dat die hele tekst misschien van a tot z herschreven heeft.

Een van de laatste beelden die ik van mijn vader bewaar: hij zit in de zon aan een tafeltje op het terras. Hij draagt de muts die hij van mijn moeder moet opzetten wanneer hij zich in de buitenlucht begeeft. Voor hem ligt de krant opengeslagen. Af en toe zet hij zijn leesbril op, buigt zich geconcentreerd over de krant, smakt, zet zijn bril weer af, slaat zijn armen over elkaar, leunt achterover, om vervolgens van vooraf aan te herbeginnen. Leest hij of doet hij alsof? Ik vermoed het laatste.

Het lichte misprijzen van mijn vader voor zijn nageslacht. En dan plotseling zijn bijna buitensporige trots. Die me verwarde omdat ik hem niet met het misprijzen kon rijmen. Het misprijzen was me vertrouwder. En daarom geruststellender.

Mischa was een lezer, zegt Jacqueline. Die verslond boeken. Die las altijd, ook ’s nachts als ze niet kon slapen.

Als ik aan Jacqueline denk, is de verste herinnering een donkerblauwe cape. En zorgvuldig gekapte haren. Auburn. Zoals de meeste vrouwen van haar leeftijd in die tijd. De jas was geen cape. Hooguit had hij iets capeachtigs. Op het beeld in mijn hoofd is het een cape geworden. Zij en een andere buurvrouw hadden dezelfde jas. Waardoor ik hen toen ik hier pas woonde moeilijk uit elkaar kon houden. Al die vrouwen leken in mijn ogen op elkaar. En hadden veel geschiedenis met elkaar. ‘Eerst woonde er aan de overkant een blonde vrouw en nu een zwarte’, zei de overbuurvrouw. Die zelf blond was. Wat moest ik met die welkomstgroet? Maar ik werd dus een van die vrouwen.

Jacqueline kon over elk huis zeggen wie er woonde. Vraag me niet hoe ze dat klaarspeelde. Mij ontgingen die dingen. Misschien zat ik met mijn gedachten elders, bij de personages waarover ik aan het schrijven was, of bij een mogelijk onderwerp voor een column.

Gij zat altijd te schrijven.

Ook over haar dochters vertelde ze veel. En over hun liefdesleven. Ik hoorde die verhalen graag, want dat waren het voor mij: verhalen waar ik gretig naar luisterde zoals ik als kind naar de verhalen van mijn oma had geluisterd. Tegelijkertijd verbaasde het me hoe er geen geheimen leken te zijn. Maar natuurlijk waren er wél geheimen. Elke mens draagt geheimen in zijn hart. Elk gezin kent zijn taboes.

Iemand zegt: ‘Wij zijn de dragers van de geheimen van anderen.’ Mensen vertrouwen ons geheimen toe die we vervolgens moeten bewaren.

Herinner ik me zulke toevertrouwde geheimen?

Ja, ik herinner ze me. En ik herinner me ook de angst dat ze me in een onbewaakt ogenblik zouden ontglippen. Dus probeerde ik ze te vergeten.

Herman, die op het eind van zijn leven een expert werd in discretie nadat hij zijn reputatie van babbelaar had ontdekt. Hij schrok zo hard dat hij een slot op zijn mond plaatste. Krik krak, zeiden wij vroeger. En we maakten er een gebaar bij: mondje hermetisch dicht. Verzegelde lippen.

Ze vond dat ik me meer op mijn status moest laten voorstaan. Meer pretentie mocht hebben. Dan zat ik in gedachten te kijken naar een Kristien mét pretentie, maar het beeld bleef wazig. Een Kristien die mevrouw De Coninck speelt. Zoals in een gedicht van Herman over de vorige mevrouw De Coninck: ‘Alleen al met je jurken ben je vijf mevrouwen die om beurten eens mevrouw De Coninck spelen’.

Jacqueline wás mevrouw Peeters. Jacqueline Peeters. De vrouw van Theo Peeters. Ex-vrouw.

Ik vraag haar met hoeveel jongens ze vóór Theo iets heeft gehad. ‘Theo was mijn derde lief’, zegt ze. De vraag flitst door mijn hoofd of ze met die andere jongens naar bed is geweest. Ik vermoed van niet. In die tijd en in dat milieu werd er niet zo gemakkelijk in bed gestapt. Zeker niet met al die nonnen in de buurt.

Ik stel de vraag niet. Het zijn mijn zaken niet.

Ze laat me een foto zien van een jonge vrouw met twee kinderen op een strand.

‘Is dat Mischa?’ vraag ik.

Ze schudt haar hoofd. ‘Dat ben ik.’ Schamper voegt ze eraan toe: ‘Toen was ik nog slank.’

Steffi: ‘Mischa en ik hebben elkaar altijd beloofd dat we slank zouden blijven. We zouden ons nooit laten gaan.’

En ze waren slank. Ooit gingen we met zijn allen eten bij de Cambodjaan. Er werden schotels met eten in het midden van de tafel gezet. Mischa, Steffi en Maya schepten bijna niets op hun bord. Leven zij van lucht? dacht ik. Of van een blaadje sla?

Mischa, Steffi en Maya. De drie dochters Peeters. Ik herinner me niet wanneer ik hen voor het eerst zag. Het scherpste beeld in mijn hoofd is de foto van Maya waarop ze poseert voor kleding (welk merk?). Het had iets te maken met weer een andere buur, die kinderkleding ontwierp. Of verkocht, of weet ik veel. De affiche hing in de keuken, denk ik. Hoe dan ook op een plek waar ik hem dikwijls zag. Maya had een bloem in haar haar. Een exotische bloem, die veel weg had van een vogel.

Van Maya herinner ik me haar ongeduld. Haar donkere ogen vol vuur. Haar gitzwarte haar. Haar kleine gestalte. Ooit hoorde ik haar en Jacqueline zo hard tegen elkaar schreeuwen dat ik ging aanbellen uit angst dat die twee elkaar zouden vermoorden. De passie laaide makkelijk op en luwde even snel. De Maya die kwam openmaken was rustig en beheerst. Alsof er niets aan de hand was.

‘Toen wij in Londen woonden,’ vertelt Jacqueline, ‘ging ik op een dag met mijn drie meisjes naar Harrods. Een Amerikaan kwam naar mij en zei: “Ik ben kinderarts en ik heb nog nooit drie zulke mooie kinderen gezien.” Op straat als een auto of een bus bij een zebrapad voor ons stopte om ons te laten oversteken, zei Mischa: “Die stopt zeker om naar Maya te kijken, om te zien hoe mooi Maya is.” Mischa was toen een jaar of zes.’

Ik had me met alle plezier door Jacqueline willen laten adopteren. In die tijd voelde ik me een dochter eerder dan een moeder, hoewel ik een moeder wás. Ik wilde dat er voor mij werd gezorgd, zoals mijn moeder voor mij had gezorgd. Hoe kinderlijk! Misschien voelde ik me daarom zo veilig met Jacqueline als buurvrouw. Zij leek feilloos te weten hoe je dat moest doen: leven. En het hielp natuurlijk dat ook zíj het voor míj had. Zo werd dat gezegd in de buurt: Jacqueline heeft het voor u. En ook: over u en Herman nooit een kwaad woord. ‘U’ als verbogen vorm van ‘gij’; niet de beleefdheidsvorm, maar de Vlaamse variant van ‘jij’.

Ik toch altijd meer de toeschouwer van het leven, Jacqueline er middenin staand. De spil. Het leven zelve. Als ik iets niet wist over huishouden, ging ik het aan haar vragen. Waar koop je dit? Ken je een goede elektricien? Hoe maak je die vis klaar? Ooit nam ze me als een kind op haar schoot en liet me uithuilen. Waarover? Dat herinner ik me niet. Wel die schoot. Die vanzelfsprekende warmte. Dat overlopende hart.

Ze kookte zo verrukkelijk dat mensen haar niet durfden uit te nodigen. Ik durfde het wel omdat ze me verzekerde dat het haar niets uitmaakte wat er op tafel kwam. Of toch niet veel. Je had één zekerheid met Jacqueline als gast: het gesprek aan tafel stokte nooit. Dus nodigde ik haar dikwijls uit.

Iemand zei: ‘Ik heb liever dat je Jacqueline niet meer uitnodigt wanneer wij komen eten.’

De reden herinner ik me niet. Wel mijn verbijstering. Hoe is het mogelijk dat iemand Jacqueline er niet graag bij heeft? En ook: waar haalt ze het lef vandaan mij te dicteren wie ik bij mij thuis aan tafel uitnodig?

Ik weet wie de opmerking maakte, maar ik vermeld haar naam niet. Dit boek is er niet om tweedracht te zaaien. Of om mensen te kwetsen. Er wordt genoeg gekwetst. Tweedracht gezaaid.

Ooit schrijf ik een boek waarin ik alles zeg. En schrijf. Als ik in mijn graf lig, dan schrijf ik dat boek.

Maar ik wil geen graf.

‘She was the master of the house’, zegt Davide. ‘Ze was overtuigd van haar gelijk. En ze dreef haar zin door.’

Ik mocht van haar geen bamboe in mijn tuin planten, want dan zou ook in haar tuin bamboe gaan woekeren. En dus plantte ik geen bamboe in mijn tuin. Ik zou het niet hebben gewaagd.

Ze parkeerde haar auto altijd op onze oprit. Toen Herman er kwam wonen, vroeg ze hem of ze haar auto naast de zijne mocht parkeren. Herman dacht dat het voor die ene keer was. Voor Jacqueline werd het een verworven recht.

Het was niet een vrouw die zich op haar kop liet zitten.

Mijn ene slechte herinnering aan haar: ze had achter in haar tuin een heuveltje waarop klimop groeide en een beeld stond. Dat heuveltje wilde ze weg. Toen ons gazon werd omgespit om nieuw gras te zaaien, vroeg ze of ze de aarde over onze tuin mocht verspreiden. Doe maar, zei ik. Achteraf moest ik de helft van het bedrag betalen dat de tuinman had gerekend, terwijl ík dacht haar een dienst te hebben bewezen. Een dienst waarvoor moest worden betaald.

‘Eerst was er veel geld,’ zegt Hilke, Mischa’s hartsvriendin Hilke, ‘en toen plotseling was er geen geld meer.’ En was het afgelopen met de gulheid. De generositeit.

The Rise and Fall of the Family Peeters. Dat zinnetje zat in mijn hoofd wanneer ik aan mijn buren dacht. Naar analogie met het beroemde boek over het Romeinse Imperium. Een bezoekje aan Google leert me dat de titel luidt: The History of the Decline and Fall of the Roman Empire. En de auteur heet Edward Gibbon. Misschien is ‘decline and fall’, neergang en val, toepasselijker.

Quickly, while I can, I must remember.

Gelukkig zijn er geschreven documenten. Mailtjes, brieven, dagboeknotities. Wat zeggen de herinneringontkenners, de geheugennegationisten over deze harde bewijzen? Worden die ook naar de prullenmand verwezen? Zoals het kattebelletje van Mischa dat Jacqueline heeft bewaard, al kon ze toen onmogelijk vermoeden dat ze die dochter zo vroeg zou moeten afstaan en dat alles, zelfs het kleinste snippertje door haar beschreven papier, waarde zou krijgen? In een kinderlijk handschrift heeft Mischa geschreven: ‘De yoghurt die op tafel staat proeft zuur maar als je er suiker bij doet dan niet meer. Op het karton van de yoghurt staat dat je het maar mag verkopen tot de 11 van de 11 maand.’ Daaronder heeft ze zeven keer ‘love’ geschreven en elf hartjes getekend.

‘Typisch Mischa’, zegt Jacqueline. ‘Altijd bekommerd, altijd het goede willen doen.’ En ze toont me een kaart van Steffi met excuses omdat ze haar moeder ‘stomme trut’ had genoemd, wat Mischa nooit zou hebben gedaan, zegt Jacqueline. Steffi schreef: ‘Want ik roep en ik tier en ik vecht gelijk een stier, dan antwoord ik brutaal en mijn hart is dan van staal, maar ik ben nog niks kwijt als ik daarna zeg dat het me spijt.’

Steffi: ‘Als ik met iemand ruzie had, dan ging ik naar Mischa en vroeg haar: “Wat is nu de middenweg?” Mischa was diplomatisch. Ik heb haar nooit over iemand kwaad horen spreken.’

Jacqueline: ‘In Londen woonden we tegenover een Grieks-orthodoxe kerk. Ik dacht: ik moet daar met de kinderen naartoe, en luisteren naar die muziek. Op een bepaald moment kwam de priester met een schotel “hosties”. Het waren stukjes brood, en die biedt hij ons aan. Steffi pakte het grootste stuk. Mischa nam niets. Ze zei: Ik heb mijn communie niet gedaan.’

Even doet ze me aan Herman denken, die zich als kind schuldig voelde als hij op zijn nagels beet voor hij te communie ging want dan was hij niet meer nuchter.

Theo: ‘Mischa is altijd een heel lief, braaf, alles aannemend meisje geweest. Ze was de engel.’

Zou hij dat ook over haar zeggen als ze niet kort na haar veertigste verjaardag was gestorven?

Een herinnering die meer over mij zegt dan over Mischa. Ik zit ergens in Nederland en vraag me ongerust af of ik de stekker van het strijkijzer heb uitgetrokken. Ik bel naar Jacqueline, krijg Mischa aan de lijn. Ze is alleen thuis, maar ze weet waar Jacqueline de sleutel van mijn huis bewaart en ja, ze wil wel gaan kijken. Wat later belt ze: niets aan de hand.

‘Ik heb altijd geweten dat jij en Herman in het huis naast dat van haar woonden’, zegt Inge. Zij is Mischa’s hartsvriendin uit haar Mechelse tijd, toen ze er secretariaat talen studeerde. ‘Ze vertelde vaak dat jij haar hielp met Engels.’

Kwam ze bij me langs met oefeningen die ze moest maken, of met vragen over de grammatica die ze moest instuderen? Vroeg ze me teksten op fouten na te lezen?

Het lichtjes beangstigende besef dat anderen beelden en woorden van ons bewaren die we zelf zijn vergeten. Of misschien nooit hebben geregistreerd. Beangstigend maar ook geruststellend. We hebben dus bestaan.

Vanmorgen opende ik mijn ogen, keek naar het roerloze plafond en herinnerde me hoe het jaren geleden boven mijn hoofd tolde na een nachtje doorzakken bij Jacqueline. Theo bracht rum mee uit Guadeloupe; Jacqueline goot die in bokalen waarin ze eerst fruit stopte. Peren, geloof ik. Of abrikozen. Of mirabellen. Het moet voorjaar 1989 zijn geweest. Ik was niet uitgenodigd op het plechtige-communiefeest van mijn neefje. Gescheiden vrouwen hadden daar blijkbaar niets te zoeken, al werd dat niet met zoveel woorden gezegd. Misschien werd gevreesd dat mijn aanwezigheid de blanke ziel van de plechtige communicant zou besmeuren. Ontdaan ging ik uitjanken bij mama Jacqueline. Was het toen dat ze me op haar schoot nam? Er zal die avond bij hen een etentje zijn geweest waarop ik prompt werd uitgenodigd ter heling van mijn zielenleed. En waar ik dus veel te veel dronk. De volgende ochtend werd ik wakker onder een wervelend plafond. In een hoek van mijn kamer zat mijn dochter braaf en geduldig in haar eentje te spelen. Mama is ziek, zei ik. Geloofde ze me? Was ze maar stout en opstandig geweest, de herinnering zou minder pijnlijk zijn.

Theo ging naar Guadeloupe om over autisme te praten. Hij reisde de wereld rond om uit te leggen dat autisme een aangeboren afwijking was en dat het geen enkele zin had naar de moeder van een autistisch kind met een beschuldigende vinger te wijzen. Blijkbaar gebeurde dat dikwijls. Ook dus op Guadeloupe. Het was een hardnekkige erfenis van de psychoanalyse, die vooral in Frankrijk diepe wortels had en moeilijk uit te roeien bleek. Franse psychiaters schepten – of scheppen – er genoegen in moeders te kwellen. Als zij hun kind meer liefde hadden gegeven, was het niet autistisch geworden. Terwijl dat er niets, maar dan ook niets mee te maken had.

Ik kwam vrij veel over autisme te weten omdat Theo me af en toe vroeg de Engelse vertaling van een artikel dat hij geschreven had na te lezen. Vaagweg herinner ik me dat ik in die teksten vrij veel veranderde. En dat het me niet in dank werd afgenomen. Bemoeizuchtige Kristien. Ondanks die artikels bleef autisme voor mij iets abstracts. Het was iets van Theo. Hij verdiende er zijn boterham mee. En de boterhammen voor Jacqueline en zijn kinderen. En de vele gasten.

Wapenfeit van voor mijn entree in Hermans leven en dus ook in dat van mijn buren. Uitgenodigd in het radioprogramma Kramiek wordt aan Herman de vaste vraag gesteld: aan wie zou je als blijk van waardering een krentenbrood – een kramiek, dus – cadeau willen doen en waarom? Waarop Herman antwoordt: ‘Aan mijn buurman Theo, die langzaam maar zeker is uitgegroeid tot een internationaal gewaardeerd expert op het vlak van autisme.’

Uiteraard weet ik niet of Herman het letterlijk zo zei. Dat zal wel niet. Maar daar kwam het op neer. Het was een chic gebaar van Herman, die bekend begon te worden vanwege zijn poëzie en die vond dat Theo evenveel recht op aandacht had als hij. Theo was de eerste in België die zich in de problematiek verdiepte. Het was begonnen met een artikel dat hij had gelezen en een vrouw die hij was gaan interviewen. Voor Humo, denk ik. Lorna Wing. Zo heette ze. Theo’s levensloop was bezegeld. Hij ging neurolinguïstiek studeren in Brussel, maar zijn docenten konden hem niet vertellen wat hij wilde weten. Dus trok hij naar Londen, en daarna naar North Carolina. En telkens ging het hele gezin mee. De foto waarop ik Jacqueline met haar dochter Mischa verwarde is in North Carolina gemaakt. ‘Het was een heerlijke tijd’, zegt Jacqueline. ‘We zijn er ontvangen als koningen.’