Alice Munro

Te veel geluk

verhalen

Uit het Engels vertaald door Pleuke Boyce

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave is tot stand gekomen met een bijdrage van The Canada Council (Ottawa)

De fragmenten uit A Shropshire Lad van A.E. Housman in ‘Op Wenlock’ zijn afkomstig uit Een jongen van het land (Amsterdam: Uitgeverij G.A. van Oorschot 1993). Vertaling W. Jonker

Oorspronkelijke titel Too Much Happiness, verschenen bij Alfred A. Knopf

Oorspronkelijke tekst © Alice Munro 2009

Nederlandse vertaling © Pleuke Boyce en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Lee Avison/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2363 8

nur 304

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

dimensies

#

Doree moest drie bussen nemen: een naar Kincardine, waar ze op die naar London[1] wachtte, waar ze dan weer op de stadsbus wachtte die naar de inrichting ging. Ze ging ’s zondagsmorgens om negen uur op pad. Door het lange wachten op al die bussen deed ze er tot twee uur ’s middags over om de ruim honderdvijftig kilometer af te leggen. Ze zou al dat gezit, in de bus en in de wachtkamers, niet erg moeten vinden, want in haar dagelijkse werk was geen sprake van zitten.

Ze was kamermeid bij de Blue Spruce Inn. Ze schrobde badkamers, deed schone lakens op de bedden, stofzuigde kleden en zeemde spiegels. Ze hield van het werk, ze moest haar aandacht erbij houden en was ’s avonds moe genoeg om te kunnen slapen. Ze werd maar zelden met een echte grote rotzooi geconfronteerd, hoewel sommige vrouwen op het werk verhalen vertelden waar je niet goed van werd. Deze vrouwen waren ouder dan zij en vonden allemaal dat ze moest proberen zich omhoog te werken. Ze zeiden dat ze zich moest laten omscholen voor een baan achter de balie, nu ze nog jong was en er goed uitzag. Maar ze was tevreden met het werk dat ze deed. Ze wilde geen baan waarin ze met mensen zou moeten praten.

Niemand van de mensen op haar werk wist wat er gebeurd was. Of als ze het wel wisten, dan lieten ze het niet merken. Haar foto had in de krant gestaan; ze hadden de foto gebruikt die hij van haar en de drie kinderen genomen had, met de pasgeboren Dimitri in haar armen, en Barbara Ann en Sasha, die toekeken, elk aan een kant. Ze had toen lang, golvend bruin haar, haar eigen krullen en kleur, zoals hij het graag zag, en een zachte, verlegen blik, niet echt een afspiegeling van hoe ze was maar eerder hoe hij haar wilde zien.

Sindsdien had ze haar haar kort geknipt en geblondeerd en zich een stekeltjeskapsel aangemeten en ze was erg afgevallen. En ze gebruikte nu haar tweede naam: Fleur. En het werk dat men voor haar gevonden had, was in een stadje dat een eind af lag van waar ze vroeger had gewoond.

Dit was de derde keer dat ze de reis maakte. De twee eerste keren had hij haar niet willen zien. Als het weer zo was, zou ze gewoon niet meer gaan. En zelfs al kwam hij deze keer, dan zou ze misschien toch een poosje wegblijven. Ze ging het niet overdrijven. Ze wist eerlijk gezegd niet wat ze zou doen.

In de eerste bus voelde ze zich niet al te rot. Ze liet zich rijden en keek naar het uitzicht. Ze was aan de kust opgegroeid, waar je zoiets als een lente had, maar hier ging de winter bijna meteen in de zomer over. Een maand geleden had er nog sneeuw gelegen en nu was het warm genoeg om met blote armen rond te lopen. Plassen water schitterden op de akkers en de zon liet zijn stralen tussen de kale takken vallen.

In de tweede bus begon ze zenuwachtig te worden en probeerde als afleiding te raden welke vrouwen om haar heen misschien op weg naar dezelfde plek waren. Het waren vrouwen alleen, meestal met enige zorg gekleed, misschien omdat ze eruit wilden zien alsof ze naar de kerk gingen. De ouderen leken bij strenge, ouderwetse kerken te horen waar je een rok moest dragen en kousen en een hoed, terwijl de jongeren misschien bij een wat vrolijker gemeente waren aangesloten, die broekpakken, kleurige sjaals, oorbellen en getoupeerde kapsels accepteerde.

Doree paste in geen van beide categorieën. In de anderhalf jaar dat ze werkte, had ze geen enkel nieuw kledingstuk voor zichzelf gekocht. Ze droeg haar uniform op haar werk en voor de rest droeg ze een spijkerbroek. Ze was ooit opgehouden met zich opmaken omdat het van hem niet had gemogen, en hoewel het nu weer kon, was ze er niet meer aan begonnen. Haar helblonde stekeltjeshaar paste niet bij haar magere naakte gezicht, maar dat gaf niet.

In de derde bus vond ze een plaatsje bij het raam en probeerde kalm te blijven door borden te lezen, zowel reclame- als straatnaamborden. Het was een spelletje dat ze had bedacht om haar gedachten af te leiden. Ze nam de letters van een willekeurig woord dat ze zag staan en probeerde te zien hoeveel nieuwe woorden ze ervan kon maken. Van ‘koffie’, bijvoorbeeld, kreeg je ‘of’ en ‘ik’ en ‘fik’ en ‘kef’, en ‘winkel’ zorgde voor ‘in’ en ‘win’ en ‘kin’ en – wacht eens – ‘lek’. Er waren woorden te over toen ze de stad uit reden en aanplakborden, megawinkels en terreinen met auto’s passeerden en zelfs ballonnen die op daken waren vastgezet om voordeelacties aan te prijzen.

Doree had mevrouw Sands niets over haar twee laatste pogingen verteld en zou waarschijnlijk ook niets over deze keer zeggen. Mevrouw Sands, die ze iedere maandagmiddag zag, sprak over verdergaan, hoewel ze ook steeds zei dat daar tijd voor nodig was en dat je het niet kon forceren. Ze zei tegen Doree dat het goed met haar ging, dat ze geleidelijk haar eigen kracht begon te ontdekken.

‘Ze slaan je dood met dat soort taal’, zei ze. ‘Maar het blijft waar.’

Ze bloosde over wat er uit haar mond gekomen was – ‘dood’ – maar maakte het niet erger door zich te verontschuldigen.

Toen Doree zestien was – dat was zeven jaar geleden – had ze haar moeder iedere dag na schooltijd in het ziekenhuis opgezocht. Haar moeder herstelde er van een rugoperatie, die ernstig maar niet gevaarlijk heette te zijn. Lloyd werkte er als broeder. Hij had met Dorees moeder gemeen dat hij een oude hippie was – ook al was hij een paar jaar jonger dan zij – en als hij tijd had, kwam hij met haar praten over de concerten en protestmarsen die ze alle twee hadden bijgewoond, over de bizarre mensen die ze gekend hadden, de keren dat ze volkomen getript waren en dergelijke.

Lloyd was geliefd bij de patiënten omdat hij grapjes maakte en sterke, zekere handen had. Hij was gedrongen, met brede schouders en straalde zo veel gezag uit dat men soms dacht dat hij een dokter was. (Niet dat hij daar blij mee was; hij was van mening dat de meeste medicijnen waardeloos waren en de meeste dokters zakken.) Hij had een gevoelige rossige huid, lichtblond haar en brutale ogen.

Hij kuste Doree in de lift en zei dat ze een bloem in de woestijn was. Toen lachte hij om zichzelf en zei: ‘Niet erg origineel, hè?’

‘You’re a poet and don’t know it’, zei ze, om aardig te zijn.

Op een nacht overleed haar moeder plotseling aan een embolie. Dorees moeder had veel vriendinnen die Doree in huis genomen zouden hebben – ze had zelfs een tijdje bij een van hen gewoond – maar Doree had de voorkeur aan haar nieuwe vriend Lloyd gegeven. Toen ze weer jarig was, was ze zwanger en snel daarna getrouwd. Lloyd was nooit eerder getrouwd geweest, hoewel hij minstens twee kinderen had van wie hij niet precies wist waar ze waren. Ze zouden nu trouwens wel volwassen zijn. Naarmate hij ouder werd had hij andere levensopvattingen gekregen en hij geloofde nu in het huwelijk en in trouw en was tegen voorbehoedsmiddelen. En hij vond dat er op het Sechelt Peninsula, waar hij en Doree woonden, nu te veel mensen op een kluitje zaten: oude vrienden, oude manieren van leven, oude minnaressen. Algauw waren hij en Doree naar de andere kant van het land verhuisd, naar een stadje dat ze op de kaart hadden uitgekozen: Mildmay. Ze gingen niet in het stadje zelf wonen, maar huurden een huis op het platteland. Lloyd kreeg een baan in de ijsfabriek. Ze legden een moestuin aan. Lloyd wist veel van tuinieren af en ook van timmeren en van hoe je met een houtkachel om moest gaan en een oude auto rijdende hield.

Sasha werd geboren.

‘Heel normaal’, zei mevrouw Sands.

‘Ja?’ zei Doree.

Doree zat altijd op een stoel met rechte leuning voor een bureau, in plaats van op de sofa, die met een bloemetjesstof bekleed was en kussens had. Mevrouw Sands zette haar stoel dan naast het bureau, zodat ze konden praten zonder dat er iets tussen hen in stond.

‘Ik had dat al min of meer verwacht’, zei ze. ‘Ik denk dat ik dat in jouw plaats ook gedaan zou hebben.’

Zoiets zou mevrouw Sands in het begin niet gezegd hebben. Zelfs een jaar geleden zou ze voorzichtiger geweest zijn, omdat ze wist hoezeer Doree daartegen in opstand zou zijn gekomen, de gedachte dat een ander zich haar positie kon indenken. Nu wist ze dat Doree het als een manier zou zien, zelfs een nederige manier, om het te begrijpen.

Mevrouw Sands was anders dan de meesten. Ze was niet vlot of slank of mooi. En evenmin te oud. Ze was ongeveer van de leeftijd die Dorees moeder nu gehad zou hebben, hoewel ze er niet uitzag als iemand die ooit een hippie was geweest. Ze had kortgeknipt grijzend haar en op een van haar wangen zat een moedervlek. Ze droeg platte schoenen en wijde broeken en gebloemde blouses. Zelfs wanneer ze cerise of turkoois van kleur waren, zag ze er in deze blouses niet uit alsof het haar veel kon schelen wat ze aantrok, eerder alsof iemand tegen haar had gezegd dat ze zich wat beter moest kleden en ze daarom was gaan winkelen en iets had gekocht waarvan ze dacht dat het aan de eis voldeed. Door haar grote, vriendelijke, onpersoonlijke nuchterheid verdween alle agressieve vrolijkheid, alle smadelijkheid, uit deze kleren.

‘Maar de eerste twee keren heb ik hem niet gezien’, zei Doree. ‘Hij wilde niet uit zijn kamer komen.’

‘Maar deze keer wel? Deze keer is hij wel gekomen?’

‘Ja. Maar ik herkende hem bijna niet.’

‘Hij ziet er ouder uit?’

‘Ik denk het. Hij is misschien ook afgevallen. En die kleren. Dat uniform. Ik had hem nog nooit in zoiets gezien.’

‘Je vond dat hij iemand anders was geworden?’

‘Nee.’ Doree beet op haar bovenlip en probeerde te bedenken wat het verschil was. Hij was zo stil geweest. Ze had hem nog nooit zo stil meegemaakt. Hij had blijkbaar niet eens geweten dat hij tegenover haar zou komen te zitten. ‘Ga je niet zitten?’ waren haar eerste woorden tegen hem geweest. En hij had gezegd: ‘Is dat goed?’

‘Hij zag er nogal wezenloos uit’, zei ze. ‘Ik vroeg me af of ze hem iets gegeven hadden.’

‘Misschien iets wat hem rustiger maakt. Maar dat weet ik natuurlijk niet. Hebben jullie een gesprek gehad?’

Doree vroeg zich af of je het zo zou kunnen noemen. Ze had hem een paar domme, doodgewone vragen gesteld. Hoe voelde hij zich? (Oké.) Kreeg hij genoeg te eten? (Hij dacht van wel.) Was er een plek waar hij wat kon gaan lopen als hij daar zin in had? (Onder begeleiding, ja. En je zou het een plek kunnen noemen. Je zou het lopen kunnen noemen.)

Ze had gezegd: ‘Want je hebt frisse lucht nodig.’

‘Dat is waar’, had hij gezegd.

Ze had hem bijna gevraagd of hij met iemand vriendschap had gesloten. Zoals je je kind over school vraagt. Zoals je het aan je kinderen, als ze naar school gingen, zou vragen.

‘Ja, ja’, zei mevrouw Sands, terwijl ze het gereedstaande doosje tissues naar voren schoof. Doree had het niet nodig; ze had droge ogen. Het probleem zat ergens in haar maag. Ze moest bijna overgeven.

Mevrouw Sands wachtte gewoon, ze wist dat ze haar moest laten begaan.

En alsof hij aanvoelde wat ze op het punt stond te vragen, had Lloyd haar verteld dat er van tijd tot tijd een psychiater met hem kwam praten.

‘Ik zeg steeds tegen hem dat hij zijn tijd verdoet’, had Lloyd gezegd. ‘Ik weet net zoveel als hij.’

Dat was de enige keer dat hij voor Doree enigszins als zichzelf had geklonken.

Tijdens het hele bezoek had haar hart vreselijk gebonsd. Ze was bang geweest dat ze flauw zou vallen of dood zou gaan. Het kostte haar zo veel inspanning om naar hem te kijken, om hem als deze magere en grijze, bedeesde en tegelijk koude, mechanisch bewegende en toch slecht gecoördineerde man te zien.

Daarover had ze niets tegen mevrouw Sands gezegd. Mevrouw Sands zou misschien – tactvol – gevraagd hebben voor wie ze bang was. Voor zichzelf of voor hem?

Maar ‘bang’ was het woord niet.

Toen Sasha anderhalf was, was Barbara Ann geboren en toen Barbara Ann twee was, kregen ze Dimitri. Ze hadden Sasha samen zijn naam gegeven en daarna hadden ze afgesproken dat hij de jongens hun naam zou geven en zij de meisjes.

Dimitri was de eerste die last van koliek kreeg. Doree dacht dat hij misschien niet genoeg melk kreeg of dat haar melk niet voedzaam genoeg was. Of té voedzaam? Niet geschikt in ieder geval. Lloyd had een vrouw van de La Leche League laten komen om met haar te praten. Wat je ook doet, had de vrouw gezegd, je mag hem er geen flesje bij gaan geven. Dan liep je op het randje van de afgrond, zei ze, en daarna zou hij algauw helemaal geen borstvoeding meer willen.

Ze wist niet dat Doree hem al een flesje gaf. En het leek te kloppen dat hij daar de voorkeur aan gaf; hij begon aan de borst steeds meer tegen te sputteren. Toen hij drie maanden was, kreeg hij alleen nog maar de fles en kon ze het niet meer voor Lloyd verborgen houden. Ze vertelde hem dat haar melk opgehouden was en dat ze met de fles had moeten beginnen. Lloyd had razend en vastbesloten in de ene na de andere borst geknepen en een paar druppels waterige melk naar buiten weten te persen. Hij had haar een leugenaarster genoemd. Het was op ruzie uitgelopen. Hij had gezegd dat ze een hoer was, net als haar moeder.

Al die hippies waren hoeren, had hij gezegd.

Ze hadden het weer gauw bijgelegd. Maar steeds als Dimitri lastig was, of verkouden of bang was voor Sasha’s konijn, of zich nog aan stoelen vastklemde terwijl zijn broertje en zusje op die leeftijd al zonder hulp hadden kunnen lopen, werd er aan de mislukte borstvoeding herinnerd.

De eerste keer dat Doree naar de spreekkamer van mevrouw Sands was gegaan, had een van de andere vrouwen daar haar een foldertje gegeven. Op de voorkant stonden een gouden kruis en woorden in gouden en paarse letters. ‘Wanneer je verlies ondraaglijk lijkt …’ Aan de binnenkant zag ze een afbeelding van Jezus in zachte kleuren en tekst in kleinere letters, die ze niet las.

Op haar stoel voor het bureau, terwijl ze het foldertje nog steeds vasthield, was Doree gaan beven. Mevrouw Sands had het uit haar hand moeten wrikken.

‘Heeft iemand je dit gegeven?’ had mevrouw Sands gevraagd.

‘Zij’, had Doree gezegd met een ruk van haar hoofd naar de gesloten deur.

‘Wil je het niet?’

‘Juist als je je rot voelt, proberen ze je te pakken’, zei Doree en ze besefte toen dat dat haar moeder iets soortgelijks had gezegd toen een paar dames met eenzelfde boodschap haar in het ziekenhuis hadden opgezocht. ‘Ze denken dat alles wel goed komt als je maar neerknielt.’

Mevrouw Sands zuchtte.

‘Ach,’ zei ze, ‘zo eenvoudig is het zeker niet.’

‘Het is niet eens mogelijk’, zei Doree.

‘Misschien niet.’

In die tijd praatten ze niet over Lloyd. Doree dacht nooit aan hem, en als ze dat toch niet kon voorkomen, dan alleen alsof hij een afschuwelijke afwijking van de natuur was.

‘Zelfs al geloofde ik dat allemaal,’ zei ze, waarmee ze de inhoud van het foldertje bedoelde, ‘dan zou het alleen maar zijn om …’ Ze wilde zeggen dat zo’n geloof wel handig kon zijn omdat ze dan kon denken dat Lloyd in de hel zou branden, of iets dergelijks, maar ze was niet in staat om verder te gaan, omdat het te stom voor woorden was. En vanwege het vertrouwde gevoel dat haar tegenhield, alsof ze met een moker in haar buik geslagen werd.

Lloyd vond dat hun kinderen thuis onderwezen moesten worden. Dit was niet om religieuze redenen – omdat hij tegen dinosaurussen en holbewoners en apen en zo in ging – maar omdat hij wilde dat ze dicht bij hun ouders bleven en voorzichtig en geleidelijk met de wereld kennismaakten en er niet zomaar opeens in werden losgelaten. ‘Ik vind nu eenmaal dat het mijn kinderen zijn’, zei hij. ‘Ik bedoel, dat het onze kinderen zijn en niet de kinderen van het ministerie van Onderwijs.’

Doree wist niet zeker of ze dit wel aan zou kunnen, maar het ministerie van Onderwijs bleek richtlijnen te hebben en lespakketten die je bij de plaatselijke school kon ophalen. Sasha was een intelligent jongetje dat bijna zelf had leren lezen en de andere twee waren nog te klein om veel te leren. ’s Avonds en in het weekend gaf Lloyd Sasha les in aardrijkskunde en het zonnestelsel en de winterslaap van dieren en hoe een auto in elkaar zat, waarbij ieder onderwerp behandeld werd al naar gelang de vragen die er werden gesteld. Algauw lag Sasha voor op de lespakketten, maar Doree haalde ze toch op en liet hem de oefeningen precies op tijd doen, zodat ze alles volgens de wet deden.

Er was nog een moeder in het district die haar kinderen thuis lesgaf. Ze heette Maggie en had een minibusje. Lloyd had zijn auto nodig om naar zijn werk te gaan en omdat Doree nooit had leren autorijden, was ze blij toen Maggie haar een lift naar de school aanbood, eens per week, om de ingevulde oefeningen af te leveren en de nieuwe op te halen. Natuurlijk namen ze dan alle kinderen mee. Maggie had twee zoontjes. De oudste had zo veel allergieën dat ze streng moest toezien op alles wat hij at; dat was de reden waarom ze hem thuis lesgaf. En toen had het logisch geleken om ook het jongere kind thuis te houden. Hij wilde bij zijn broertje blijven en had trouwens toch last van astma.

Wat was Doree destijds dankbaar wanneer ze haar eigen gezonde drietal daartegenover stelde. Lloyd zei dat het kwam omdat zij haar kinderen gekregen had toen ze nog jong was, terwijl Maggie had gewacht totdat ze bijna in de overgang zat. Hij overdreef hoe oud Maggie was, maar het was waar dat ze gewacht had. Ze was opticien. Zij en haar man hadden samen een zaak en waren pas met kinderen begonnen toen zij kon ophouden met werken en ze een huis op het platteland hadden.

Maggie had peper-en-zoutkleurig haar dat heel kort was geknipt. Ze was lang, zonder boezem, opgewekt en eigenwijs. Lloyd noemde haar de lesbo. Alleen achter haar rug natuurlijk. Hij maakte grapjes met haar door de telefoon terwijl hij ‘het is de lesbo’ tegen Doree met zijn lippen vormde. Doree had er niet echt last van, hij noemde zoveel vrouwen lesbo’s. Maar ze was bang dat Maggie de grapjes wat al te familiair zou vinden, te opdringerig, of op zijn minst verspilling van tijd.

‘Je wou moeder de vrouw hebben? Goed. Ik heb ’r hier vlak bij me. Hard aan het schrobben. Ja, ik leg de zweep eroverheen. Heeft ze je dat niet verteld?’

Doree en Maggie begonnen samen boodschappen te doen nadat ze de oefeningen op school hadden opgehaald. Daarna gingen ze soms voor afhaalkoffie naar Tim Hortons en reden met de kinderen naar Riverside Park. Daar zaten ze op een bank terwijl Sasha en Maggies jongens rondrenden of aan de klimrekken hingen en Barbara Ann op de schommel bezig was en Dimitri in de zandbak speelde. Of ze bleven in het busje zitten als het koud was. Ze praatten voornamelijk over de kinderen en de dingen die ze kookten, maar Doree kwam op de een of andere manier ook te weten dat Maggie door Europa gereisd had voordat ze opticien was geworden terwijl Maggie erachter kwam hoe jong Doree was geweest toen ze trouwde. Ook hoe gemakkelijk ze in het begin zwanger was geworden, terwijl het nu niet meer zo gemakkelijk ging, zodat Lloyd wantrouwig was geworden en in haar kastlades op zoek naar de pil was gegaan, omdat hij dacht dat ze die stiekem innam.

‘En doe je dat?’ vroeg Maggie.

Doree was ontzet. Ze zei dat ze dat niet zou durven.

‘Ik bedoel, dat zou toch vreselijk zijn, zonder het hem te vertellen? Hij doet het maar een beetje voor de grap, dat zoeken.’

‘O’, had Maggie gezegd.

En een keer had Maggie gevraagd: ‘Alles is toch wel goed met je? Ik bedoel in je huwelijk? Ben je gelukkig?’

Doree had zonder aarzelen ja gezegd. Daarna werd ze wat voorzichtiger met wat ze zei. Ze besefte dat er dingen waren waaraan zij gewend was maar die een ander misschien niet zou begrijpen. Lloyd bekeek alles op een bepaalde manier, zo was hij nu eenmaal. Zelfs toen ze hem voor het eerst had ontmoet, in het ziekenhuis, was hij al zo. De hoofdverpleegster was nogal een stijf iemand geweest, dus had hij haar mevrouw Bitch-uit-de-hel genoemd, in plaats van mevrouw Mitchell, zoals ze heette. Hij zei het zo snel dat je het nauwelijks hoorde. Volgens hem trok ze bepaalde mensen voor, en daar hoorde hij niet bij. Ook op de ijsfabriek werkte iemand die hij niet uit kon staan, iemand die hij Zuigstok Louie noemde. Doree wist niet hoe de man echt heette. Maar het bewees in ieder geval dat het niet alleen vrouwen waren die hem irriteerden.

Doree wist eigenlijk wel zeker dat die mensen niet zo slecht waren als Lloyd dacht, maar het had geen zin om tegen hem in te gaan. Misschien hadden mannen nu eenmaal een vijand nodig, net zoals ze hun grapjes nodig hadden. En soms maakte Lloyd er ook een grapje van, van zo’n vijand, alsof hij om zichzelf moest lachen. Ze mocht dan zelfs met hem meelachen, zolang zij maar niet degene was die met het lachen was begonnen.

Ze hoopte dat hij niet zo over Maggie zou gaan doen. Soms was ze bang dat er zoiets in de lucht hing. Als hij haar zou verbieden met Maggie mee te rijden naar de school en samen met haar boodschappen te doen, zou dat behoorlijk lastig zijn. Maar ze zou zich vooral schamen. Ze zou een of ander stom leugentje moeten verzinnen om het uit te leggen. Maar dat zou Maggie wel doorhebben, ze zou in ieder geval weten dat Doree loog en daaruit waarschijnlijk concluderen dat Doree zich in een ernstiger situatie bevond dan het geval was. Maggie had haar eigen strenge manier om de dingen te bekijken.

Maar waarom zou ze zich iets aantrekken van wat Maggie dacht, had Doree zich daarna afgevraagd. Maggie was een buitenstaander, niet eens iemand met wie Doree zich op haar gemak voelde. Dat had Lloyd gezegd en hij had gelijk. De waarheid van wat ze samen hadden, hun verbond, was iets wat anderen niet konden begrijpen en het ging hen ook niet aan. Zolang Doree die trouw nakwam, kon er niets gebeuren.

Het werd geleidelijk erger. Er werd niets verboden, maar er kwam steeds meer kritiek. Lloyd kwam met de theorie dat de allergieën en astma van Maggies zoontjes misschien door Maggie veroorzaakt werden. De moeder was vaak de reden, zei hij. Dat had hij zo vaak in het ziekenhuis gezien. De overheersende, meestal hoogopgeleide moeder.

‘Soms worden kinderen gewoon met iets geboren’, zei Doree onverstandig. ‘Je kunt niet zeggen dat het altijd door de moeder komt.’

‘O. Waarom kan ik dat niet zeggen?’

‘Ik bedoelde jóú niet. Ik bedoelde niet dat jij het niet kunt zeggen. Ik bedoelde, kunnen ze niet ergens mee geboren worden?’

‘Sinds wanneer ben jij een expert op medisch gebied?’

‘Dat beweer ik niet.’

‘Nee. Want dat ben je niet.’

Het werd nog erger. Hij wilde weten waar ze over praatten, zij en Maggie.

‘Ik weet het niet. Over niets eigenlijk.’

‘Dat is ook vreemd. Twee vrouwen in een auto. Dat hoor ik voor het eerst. Twee vrouwen die nergens over praten. Ze wil ons uit elkaar drijven.’

‘Wie? Mággie?’

‘Ik heb ervaring met dat soort vrouwen.’

‘Welk soort?’

‘Haar soort.’

‘Doe niet zo raar.’

‘Pas op. Je kunt zulke dingen beter niet zeggen.’

‘Waarom zou ze dat willen doen?’

‘Hoe moet ik dat weten. Dat wil ze gewoon. Wacht maar. Je zult het zien. Op een dag loop je daar te janken en te klagen wat een rotzak ik ben. Dat duurt niet lang meer.’

En het ging inderdaad zoals hij voorspeld had. Zo moet het Lloyd in ieder geval geleken hebben. Op een avond om een uur of tien zat ze inderdaad in Maggies keuken, terwijl ze haar tranen wegslikte en kruidenthee dronk. ‘Wat krijgen we nu?’ had Maggies man gezegd toen ze aanklopte; ze had hem door de deur gehoord. Hij wist niet wie ze was. ‘Het spijt me echt dat ik u lastigval’, had ze gezegd, terwijl hij haar met opgetrokken wenkbrauwen en strakke mond aanstaarde. Maar toen was Maggie gekomen.

Doree had het hele eind in het donker gelopen, eerst over de grindweg waaraan zij en Lloyd woonden en toen over de snelweg. Ze was elke keer als er een auto aankwam in de greppel gesprongen en was daardoor minder snel vooruitgekomen. Ze had gekeken naar de auto’s die passeerden omdat ze dacht dat een ervan die van Lloyd kon zijn. Ze wilde niet dat hij haar vond, nog niet, niet voordat hij van zijn gekte was bekomen. Ze had hem daar andere keren toe kunnen brengen door te huilen en te schreeuwen en zelfs met haar hoofd op de vloer te bonken, terwijl ze steeds had geroepen: ‘Het is niet waar, het is niet waar, het is niet waar.’ Dan was hij eindelijk opgehouden. ‘Oké, oké’, had hij dan gezegd. ‘Ik geloof je. Liefje, hou op met die herrie. Denk aan de kinderen. Ik geloof je echt. Hou er alleen mee op.’

Maar vanavond had ze zich vermand toen ze op het punt stond aan die voorstelling te beginnen. Ze had haar jas aangetrokken en was de deur uit gelopen, terwijl hij haar had nageroepen: ‘Doe dat niet. Ik waarschuw je!’

Maggies man was naar bed gegaan, nog steeds niet ingenomen met de situatie, terwijl Doree bleef zeggen: ‘Het spijt me. Het spijt me zo dat ik zo laat bij jullie ben binnengevallen.’

‘O, hou op’, zei Maggie, aardig en zakelijk. ‘Wil je een glas wijn?’

‘Ik drink niet.’

‘Dan kun je er nu beter niet mee beginnen. Ik zet wat thee voor je. Heel kalmerend. Frambozen-kamille. Het zijn de kinderen toch niet?’

‘Nee.’

Maggie nam haar jas aan en gaf haar wat tissues voor haar ogen en neus. ‘Je hoeft me nog niets te vertellen. Bedaar eerst maar een beetje.’

Zelfs toen ze enigszins bedaard was, wilde Doree niet met de hele waarheid aankomen en Maggie vertellen dat zij de kern van het probleem was. Ze wilde vooral niet dat ze uitleg over Lloyd zou moeten geven. Hoe uitputtend haar leven met hem ook was, hij was nog steeds degene die haar het naast stond en ze voelde dat alles in elkaar zou storten als ze iemand vertelde hoe hij echt was, als ze hem helemaal afviel.

Ze zei dat zij en Lloyd in een oude ruzie terechtgekomen waren en dat ze er zo genoeg van had dat ze alleen nog maar weg gewild had. Maar ze zou er wel weer overheen komen, zei ze. Zij allebei.

‘Dat heeft elk echtpaar weleens’, zei Maggie.

Toen ging de telefoon en Maggie nam op.

‘Ja. Ze is oké. Ze had alleen een fikse wandeling nodig. Goed. Goed dan. Dan breng ik haar morgenochtend weer naar huis. Geen enkele moeite. Goed. Welterusten.’

‘Dat was hij’, zei ze. ‘Je zult het wel gehoord hebben.’

‘Hoe klonk hij? Klonk hij normaal?’

Maggie lachte. ‘Ik weet natuurlijk niet hoe hij normaal klinkt. Hij klonk niet dronken.’

‘Hij drinkt ook niet. We hebben zelfs geen koffie in huis.’

‘Wil je een geroosterd boterhammetje?’

De volgende morgen vroeg reed Maggie haar naar huis. Maggies man was nog niet naar zijn werk en paste op de jongens.

Maggie had haast om weer thuis te komen en zei daarom alleen: ‘Nou, dag. Bel me als je wilt praten’, terwijl ze het minibusje keerde op het erf.

Het was een koude morgen vroeg in de lente en er lag nog sneeuw op de grond, maar daar zat Lloyd, op het trapje, zonder jas aan.

‘Goeiemorgen’, zei hij, op luide, sarcastisch-beleefde toon. En zij had ook goedemorgen gezegd, op een toon alsof ze de zijne niet had opgemerkt.

Hij schoof niet opzij om haar door te laten.

‘Je kunt niet naar binnen’, zei hij.

Ze besloot dit luchtig op te vatten.

‘Ook niet als ik alsjeblieft zeg? Alsjeblieft.’

Hij keek haar aan maar gaf geen antwoord. Hij glimlachte met zijn lippen op elkaar.

‘Lloyd?’ vroeg ze. ‘Lloyd?’

‘Je kunt beter niet naar binnen gaan.’

‘Ik heb haar niets verteld, Lloyd. Het spijt me dat ik weggelopen ben. Ik moest er gewoon even uit, denk ik.’

‘Je kunt beter niet naar binnen gaan.’

‘Wat is er met je? Waar zijn de kinderen?’

Hij schudde zijn hoofd, zoals hij altijd deed wanneer ze iets zei wat hij liever niet hoorde. Een halve vloek zoals ‘verdorie’.

‘Lloyd! Waar zijn de kinderen?’

Hij ging een klein beetje verzitten, zodat ze erlangs kon als ze dat wilde.

Dimitri lag nog in zijn bedje, op zijn zij. Barbara Ann op de grond naast haar bed, alsof ze eruit geklommen of getrokken was. Sasha bij de keukendeur, hij had geprobeerd weg te komen. Hij was de enige met blauwe plekken op zijn hals. Het kussen was voldoende voor de anderen geweest.

‘Toen ik gisteravond belde?’ zei Lloyd. ‘Toen ik belde, was het al gebeurd.

Je hebt het jezelf aangedaan’, zei hij.

Het oordeel was dat hij krankzinnig was, hij kon niet berecht worden. Hij was ontoerekeningsvatbaar en moest in een inrichting opgesloten worden.

Doree was het huis uit gerend en over het erf gestrompeld, met haar armen om haar buik geklemd alsof ze was opengesneden en zichzelf bij elkaar probeerde te houden. Dat was het tafereel dat Maggie zag toen ze terugkwam. Ze had een voorgevoel gekregen en was halverwege omgedraaid. Eerst dacht ze dat Doree door haar man in haar buik gestompt of geschopt was. Ze kon geen touw vastknopen aan de geluiden die Doree uitstootte. Maar Lloyd, die nog steeds op het trapje zat, schoof beleefd en zonder een woord te zeggen voor haar opzij en ze was naar binnen gegaan en had daar gevonden wat ze ondertussen al vermoedde. Ze had de politie gebeld.

Een tijdlang had Doree alles wat ze beet kon pakken in haar mond gestopt. Na de aarde en het gras waren het lakens en baddoeken en haar eigen kleren geweest. Alsof ze niet alleen de kreten wilde smoren die er in haar oprezen, maar het hele tafereel in haar hoofd. Men had haar regelmatig een spuitje gegeven, zodat ze zou kalmeren en dat had gewerkt. Ze was zelfs heel rustig geworden, hoewel niet catatonisch. Ze heette weer stabiel te zijn. Toen ze uit het ziekenhuis kwam en de maatschappelijk werkster haar naar deze nieuwe plaats had gebracht, had mevrouw Sands het van haar overgenomen en woonruimte en een baan voor haar gevonden, en de regeling ingesteld dat ze eens per week met haar zou komen praten. Maggie wilde naar haar toe komen, maar zij was juist degene die Doree absoluut niet wilde zien. Mevrouw Sands zei dat dit heel normaal was, het kwam door de associatie. Ze zei dat Maggie het zou begrijpen.

Mevrouw Sands zei dat Doree zelf moest beslissen of ze Lloyd al dan niet wilde blijven bezoeken. ‘Ik ben er niet om toestemming te geven, begrijp je. Voelde je je goed nadat je hem gezien had? Of rot?’

‘Ik weet het niet.’

Doree kon niet uitleggen dat hij niet echt degene leek te zijn die ze had gezien. Het was bijna alsof ze een geest had gezien. Hij was zo bleek. Bleek, in losse kleren, met schoenen die geen geluid maakten – waarschijnlijk slippers – aan zijn voeten. Ze had de indruk dat zijn haar gedeeltelijk was uitgevallen. Zijn dikke, golvende, honingkleurige haar. Zijn schouders leken smaller te zijn geworden, er was geen kuiltje meer naast zijn sleutelbeen, waar ze haar hoofd altijd had laten rusten.

Wat hij later tegen de politie had gezegd – en het had in de kranten gestaan – was: ‘Ik heb het gedaan om hun ellende te besparen.’

Wat voor ellende?

‘Om te moeten weten dat hun moeder hen in de steek gelaten had’, had hij gezegd.

Dat stond in Dorees hersenen gebrand en misschien had ze besloten om naar hem toe te gaan met de gedachte dat ze hem die woorden kon laten terugnemen. Dat ze hem kon laten inzien en laten toegeven hoe alles echt was gegaan.

‘Je zei dat ik moest ophouden om je tegen te spreken of anders het huis uit moest. Dus ben ik het huis uit gegaan.

Ik wilde maar één nachtje bij Maggie blijven. Ik was echt van plan terug te komen. Ik zou niemand in de steek hebben gelaten.’

Ze herinnerde zich nog duidelijk hoe de ruzie begonnen was. Ze had een blik spaghetti gekocht waarin een heel klein deukje zat. Het was daarom afgeprijsd en ze was trots geweest op haar zuinigheid. Ze had gedacht dat ze iets slims had gedaan. Maar dat zei ze niet tegen hem toen hij haar erover begon te ondervragen. Om de een of andere reden had het haar beter geleken te zeggen dat ze het niet had gezien.

Dat zou iedereen gezien hebben, had hij gezegd. Ze hadden allemaal vergiftigd kunnen worden. Wat mankeerde haar? Of was dat misschien haar bedoeling geweest? Wilde ze het op de kinderen of op hem uitproberen?

Ze zei dat hij niet zo gek moest doen.

Hij zei dat hij het niet was die gek was. Wie anders dan een gekke vrouw zou vergif voor haar gezin kopen?

De kinderen hadden vanuit de deuropening van de voorkamer toegekeken. Dat was de laatste keer dat ze hen levend had gezien.

Had ze daarop gehoopt: dat ze hem eindelijk kon laten inzien wie er gek was?

Toen ze besefte wat er in haar hoofd omging, had ze uit de bus moeten stappen. Ze had zelfs bij het hek kunnen uitstappen, met de paar andere vrouwen die de oprijlaan op sjokten. Ze had de weg over kunnen steken om op de bus terug naar de stad te wachten. Waarschijnlijk deden wel meer mensen dat. Ze zouden op bezoek gaan en zagen er dan toch van af. Dat gebeurde waarschijnlijk geregeld.

Maar het was misschien beter dat ze doorgelopen was en hem had gezien, zo vreemd en gebroken. Niet iemand die je ergens de schuld van kon geven. Geen mens meer. Hij leek op iemand uit een droom.

Ze droomde regelmatig. In één droom was ze het huis uit gerend nadat ze hen gevonden had en was Lloyd op zijn oude gemakkelijke manier gaan lachen en had ze Sasha achter zich horen lachen en had ze tot haar verrukking beseft dat ze haar allemaal voor de gek gehouden hadden.

‘U vroeg me of ik me goed of rot voelde nadat ik hem had gezien? Dat vroeg u toch de laatste keer?’

‘Ja, inderdaad’, zei mevrouw Sands.

‘Ik moest erover nadenken.’

‘Ja.’

‘Ik ben tot de slotsom gekomen dat ik me rot voelde. Daarom ben ik niet meer gegaan.’

Van mevrouw Sands kon je moeilijk hoogte krijgen, maar het knikje dat ze gaf leek een zekere tevredenheid of goedkeuring uit te drukken.

Dus toen Doree besloot om toch weer te gaan, leek het haar beter er niets over te zeggen. En omdat het moeilijk zou zijn om niet te vertellen wat ze had meegemaakt – omdat er meestal zo weinig was – belde ze op en zei haar afspraak af. Ze zei dat ze op vakantie ging. Het begon zomer te worden, dus zoiets was heel normaal. Met een vriendin, zei ze.

‘Je hebt een ander jasje aan dan vorige week.’

‘Dat was niet vorige week.’

‘O nee?’

‘Dat was drie weken geleden. Het is inmiddels warm geworden. Dit is dunner, maar ik heb het niet echt nodig. Je hebt helemaal geen jasje nodig.’

Hij vroeg haar naar de reis, welke bussen ze van Mildmay moest nemen.

Ze vertelde hem dat ze daar niet meer woonde. Ze vertelde hem waar ze woonde en over de drie bussen.

‘Dat is een hele reis voor je. Vind je het leuk om in een grotere plaats te wonen?’

‘Je vindt er gemakkelijker werk.’

‘Dus je werkt?’

Ze had hem de laatste keer verteld waar ze woonde, over de bussen, waar ze werkte.

‘Ik maak kamers schoon in een motel’, zei ze. ‘Dat heb ik je verteld.’

‘Ja, ja. Dat vergat ik. Sorry. Denk je er weleens over om weer te gaan leren? Om naar de avondschool te gaan?’

Ze zei dat ze er wel aan had gedacht, maar er nooit iets mee had gedaan. Ze zei dat het werk dat ze deed haar niet tegenstond.

Toen leek ze niets meer te kunnen bedenken om te zeggen.

Hij zuchtte. Hij zei: ‘Sorry. Sorry. Ik ben het geloof ik niet meer gewend om een gesprek te voeren.’

‘Dus wat doe je de hele tijd?’

‘O, ik lees nogal veel. Ik mediteer. Op mijn eigen manier.

‘O.’

‘Ik stel het op prijs dat je hier komt. Dat betekent veel voor me. Maar je moet niet denken dat je het moet blijven doen. Ik bedoel, alleen als je er zin in hebt. Als er iets tussen komt, of als je er geen zin in hebt … wat ik probeer te zeggen is, alleen het feit dat je komt, dat je zelfs een keer geweest bent, is meer dan ik kon verwachten. Begrijp je wat ik bedoel?’

Ze zei ja, ze dacht van wel.

Hij zei dat hij zich niet in haar leven wilde mengen.

‘Dat doe je ook niet’, zei ze.

‘Is dat wat je wilde zeggen? Ik dacht even dat je iets anders wilde zeggen.’

Eigenlijk had ze bijna gezegd: welk leven?

Nee, zei ze, niet echt, ze had niet iets anders willen zeggen.

‘Goed.’

Drie weken later werd ze gebeld. Het was mevrouw Sands zelf aan de lijn, in plaats van een van de vrouwen achter de balie.

‘O, Doree. Ik dacht dat je misschien nog niet terug was. Van vakantie. Dus je bent weer terug?’

‘Ja’, zei Doree, terwijl ze probeerde te bedenken waar ze kon zeggen dat ze was geweest.

‘Maar je hebt nog geen tijd gehad om een nieuwe afspraak te maken?’

‘Nee. Nog niet.’

‘Dat is prima. Ik wilde het alleen even controleren. Is alles goed met je?’

‘Ik maak het goed.’

‘Fijn. Fijn. Je weet waar ik zit als je me nodig hebt. Als je nog eens een keer wilt praten.’

‘Ja.’

‘Het allerbeste dan.’

Ze had niets over Lloyd gezegd, had niet gevraagd of ze nog op bezoek ging. Natuurlijk niet. Doree had gezegd dat ze dat niet zou doen. Maar mevrouw Sands voelde meestal vrij goed aan wat er gaande was. Ze drong ook nooit aan wanneer ze besefte dat een vraag nergens toe zou leiden. Doree wist niet wat ze gezegd zou hebben als ze het wel had gevraagd, of ze in haar schulp gekropen zou zijn en een leugen zou hebben verteld of met de waarheid voor de dag zou zijn gekomen. Ze was de volgende zondag al teruggegaan, nadat hij min of meer tegen haar had gezegd dat het er niet toe deed of ze kwam of niet.

Hij was verkouden. Hij wist niet hoe hij daaraan gekomen was.

Misschien had hij het al onder de leden, zei hij, de laatste keer dat hij haar zag en was hij daarom zo morose geweest.

‘Morose.’ Ze kwam tegenwoordig zelden iemand tegen die zo’n woord gebruikte en ze vond het vreemd klinken. Maar hij had altijd dat soort woorden gebruikt, alleen was het haar vroeger natuurlijk minder opgevallen dan nu.

‘Vind je dat ik erg veranderd ben?’ vroeg hij.

‘Je ziet er anders uit’, zei ze voorzichtig. ‘Maar ik toch ook?’

‘Je ziet er mooi uit’, zei hij bedroefd.

Er brak iets van vertedering in haar door. Maar ze verzette zich ertegen.

‘Voel jij je anders?’ vroeg hij. ‘Voel jij je een ander mens?’

Ze zei dat ze het niet wist. ‘En jij?’

‘Totaal’, zei hij.

Later die week werd haar op haar werk een grote envelop overhandigd. Hij was aan haar per adres van het motel gestuurd. Er zaten een paar velletjes in die aan beide kanten beschreven waren. Het kwam niet in haar op dat de brief van hem kon zijn, ze had op de een of andere manier het idee gekregen dat mensen in de gevangenis geen brieven mochten schrijven. Maar hij was natuurlijk een ander soort gevangene. Hij was geen misdadiger, hij was ontoerekeningsvatbaar.

Er stond geen datum boven en zelfs geen ‘Beste Doree’. De tekst begon gewoon, waardoor ze dacht dat het een uitnodiging van religieuze aard moest zijn:

De mensen zijn overal op zoek naar de oplossing. Hun hersenen doen zeer (van het zoeken). Er malen zoveel dingen in rond die hen pijn doen. Je kunt op hun gezicht alle smarten en pijnen aflezen. Ze zijn gekweld. Ze rennen rond. Ze moeten boodschappen doen en naar de wasserette gaan en hun haar laten knippen en de kost verdienen of hun geld van de bijstand ophalen. Zo doen de armen het, terwijl de rijken de beste manier moeten zien te verzinnen om hun geld uit te geven. Dat is ook werk. Ze moeten de beste huizen bouwen met gouden kranen voor hun warm en koud water. En hun dure auto’s en elektrische tandenborstels en alle mogelijke toestellen en hun alarminstallaties om zich te beschermen tegen slachtpartijen en geen van allen (buren) of hij nu rijk of arm is heeft vrede in zijn ziel. Ik schreef eerst ‘alle buren’. Waarom? Ik heb hier geen buren. Maar waar ik ben hebben de mensen in ieder geval veel van de verwarring achter zich gelaten. Ze weten wat hun bezittingen zijn en altijd zullen zijn en ze hoeven niet eens hun eigen eten te kopen of te koken. Of te kiezen. Er zijn geen keuzes meer.

Alles wat wij hier kunnen krijgen moet uit ons eigen hoofd komen.

In het begin was het een en al beroering in mijn hoofd. Het stormde er voortdurend en ik beukte met mijn hoofd tegen het beton in de hoop ervan af te komen. Om een eind aan de foltering en mijn leven te maken. Daarvoor werd ik gestraft. Ik werd natgespoten en vastgebonden en er werden drugs in mijn bloedstroom losgelaten. En ik klaag daar niet over, omdat ik heb moeten leren dat je daar niets aan hebt. En het verschilt ook niet van de zogenaamde echte wereld, waar mensen drinken en heisa maken en misdaden begaan om hun pijnlijke gedachten te verdrijven. En vaak worden ze opgepakt en gevangengezet maar nooit lang genoeg om er aan de andere kant uit te komen. En wat is dat? Het is of totale krankzinnigheid of vrede.

Vrede. Ik heb de vrede bereikt en ben nog bij mijn verstand. Ik stel me voor dat als je dit leest je zult denken dat ik nu iets over God ga zeggen of minstens Boeddha alsof ik een godsdienstige bekering heb ondergaan. Nee. Als ik mijn ogen sluit daalt er geen speciale Hogere Macht op mij neer. Ik weet niet echt wat ze daarmee bedoelen. Wat ik weet is Ken Mijzelf. Ken Uzelf is een of ander Gebod ergens vandaan, waarschijnlijk uit de Bijbel dus daarin volg ik in ieder geval het Christelijke Geloof. Ook: Wees Trouw aan Uzelf – dat heb ik geprobeerd het komt ook uit de Bijbel. Er staat niet welk deel – het slechte of het goede – je trouw moet blijven, het is dus niet bedoeld als een gids voor het juiste gedrag. Ook heeft Wees Trouw aan Uzelf geen betrekking op de moraliteit zoals die in Gedrag tot uiting komt. Maar het gaat mij niet echt om Gedrag omdat men mij terecht veroordeeld heeft als iemand die niet kan oordelen hoe hij zich moet gedragen en dat is de reden waarom ik hier ben.

Terug naar het Ken in Ken Uzelf. Ik kan in alle ernst zeggen dat ik mezelf ken en weet dat ik tot het allerergste in staat ben en dat ik dat heb gedaan. De Wereld beschouwt me als een Monster en daar heb ik niets tegen in te brengen, ook al zou ik in het voorbijgaan kunnen opmerken dat mensen die bommen op steden neer laten regenen of ze in brand steken of honderdduizenden mensen laten verhongeren of vermoorden meestal niet als Monsters worden beschouwd maar met medailles en eer worden overladen, alleen een daad tegen een klein aantal wordt als schokkend en duivels gezien. Dit is niet als excuus bedoeld maar alleen als observatie.

Wat ik in Mijzelf Ken is mijn eigen Kwaad. Dat is het geheim van mijn troost. Ik bedoel, ik ken het Ergste in mezelf. Het is misschien erger dan het ergste in anderen maar daar hoef ik in feite niet over na te denken of over in te zitten. Ik verontschuldig me niet. Ik heb vrede gevonden. Ben ik een Monster? Dat zegt de Wereld en als ze dat zeggen dan ben ik het ermee eens. Maar ik zeg ook: de Wereld heeft geen echte betekenis voor me. Ik ben mij(n) Zelf en heb geen kans een ander Zelf te zijn. Ik zou kunnen zeggen dat ik toen krankzinnig was maar wat betekent dat? Krankzinnig. Bij je verstand. Ik ben Ik. Ik kon mijn Ik toen niet veranderen en kan dat nu ook niet.

Doree, als je tot hier hebt gelezen dan is er iets speciaals dat ik je zou willen vertellen maar niet kan opschrijven. Als je ooit nog eens kwam zou ik je het misschien kunnen vertellen. Denk niet dat ik harteloos ben. Het is niet dat ik de dingen niet zou veranderen als ik dat kon, maar ik kan het niet.

Ik stuur dit naar je werk waarvan ik me de naam nog herinner en de naam van de stad dus mijn hersenen doen het nog goed in zeker opzicht.

Ze dacht dat ze dit geschrift waarschijnlijk zouden moeten bespreken als ze elkaar weer zagen en ze las het verschillende malen door, maar wist niet wat ze erover zou kunnen zeggen. Waar ze echt over wilde praten was datgene waarover hij zei dat hij het onmogelijk op kon schrijven. Maar toen ze hem weer zag, gedroeg hij zich alsof hij haar helemaal nooit geschreven had. Ze zocht naar een onderwerp en vertelde hem over een eens beroemde folkzanger die die week in het motel had gelogeerd. Tot haar verbazing wist hij meer over de carrière van de zanger dan zij. Het bleek dat hij televisie had, of er althans naar kon kijken en regelmatig bepaalde programma’s en natuurlijk het nieuws zag. Dat gaf hun wat meer om over te praten, totdat ze zich niet meer in had kunnen houden.

‘Wat was het dat je me alleen maar persoonlijk kon vertellen?’

Hij zei dat hij wilde dat ze dat niet gevraagd had. Hij wist niet of ze al klaar waren om het te bespreken.

Toen werd ze bang dat het iets zou zijn dat ze werkelijk niet aankon, iets ondraaglijks, zoals dat hij nog steeds van haar hield. ‘Liefde’ was een woord dat ze niet aan zou kunnen horen.

‘Goed’, zei ze. ‘Misschien nog niet.’

Toen zei ze: ‘Toch kun je het me maar beter vertellen. Als ik hier nu wegga en word overreden, zal ik het nooit weten en zul je nooit de kans meer hebben het me te vertellen.’

‘Dat is waar’, zei hij.

‘Dus wat is het?’

‘De volgende keer. De volgende keer. Soms kan ik niet meer praten. Ik wil het wel maar het gaat niet meer, praten.’

Ik heb de hele tijd sinds je vertrok aan je gedacht Doree en het spijt me dat ik je teleurgesteld heb. Wanneer je tegenover me zit ben ik emotioneler dan ik waarschijnlijk lijk. Ik heb het recht niet om me te laten gaan waar jij bij zit, omdat jij er zeker meer recht op hebt dan ik en jij weet je altijd goed te beheersen. Daarom draai ik wat ik eerder gezegd heb om omdat ik tot de conclusie gekomen ben dat ik je er toch gemakkelijker over kan schrijven dan dat ik erover kan praten.

Waar zal ik beginnen.

De Hemel bestaat.

Dat is één manier maar niet de juiste omdat ik nooit in Hemel en Hel enz. heb geloofd. Ik heb dat altijd de grootste onzin gevonden. Daarom is het misschien nogal raar dat ik dit onderwerp nu ter sprake breng.

Ik zeg daarom alleen: Ik heb de kinderen gezien.

Ik heb ze gezien en met ze gepraat.

Zo. Wat denk je nu op dit moment? Je denkt misschien: nu is hij helemaal gek geworden. Of, het is een droom en hij kent het verschil niet, hij kan geen droom van de werkelijkheid onderscheiden. Maar ik wil je vertellen dat ik wel onderscheid kan maken en dit weet: ze bestaan. Ik zeg dat ze bestaan, niet dat ze leven, want leven betekent in onze Dimensie en ik zeg niet dat ze daar zijn. Ik denk in feite dat ze daar niet zijn. Maar ze bestaan en dat moet betekenen dat er andere Dimensies zijn of misschien ontelbare Dimensies, maar wat ik weet is dat ik de Dimensie bereikt heb waar zij zijn. Misschien is dat me gelukt omdat ik zoveel alleen ben en zoveel heb moeten denken en door het onderwerp van al dat denken. Dus na veel lijden en eenzaamheid is er een Genade die zo goed is geweest me deze beloning te geven. Ik, die dat het minst verdien, in de ogen van de wereld.

Nu, als je tot zover gelezen hebt en dit nog niet hebt verscheurd zul je wel iets willen weten. Bijvoorbeeld hoe ze het maken.

Ze maken het goed. Ze zijn echt gelukkig en slim. Ze lijken zich geen slechte dingen te herinneren. Ze zijn misschien een beetje ouder dan ze waren maar dat is moeilijk te zeggen. Ze lijken dingen op een ander niveau te begrijpen. Ja. Je merkt aan Dimitri dat hij heeft leren praten iets wat hij daarvoor niet kon. Ze zijn in een kamer die ik gedeeltelijk herken. Hij lijkt op ons huis maar het is er ruimer en mooier. Ik vroeg hoe er voor ze gezorgd werd en ze lachten alleen en zeiden min of meer dat ze voor zichzelf konden zorgen. Ik geloof dat Sasha degene was die dat zei. Soms praten ze apart of anders hoor ik geen verschil tussen hun stemmen maar ieders persoonlijkheid is heel duidelijk en, moet ik zeggen, vreugdevol.

Denk alsjeblieft niet dat ik gek ben. Omdat ik daar zo bang voor ben wilde ik je dit eerst niet vertellen. Ooit was ik gek maar geloof me, ik ben al mijn oude gekte kwijtgeraakt zoals een beer zijn vacht kwijtraakt. Of misschien moet ik zeggen zoals een slang vervelt. Ik weet dat als dat niet gebeurd zou zijn mij nooit dit vermogen zou zijn gegeven om weer in contact met Sasha en Barbara Ann en Dimitri te komen. Nu is het mijn wens dat ook jou deze kans gegeven wordt want als het erom gaat wie het verdient, dan sta jij een heel eind op me voor. Het is voor jou misschien moeilijker om te doen omdat je veel meer in de wereld leeft dan ik maar ik kan je in ieder geval deze informatie – de Waarheid – geven en door je te vertellen dat ik ze gezien heb hoop ik dat je hart wat lichter wordt.

Doree vroeg zich af wat mevrouw Sands zou zeggen of denken als ze deze brief zou lezen. Mevrouw Sands zou natuurlijk voorzichtig zijn. Ze zou oppassen om niet meteen het oordeel van krankzinnigheid uit te spreken, maar ze zou Doree behoedzaam en vriendelijk die kant op sturen.

Of eigenlijk zou ze haar niet sturen, ze zou alleen een eind aan de verwarring maken, zodat Doree onder ogen zou moeten zien wat ze waarschijnlijk zelf ook al dacht. Ze zou al die gevaarlijke onzin – nu sprak mevrouw Sands – uit haar hoofd moeten zetten.

Daarom was Doree niet van plan om bij haar in de buurt te komen.

Doree dacht heus wel dat hij gek was. En in wat hij geschreven had, leek iets van de oude opschepperij te zitten. Ze schreef niet terug. Dagen gingen voorbij. Weken. Ze veranderde niet van mening, maar hield vast aan wat hij geschreven had, als aan een geheim. En van tijd tot tijd, wanneer ze een badkamerspiegel besproeide of een laken strak trok, kwam er een bepaald gevoel over haar heen. De afgelopen twee jaar had ze geen aandacht besteed aan de dingen die mensen gewoonlijk gelukkig maken, zoals mooi weer, of bloemen in bloei of de geur van een bakkerswinkel. Er welde nog steeds geen spontaan geluksgevoel in haar op, maar wel iets wat erop leek. Het had niets met het weer of met bloemen te maken. Het was het idee dat de kinderen in wat hij hun Dimensie noemde waren dat haar op deze manier overviel en haar voor het eerst een gevoel van lichtheid gaf in plaats van pijn.

De hele tijd sinds wat er gebeurd was, was iedere gedachte aan de kinderen iets geweest wat ze kwijt moest raken, er onmiddellijk uit moest trekken, als een mes uit haar keel. Ze kon niet aan hun namen denken en als ze een naam hoorde die op een van hun namen leek, moest ze dat er ook uittrekken. Zelfs de stemmen van kinderen, hun gegil en kletsende voetjes wanneer ze bij het zwembad van het motel heen en weer renden, moest ze verjagen, door een soort hekje achter haar oren dicht te slaan. Wat nu anders was, was dat ze een toevluchtsoord had waar ze heen kon gaan als zulke gevaren om haar heen dreigden.

En wie had haar dat gegeven? Niet mevrouw Sands, dat was wel zeker. Niet in al die uren dat ze naast het bureau had gezeten met de tissues tactvol bij de hand.

Lloyd had het haar gegeven. Lloyd, die vreselijke man, die geïsoleerde en krankzinnige man.

Krankzinnig als je het zo wilde noemen. Maar was het niet mogelijk dat wat hij had gezegd waar was? Dat hij aan de andere kant naar buiten was gekomen? En wie kon zeggen dat de visioenen van iemand die zoiets had gedaan en zo’n reis had gemaakt niets betekenden?

Deze gedachte drong haar hoofd binnen en bleef daar.

Samen met de gedachte dat Lloyd nu misschien degene was bij wie ze moest zijn. Wat zou ze anders nog voor nut kunnen hebben – dit leek ze tegen iemand, waarschijnlijk mevrouw Sands, te zeggen – waarvoor was ze hier als ze niet minstens naar hem zou kunnen luisteren?

Ik zei niet ‘vergeven’, zei ze tegen mevrouw Sands in haar hoofd. Dat zou ik nooit zeggen. Dat zou ik nooit doen.

Maar bedenk eens. Ben ik niet net zo van alles afgesneden als hij door wat er gebeurd is? Niemand die erover weet, wil mij om zich heen hebben. Ik herinner mensen alleen maar aan dingen die te erg zijn om aan herinnerd te worden.

Me vermommen was niet echt mogelijk. Die kroon van geel stekeltjeshaar was erbarmelijk.

Zo kwam het dat ze weer in de bus zat en over de snelweg reed. Ze herinnerde zich die avonden vlak nadat haar moeder was overleden en ze stiekem het huis verliet om Lloyd te ontmoeten en tegen haar moeders vriendin, de vrouw bij wie ze logeerde, had gelogen over waar ze naartoe ging. Ze herinnerde zich de naam van de vriendin, de naam van haar moeders vriendin. Laurie.

Wie behalve Lloyd zou zich nu nog de namen van de kinderen herinneren, of de kleur van hun ogen. Mevrouw Sands had het, wanneer ze hen ter sprake had moeten brengen, niet eens over kinderen gehad maar over ‘je gezin’ en ze allemaal op één kluitje gegooid.

Wanneer ze destijds naar Lloyd op weg was en tegen Laurie had gelogen, had ze geen gevoel van schuld gehad, alleen van overgave en dat dit haar bestemming was. Het leek haar dat ze alleen op deze aarde was geplaatst om bij hem te zijn en te proberen hem te begrijpen.

Zo was het nu niet meer. Het was nu anders.

Ze zat helemaal vooraan, vlak naast de chauffeur. Ze had een onbelemmerd uitzicht door de voorruit. Daarom was zij de enige passagier in de bus, de enige behalve de chauffeur, die uit een zijweg een pick-up zag aankomen zonder dat hij vaart minderde, hem voor hen over de lege zondagochtendweg zag stuiteren en in een greppel belanden. En iets wat nog vreemder was: de bestuurder van de pick-up die door de lucht vloog op een wijze die zowel snel als langzaam leek, absurd en gracieus. Hij kwam in het grind vlak naast het wegdek terecht.

De andere passagiers wisten niet waarom de chauffeur remde en de bus plotseling hardhandig tot stilstand bracht. Eerst dacht Doree alleen: hoe is hij daaruit gekomen? De jongeman of jongen, die achter het stuur in slaap gevallen moest zijn. Hoe was hij uit de vrachtauto gevlogen en zo elegant de lucht in gegaan?

‘Iemand vlak voor ons’, zei de chauffeur tegen de passagiers. Hij probeerde luid en rustig te praten, maar er was een spoor van verbazing, iets wat op ontzag leek, in zijn stem. ‘Hij reed gewoon de weg over en de greppel in. We rijden zo gauw het kan weer verder, maar wilt u alstublieft allemaal blijven zitten.’

Alsof ze dat niet gehoord had, of speciaal het recht had zich nuttig te maken, stapte Doree achter hem uit. Hij gaf haar geen standje.

‘Verdomde idioot’, zei hij terwijl ze de weg overstaken en in zijn stem klonken nu alleen woede en ergernis. ‘Wat een stommeling, het is toch niet te geloven?’

De jongen lag op zijn rug, met zijn armen en benen gespreid, als iemand die een engel in de sneeuw maakt. Alleen lag er grind om hem heen in plaats van sneeuw. Zijn ogen waren niet helemaal dicht. Hij was erg jong, een jongen die de hoogte in geschoten was voordat hij zich hoefde te scheren. Misschien zonder rijbewijs.

De chauffeur praatte door zijn mobieltje.

‘Ruim een kilometer ten zuiden van Bayfield, op de Twenty-one, aan de oostkant van de weg.

Er kwam een straaltje roze schuim onder het hoofd van de jongen vandaan, vlak bij zijn oor. Het leek niet op bloed, maar op iets wat je van aardbeien schept als je jam aan het maken bent.

Doree knielde naast hem neer. Ze legde een hand op zijn borst. Hij bewoog niet. Ze boog zich om te luisteren. Iemand had zijn overhemd pas gestreken, daar rook het naar.

Geen ademhaling.

Maar haar vingers op zijn gladde hals vonden een hartslag.

Ze herinnerde zich iets wat haar was verteld. Iets wat Lloyd haar had verteld, voor het geval een van de kinderen een ongeluk overkwam terwijl hij er niet was. De tong. De tong kan de ademhaling blokkeren als hij in de keel gevallen is. Ze legde de vingers van de ene hand op het voorhoofd van de jongen en twee vingers van de andere hand onder zijn kin. Druk neer op het voorhoofd, druk de kin omhoog, om de luchtweg vrij te maken. Een kleine maar ferme beweging.

Als hij nog steeds niet ademde, zou ze hem moeten beademen.

Ze knijpt de neusgaten dicht, haalt diep adem, sluit zijn mond af met haar lippen en ademt uit. Twee keer ademen en controleren. Twee keer ademen en controleren.

Een andere mannenstem, niet die van de chauffeur. Een automobilist die gestopt moest zijn. ‘Wilt u deze deken onder zijn hoofd?’ Ze schudde even van nee. Ze had zich nóg iets herinnerd, dat je het slachtoffer niet mocht verplaatsen, zodat je de ruggengraat niet beschadigde. Ze legde haar mond op de zijne. Ze drukte neer op zijn warme frisse huid. Ze ademde uit en wachtte. Ze ademde uit en wachtte weer. En er leek iets van vochtigheid tegen haar gezicht op te stijgen.

De chauffeur zei iets maar ze kon niet opkijken. Toen wist ze zeker dat ze het voelde. Adem die uit de mond van de jongen kwam. Ze legde haar hand op zijn borst en wist eerst niet of deze omhoog en omlaag ging omdat ze zo trilde.

Ja. Ja.

Het was echte adem. De luchtweg was open. Hij ademde uit zichzelf. Hij ademde.

‘Leg hem maar over hem heen’, zei ze tegen de man met de deken. ‘Om hem warm te houden.’

‘Leeft hij nog?’ vroeg de chauffeur, terwijl hij zich over haar heen boog.

Ze knikte. Haar vingers hadden de hartslag weer gevonden. Het vreselijke roze spul kwam niet meer naar buiten. Misschien was het niet belangrijk. Niet van zijn hersenen.

‘Ik kan hier niet blijven wachten met de bus’, zei de chauffeur. ‘We lopen toch al achter.’

De automobilist zei: ‘Dat geeft niet. Ik kan het overnemen.’

Wees stil, wees stil, wilde ze tegen hen zeggen. Het leek haar dat stilte noodzakelijk was, dat alles buiten het lichaam van de jongen zich moest concentreren, het moest helpen zijn plicht om te ademen niet te vergeten.

Een zacht maar regelmatig inhaleren nu, een zoete gehoorzaamheid in de borst. Ga door, ga door.

‘Hoor je dat? Deze man zegt dat hij wel op hem zal blijven letten’, zei de chauffeur. ‘De ziekenauto komt er zo snel mogelijk aan.’

‘Ga maar’, zei Doree. ‘Ik rij wel met ze mee naar de stad en dan zie ik je op de terugweg vanavond.’

Hij moest zich vooroverbuigen om haar te verstaan. Ze praatte alsof ze van hem af wilde zijn, zonder op te kijken, alsof zij degene was wier adem kostbaar was.

‘Weet je het zeker?’ vroeg hij.

‘Absoluut.’

‘Je hoeft niet naar London?’

‘Nee.’

[1] London, Ontario.