Alice Munro

Levens van meisjes en vrouwen

Uit het Engels vertaald door Pleuke Boyce

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is tot stand gekomen met een bijdrage van The Canada Council (Ottawa)

Oorspronkelijke titel The Lives of Girls and Women, verschenen bij Vintage Books

Oorspronkelijke tekst © Alice Munro, 1971

Nederlandse vertaling © Pleuke Boyce en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Getty Images/H. Armstrong Roberts

isbn 978 90 445 2365 2

nur 304

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Flats Road

We brachten dagen aan de Wawanash River door, waar we oom Benny hielpen met vissen. Wij vingen de kikkers voor hem. We renden ze achterna op de modderige rivieroever onder de wilgenbomen en slopen en kropen naar ze toe in de moerassige holtes vol weegbree en rietgras dat uiterst fijne, in het begin onzichtbare, snijwondjes in onze blote benen kerfde. Oude kikkers waagden zich niet bij ons in de buurt, en we wilden ze trouwens niet eens; we zochten de kleine groene kikkertjes, de sappige adolescenten, koel en slijmerig; we grepen ze voorzichtig vast en lieten ze dan in een honingemmertje vallen en deden het deksel erop. Daar bleven ze totdat oom Benny klaar was om ze aan de haak te bevestigen.

Niet dat hij onze oom, of iemands oom was.

Hij stond een eindje van de kant in het ondiepe bruine water, waar de modderige bodem in grind en zand overgaat. Waar je hem ook zag, hij droeg altijd dezelfde kleren: kaplaarzen, een overall zonder overhemd, een vaalzwart colbert dat dichtgeknoopt was en een V-vorm van gelooide rode huid met een zacht wit randje bloot liet. Om de vilthoed op zijn hoofd zat nog steeds een smal lint met twee kleine veertjes, die donker van het zweet geworden waren.

Zonder zich ooit om te draaien, wist hij het als we ook maar één voet in het water zetten.

‘Weg hier, bij mijn oever; als jullie in de modder willen rondplassen en de vissen wegjagen, dan doe je dat maar ergens anders.’

De oever was niet van hem. Op deze plek, waar hij meestal viste, was hij van ons. Maar daar dachten we nooit aan. Volgens hem waren de rivier en het bos en het hele Grenoch-moeras min of meer van hem, omdat hij ze beter dan wie ook kende. Hij beweerde dat hij als enige dwars door het moeras was getrokken en er niet alleen kleine tochtjes in en omheen had gemaakt. Hij zei dat er een plek met drijfzand was die een vrachtwagen van twee ton binnen een minuut kon verzwelgen. (In gedachten zag ik het drijfzand glanzen en deinen, ik verwarde het met kwikzilver.) Hij zei dat er kuilen in de Wawanash River zaten die midden in de zomer wel zeven meter diep waren. Hij zei dat hij ons ermee naartoe kon nemen, maar dat heeft hij nooit gedaan.

Bij de minste of geringste twijfel aan zijn verhalen was hij al beledigd.

‘Wacht maar tot je er zelf in valt, dan zul je nog eens aan me denken.’

Hij had een dikke zwarte snor, felle ogen, een tenger roofdierachtig gezicht. Hij was lang niet zo oud als je zou denken, gezien zijn kleren, zijn snor en zijn gewoontes, hij was zo’n man die al voor zijn twintigste een uitgesproken excentriekeling is. Al zijn beweringen, voorspellingen en oordelen gingen gepaard met intense gevoelens. Toen hij op ons erf op een keer naar een regenboog keek, riep hij: ‘Weet je wat dat is? Dat is de belofte van de Heer dat er nooit meer een zondvloed komt!’ Hij stond te trillen op zijn benen alsof deze gedenkwaardige belofte zojuist aan hem persoonlijk was gedaan, en hijzelf de boodschapper ervan was.

Wanneer hij de vis waar hij op uit was had gevangen (hij gooide de forelbaars terug, hield de karpers en de rode baars en zei dat de rode baars een smakelijke vis was, ondanks de vele graten waardoor hij wel een speldenkussen leek), klommen we gedrieën het schaduwrijke rivierdal uit en gingen we over de velden op weg naar zijn huis. Owen en ik liepen op onze blote voeten moeiteloos over de stoppels. Soms kwam Major, onze schuwe hond, op enige afstand achter ons aan. Aan de rand van het bos, dat anderhalve kilometer verder in het moeras overging, stond het huis van oom Benny, hoog en van oude ongeverfde zilvergrijze planken, die ’s zomers uitgeloogd waren, en met gebarsten en gescheurde donkergroene jaloezieën voor alle ramen. Het bos erachter stond vol doornstruiken, het was er donker en heet en er dansten zwermen insecten rond.

Tussen het huis en de doornstruiken van het bos in stonden verschillende hokken waarin hij altijd een paar gevangen dieren had zitten: een half tamme gouden fret, een paar wilde nertsen, een rode vos die haar poot in een val had opengehaald. Ze liep mank en jankte ’s nachts altijd en werd Duchess genoemd. Voor de wasbeertjes had hij geen hokken nodig. Ze woonden overal op zijn erf en in de bomen en waren nog tammer dan een kat en kwamen bij zijn deur om eten vragen. Ze waren dol op kauwgom. Er kwamen ook eekhoorns, die brutaal op de raamkozijnen gingen zitten en in de stapels kranten op de veranda wroetten.

Naast de muur van het huis was nog een hok, een uitholling in de aarde, met schotten aan de andere drie kanten, ter hoogte van een halve meter. Daar had oom Benny de schildpadden gehouden. Eén zomer had hij al het andere laten liggen om schildpadden te vangen. Hij zei dat hij ze aan een Amerikaan uit Detroit ging verkopen, die hem er vijfendertig cent per pond voor zou geven.

‘Om soep van te maken’, zei oom Benny terwijl hij over het hok met de schildpadden heen hing. Hoe graag hij dieren ook temde en te eten gaf, hij genoot ook van hun onplezierige bestemming.

‘Schildpaddensoep!’

‘Voor Amerikanen’, zei oom Benny, alsof dat het verklaarde. ‘Ik zou het zelf niet aanraken.’

Of de Amerikaan kwam nooit opdagen, of hij wilde niet betalen wat oom Benny ervoor vroeg, of hij had gewoon nooit bestaan, het plan liep in ieder geval op niets uit. Een paar weken later zou oom Benny je niet-begrijpend aankijken als je over de schildpadden begon. ‘Met zulke zaken hou ik me niet meer bezig’, zei hij dan, alsof hij medelijden met je had dat je zo ver op het nieuws achterliep.

Terwijl hij in zijn lievelingsstoel naast onze keukendeur zat – hij ging daar altijd zitten alsof hij eigenlijk geen tijd had om te gaan zitten en niemand lastig wilde vallen en zo weer zou vertrekken – kwam oom Benny steevast met nieuws over de start van een of ander, steevast heel bijzonder bedrijf, niet ver bij ons vandaan, in het zuiden van het district of zelfs in het nabije Grantly Township, door lui die daar kapitalen mee verdienden. Ze fokten chinchillakonijnen. Of parkieten. Ze verdienden tienduizend dollar per jaar en hoefden er nauwelijks iets voor te doen. De enige reden dat oom Benny voor mijn vader bleef werken, hoewel hij nooit ander vast werk had gehad, was waarschijnlijk het feit dat mijn vader zilvervossen fokte, en aan een dergelijke onderneming kleefde iets hachelijks en ongewoons, een aanlokkelijk vage, nooit gerealiseerde hoop op rijkdom.

Hij maakte de vis op zijn veranda schoon, en als hij trek had, bakte hij er meteen een paar in een pan waarin het oude, aangebrande vet altijd bleef zitten. Hij at uit de pan. Hoe heet en zonnig het buiten ook was, er brandde altijd licht binnen, één peertje dat aan het plafond bengelde. De gigantische hopen rommel en vuil in zijn huis zogen alle licht op.

Wanneer Owen en ik naar huis liepen, probeerden we soms de dingen op te noemen die hij in huis had, of alleen al in zijn keuken.

‘Twee broodroosters, een met deurtjes en een waar je het brood op moet leggen.’

‘Een autostoel.’

‘Een opgerolde matras. Een accordeon.’

Maar dat was nog lang niet alles en dat wisten we. De dingen die ons te binnen schoten, konden zo weggehaald worden zonder dat iemand ze ooit zou missen; ze vormden enkel de zichtbare, herkenbare bovenkant van een enorme hoeveelheid kapotte spullen, een donkere overvloed van kleden, zeil, stukken van meubelen, de binnenkant van machines, spijkers, ijzerdraad, gereedschap, keukengerei. De ouders van oom Benny hadden hun hele echtelijke leven in dit huis gewoond. (Ik kon me hen nog net herinneren, oud, gezet en half blind, terwijl ze in de zon op de veranda zaten, gehuld in lagen uit elkaar vallende kleren.) Een deel van de verzameling was dus het resultaat van ongeveer vijftig jaar gezinsleven. Maar ze bestond ook uit spullen die andere mensen hadden afgedankt, dingen waar oom Benny om had gevraagd en die hij mee naar huis had genomen of zelfs van de vuilnisbelt in Jubilee mee had gesleept. Hij hoopte die dingen op te knappen en weer bruikbaar te maken voor de verkoop, zei hij. Als hij in een stad had gewoond, zou hij een enorme uitdragerij gehad hebben; zou hij geleefd hebben tussen bergen morsig meubilair, aftandse apparaten, gebarsten aardewerk en andermans groezelige familiefoto’s. Hij was nu eenmaal verzot op kapotte dingen en hield zowel zichzelf als anderen voor de gek door te zeggen dat hij alles een nuttige bestemming wilde geven.

Voor mij waren de stapels kranten op zijn veranda het aantrekkelijkst, daar kon ik nooit genoeg van krijgen. Hij las noch de Herald-Advance uit Jubilee, noch de krant uit de grote stad die wij een dag later in de brievenbus kregen. Hij was niet op de Family Herald of The Saturday Evening Post geabonneerd. Zijn krant kwam eens per week en was slecht gedrukt op grof papier, met reusachtige koppen. Het was zijn enige bron van informatie over de buitenwereld, omdat hij zelden een radio had die het deed. En dit was een heel andere wereld dan die waarover mijn ouders in de krant lazen of tijdens de dagelijkse nieuwsberichten hoorden. De koppen hadden niets te maken met de inmiddels uitgebroken oorlog, of met verkiezingen, hittegolven, ongelukken, ze luidden als volgt:

vader voert tweelingdochters aan varkens

vrouw baart menselijke aap

maagd aan het kruis verkracht door krankzinnige monniken

vrouw stuurt romp van man met de post

Ik zat op de rand van de verzakte veranda te lezen, met mijn voeten tussen de duizendschoon die oom Benny’s moeder ooit moest hebben gezaaid. Uiteindelijk zei oom Benny dan: ‘Je kunt die kranten gerust mee naar huis nemen. Ik heb ze al uit.’

Maar ik keek wel uit. Ik las steeds sneller en sneller, net zolang tot het me duizelde, en dan liep ik wankelend de zon in, naar het pad over de velden dat in de richting van ons huis voerde. Ik voelde me vol en duizelig door al deze onthullingen, door de veelzijdigheid, de inventiviteit en weerzinwekkende speelsheid van het kwaad. Maar hoe dichter ik bij huis kwam, hoe meer dit beeld vervaagde. Hoe kwam het dat de aanblik van onze eenvoudige achtermuur, de enigszins afbrokkelende bakstenen, de betonnen verhoging voor de keukendeur, de wastobbes aan de spijkers, de pomp, de seringenboom met zijn bruingevlekte bladeren, het zo onwaarschijnlijk maakte dat een vrouw écht de romp van haar man, in kerstpapier verpakt, met de post naar zijn vriendin in South Carolina had gestuurd?

Ons huis stond aan het eind van Flats Road, die vanaf Buckles’ Store, aan de rand van de stad, naar het westen liep. Die gammele houten kruidenierswinkel, die van voren naar achteren zo smal was dat het wel een op zijn kant gezette schoenendoos leek, en waarop allerlei metalen en beschilderde reclameborden hingen die meel, thee, havermout, frisdranken en sigaretten aanprezen, was voor mij altijd het teken dat de stad ophield. De trottoirs, de straatlantaarns, de rijen schaduwbomen, de wagens van de melkboer en de ijscoman, de vogelbadjes, de bloemperken en veranda’s met rieten stoelen, waar dames de straat in de gaten hielden, aan al deze beschaafde en begerenswaardige dingen was een eind gekomen en we bevonden ons nu – Owen en ik als we uit school[1] kwamen, mijn moeder en ik als we op zaterdagmiddag boodschappen hadden gedaan – op de brede slingerende Flats Road, waar tussen Buckles’ Store en ons huis nergens schaduw was, te midden van velden vol onkruid en bezaaid met gele paardebloemen, wilde mosterd, of guldenroede, al naar gelang het seizoen. De huizen stonden hier verder uit elkaar en zagen er in het algemeen verwaarloosder, armoediger en excentrieker uit dan je de huizen in de stad ooit zou aantreffen, met bijvoorbeeld een muur die maar half was geschilderd, waar het werk was gestaakt maar de ladder was blijven staan; of een plek waar een veranda gezeten had die nooit was bijgewerkt, met een meter boven de grond een voordeur zonder trapje; ramen waar vergeelde kranten voor zaten in plaats van jaloezieën.

Flats Road hoorde niet bij het stadje, maar ook niet bij het platteland. Door de bocht in de rivier en Grenoch Swamp, was de weg afgesneden van de rest van de Township waartoe hij officieel behoorde. Je had hier geen echte boerderijen. Je had er het land van oom Benny en van de Potters, zeven en negen hectare, waarbij dat van oom Benny alweer bos begon te worden. De jongens van Potter fokten schapen. Wij hadden bijna vier hectare en fokten vossen. De meeste mensen hadden een halve of een hele hectare en hielden wat dieren, meestal een koe en wat kippen en soms iets excentriekers, iets wat je niet op een echte boerderij zou aantreffen. De jongens van Potter hadden een geitenfamilie die ze los lieten lopen om langs de kant van de weg te grazen. Sandy Stevenson, een vrijgezel, had een klein grijs ezeltje dat hij, als op een bijbelillustratie, in een steenachtige hoek van een weiland had staan. Mijn vaders onderneming viel hier niet uit de toon.

Mitch Plim en de jongens van Potter waren de drankstokers van Flats Road. Ze hadden ieder hun eigen stijl. De jongens van Potter waren opgewekt, hoewel ze driftig werden als ze dronken waren. Ze hadden Owen en mij in hun pick-uptruck een keer een lift van school naar huis gegeven; we zaten achterop en werden door elkaar geschud omdat ze zo hard reden en voor geen enkele hobbel uitweken; mijn moeder had diep gezucht toen ze het hoorde. Mitch Plim woonde in het huis met de kranten voor de ramen; hij dronk zelf niet, liep krom van de reumatiek en praatte met niemand; zijn vrouw kon je op de meest vreemde tijden blootsvoets en in een gescheurde nylon peignoir naar de brievenbus zien lopen. Omdat hun huis de belichaming leek van alles wat slecht en geheimzinnig was, durfde ik er nooit naar te kijken, ik staarde voor me uit als ik er langsliep en moest me inhouden om niet te gaan rennen.

Er woonden ook twee debielen aan de weg. De ene was Frankie Hall; hij woonde bij zijn broer Louie Hall, die horloges en klokken repareerde in een ongeverfde winkel met een valse gevel, naast Buckles, de kruidenier. Hij was dik en bleek alsof men hem uit zeep gesneden had. Hij zat vaak buiten in de zon, naast de vuile etalage waarin katten lagen te slapen. De andere was Irene Pollox en zij was minder zachtaardig en idioot dan Frank; ze zat kinderen achterna op de weg en hing over haar hek waarbij ze als een dronken haan kraaide en met haar armen sloeg. Het was dus ook gevaarlijk om haar huis te passeren en je hoorde dan een rijmpje op te zeggen dat iedereen kende.

Irene, hou jezelf in toom

Of ik hang je aan je tieten in de appelboom.

Ik zei het op als ik er met mijn moeder langsliep, maar was dan wel zo wijs om ‘tieten’ in ‘hielen’ te veranderen. Waar kwam dat rijmpje vandaan? Zelfs oom Benny zei het op. Irene had wit haar, niet omdat ze oud was maar omdat ze zo geboren was, en haar huid was ook zo wit als ganzenveren.

Mijn moeder had een hekel aan Flats Road. Zodra haar voeten het stadstrottoir raakten, haalde ze opgelucht adem, terwijl ze, dankbaar voor de stadse schaduw na de zon van Flats Road, met een air van belangrijkheid om zich heen keek. Ze stuurde me naar kruidenier Buckles wanneer ze onverwacht iets nodig had, maar haar echte boodschappen deed ze in de stad. Soms stond Charlie Buckles vleeswaren te snijden in zijn achterkamer als we langskwamen; dan zagen we hem door de donkere hordeur als een figuurtje in een mozaïek, en bogen we ons hoofd en liepen snel door in de hoop dat hij ons niet zou zien.

Mijn moeder verbeterde me als ik zei dat we aan Flats Road woonden; we woonden aan het éínd van Flats Road, zei ze dan, alsof dat verschil maakte. Later zou ze erachter komen dat ze ook niet in Jubilee thuishoorde, maar voorlopig nam ze er nog hoopvol en opgetogen bezit van, en zorgde ze dat ze werd opgemerkt door dames te groeten, die zich verbaasd maar vriendelijk naar haar toekeerden, en de donkere drogisterij binnen te gaan en daar op een hoge kruk te gaan zitten en om een glas water te roepen dat ze na die hete stoffige wandeling wel kon gebruiken. Ik liep toen nog zonder schaamte achter haar aan en genoot van de drukte die ze maakte.

Mijn moeder was niet geliefd op Flats Road. Haar stem klonk hier minder vriendelijk dan in de stad en overdreven beleefd, terwijl ze bovendien opvallend correct sprak. Met de vrouw van Mitch Plim – die, hoewel ik dat toen nog niet wist, ooit in het bordeel van Mrs. McQuade had gewerkt – praatte ze helemaal niet. Ze koos partij voor arme mensen waar ook ter wereld, en voor zwarten en Joden en Chinezen en vrouwen, maar ze duldde geen dronkenschap, seksuele losbandigheid of grove taal, geen doelloze levens en tevreden domheid, en daarom hoorden de bewoners van Flats Road voor haar niet bij de echte onderdrukten en misdeelden, de echte armen, van wie ze nog steeds hield.

Mijn vader was anders. Iedereen mocht hem. Hij hield van Flats Road, hoewel hij zelf bijna nooit dronk, zich niet losbandig tegenover vrouwen gedroeg of onfatsoenlijke taal gebruikte, in werken geloofde en altijd hard werkte. Hij voelde zich hier op zijn gemak, terwijl hij voor mannen uit de stad, voor iedere man die een overhemd en stropdas naar zijn werk droeg, op zijn hoede was, een beetje trots en bang beledigd te worden, met dat speciale talent van plattelanders om overal aanstellerij in te zien. Hij was (net als mijn moeder, die er niets meer over wilde horen) op een afgelegen boerderij opgegroeid, maar had zich daar, te midden van de starre tradities, de trotse armoede en eentonigheid van het boerenleven, evenmin op zijn gemak gevoeld. Flats Road kon er voor hem mee door; oom Benny kon ermee door als vriend.

Aan oom Benny was mijn moeder gewend. Hij at ’s middags altijd met ons mee, behalve op zondag. Hij prikte zijn kauwgom aan het uiteinde van zijn vork, haalde hem er na het eten weer af en liet ons het patroon zien dat zo mooi in het lichtgrijze goedje stond gedrukt dat het zonde leek om er weer op te kauwen. Hij goot thee op zijn schoteltje en blies erop. Met een stuk brood aan zijn vork gespietst veegde hij zijn bord zo schoon dat het blonk. De geur die hij meebracht in de keuken vond ik niet onaangenaam, een geur van vis en pelsdieren en moeras. Hij vergat nooit zijn plattelandsmanieren en zou zichzelf nooit opscheppen, of zich nog eens laten bedienen als het hem niet al drie keer was gevraagd.

Hij vertelde verhalen waarin altijd iets gebeurde wat volgens mijn moeder nooit echt gebeurd kon zijn, zoals het verhaal over Sandy Stevensons huwelijk.

Sandy Stevenson was met een dikke vrouw van buiten het district getrouwd, die tweeduizend dollar op de bank had staan en een Pontiac had. Ze was weduwe. Zodra ze bij Sandy aan Flats Road was komen wonen, zo’n twaalf à vijftien jaar geleden, begon er van alles te gebeuren. Er vielen ’s nachts borden aan scherven op de grond. Een pan hutspot was uit zichzelf van de kachel gevlogen en had klodders op de keukenmuren achtergelaten. Sandy was ’s nachts wakker geworden omdat hij dacht dat hij een kopstoot van een geit had gekregen, door de matras heen, maar toen hij onder het bed keek, zat daar niets. De beste nachtpon van zijn vrouw was doormidden gescheurd en aan het gordijnkoord vastgeknoopt. ’s Avonds, wanneer ze op hun gemak wat wilden keuvelen, werd er zo hard op de muur gebonsd dat je jezelf niet kon horen denken. Ten slotte had de vrouw tegen Sandy gezegd dat ze wist wie het deed. Het was haar overleden man, die kwaad was dat ze hertrouwd was. Ze herkende zijn manier van bonzen, hij deed het met zijn knokkels. Ze probeerden hem te negeren maar het hielp niet. Ze besloten een autotochtje te maken om te zien of dat hem zou ontmoedigen. Maar hij ging mee. Hij reed boven op de auto mee. Hij bonkte met zijn vuisten op het autodak, stampte en trommelde en bracht de auto zo aan het schudden dat Sandy hem bijna niet op de weg kon houden. Ten slotte was het Sandy te veel geworden. Hij was aan de kant van de weg gestopt en had gezegd dat de vrouw het stuur maar moest overnemen, hij stapte uit en ging naar huis lopen of liften. Hij raadde haar aan om naar haar eigen stad terug te gaan en hem te vergeten. Ze was in huilen uitgebarsten maar was het met hem eens dat er niets anders op zat.

‘Maar dat geloof je toch allemaal niet?’ zei mijn moeder, opgewekt en energiek. Ze begon uit te leggen dat het allemaal toeval, verbeelding, suggestie was.

Oom Benny wierp haar een felle medelijdende blik toe.

‘Ga het maar aan Sandy Stevenson vragen. Ik heb de blauwe plekken gezien, ik heb ze zelf gezien.’

‘Welke blauwe plekken?’

‘Van toen hij die kopstoot door de matras heen had gekregen.’

‘Tweeduizend dollar op de bank’, mijmerde mijn vader, zodat ze er niet mee door zouden gaan. ‘Dat is me nog eens een vrouw. Naar zo iemand moet je op zoek gaan, Benny.’

‘Dat ben ik ook van plan’, zei oom Benny, op dezelfde quasiserieuze toon.

‘Zo’n vrouw kan nog eens van pas komen.’

‘Dat zeg ik ook steeds tegen mezelf.’

‘De vraag is natuurlijk, wil je een dikke of een magere? Een dikke kan vast goed koken maar eet misschien veel. Maar dat doen sommige mageren ook, dus dat is moeilijk te zeggen. Soms krijg je een dikke die min of meer op haar vet kan teren, zodat je in feite geld uitspaart. Let erop dat ze goede tanden heeft, of anders dat ze allemaal getrokken zijn en ze een goed kunstgebit heeft. En het is ook beter als haar blindedarm en haar galblaas al weggehaald zijn.’

‘Jullie praten alsof jullie een koe gaan kopen’, zei mijn moeder. Maar ze vond het niet echt erg; ze had soms van die onvoorspelbare momenten van toegeeflijkheid, die ze later niet meer zou hebben, waarbij haar hele lichaam iets zachters leek te krijgen en al haar kleine bewegingen, zoals het oppakken van de borden, gemoedelijkheid uitstraalden. Ze was aardiger en redelijker dan ze later zou worden.

‘Maar ze zou je voor de gek kunnen houden’, ging mijn vader ernstig verder. ‘Ze zou kunnen zeggen dat haar galblaas en blindedarm er al uitgehaald waren terwijl ze er nog in zaten. Je kunt maar beter vragen of je de littekens mag zien.’

Oom Benny hikte, kreeg een kleur, lachte bijna geluidloos, terwijl hij zich diep over zijn bord heen boog.

‘Kun je schrijven?’ vroeg oom Benny, terwijl ik bij hem op de veranda zat te lezen en hij de theeblaadjes uit een tinnen theepot schudde; ze bleven druipend over de balustrade hangen.

‘Hoelang zit je al op school? In welke klas zit je?’

‘In de vierde als we weer naar school gaan.’

‘Kom eens mee.’

Hij nam me mee naar de keukentafel, zette een strijkijzer dat hij aan het repareren was en een steelpan met gaten in de bodem weg en haalde een nieuw notitieblok, een inktpot en een vulpen tevoorschijn. ‘Doe hier eens wat schrijfoefeningen op.’

‘Wat wil je dat ik schrijf?’

‘Dat kan me niet schelen. Ik wil alleen zien hoe je het doet.’

Ik schreef zijn naam en adres voluit: De Heer Benjamin Thomas Poole, Flats Road, Jubilee, Wawanash County, Ontario, Canada, Noord-Amerika, Het Westelijk Halfrond, De Wereld, Het Zonnestelsel, Het Universum. Hij las over mijn schouder mee en zei streng: ‘Waar ligt dat in verhouding tot de hemel? Je bent niet ver genoeg gegaan. Ligt de hemel niet buiten het universum?’

‘Met het universum wordt alles bedoeld. Meer is er niet.’

‘Goed, als je denkt dat je zo veel weet, wat is er dan als je aan het eind daarvan komt? Want er moet iets zijn, anders was er geen eind, er moet toch iets anders zijn om een eind te maken?’

‘Dat is er niet’, zei ik onzeker.

‘O, jawel. Er is de hemel.’

‘Maar wat is er dan als je aan het eind van de hemel komt?’

‘Je komt nooit aan het eind van de hemel, omdat de Heer daar is!’ zei oom Benny triomfantelijk, en hij keek eens goed naar mijn handschrift, dat rond, beverig en onzeker was. ‘Dat kan iedereen makkelijk lezen. Ik wil dat je hier gaat zitten en een brief voor me schrijft.’

Hij kon uitstekend lezen maar hij kon niet schrijven. Hij zei dat de lerares op school hem voortdurend had geslagen om hem aan het schrijven te krijgen en dat hij dat wel in haar had gerespecteerd, maar dat het nooit iets had uitgehaald. Wanneer er een brief geschreven moest worden, vroeg hij meestal of mijn vader of moeder het wilde doen.

Hij hing over me heen om te zien wat ik bovenaan had geschreven: Flats Road, Jubilee, 22 augustus 1942. ‘Dat is goed, zo hoort dat! Dan ga je nu beginnen. Beste dame.’

‘Als je met Beste begint schrijf je daarna de naam van de persoon,’ zei ik, ‘tenzij het een zakenbrief is want dan begin je met Geachte mijnheer, of Geachte mevrouw als het een vrouw is. Is het een zakenbrief?’

‘Ja en nee. Schrijf Beste dame.’

‘Hoe heet ze?’ zeurde ik door. ‘Ik kan net zo goed haar naam schrijven.’

‘Ik weet niet hoe ze heet.’ Ongeduldig bracht oom Benny me de krant, zijn krant, sloeg hem achterin open, bij de advertenties, een gedeelte waar ik nooit aan toegekomen was, en hield hem onder mijn neus.

Dame met één kind zoekt positie als huishoudster bij man in rustig plattelandshuishouden. Houdt van boerenleven. Huwelijk niet uitgesloten.

‘Dat is de dame die ik schrijf, dus ik kan haar moeilijk iets anders dan “dame” noemen.’

Ik gaf me gewonnen en schreef het op, zette er een grote zorgvuldige komma achter en wachtte onder de s in Beste, zoals we hadden geleerd, om aan de brief te beginnen.

‘Beste dame’, zei oom Benny onbekommerd, ‘Ik schrijf deze brief …’

Ik schrijf deze brief in antwoord op wat u in de krant hebt gezet die ik per post krijg. Ik ben een zevenendertigjarige man en woon alleen op mijn eigen land dat zeven hectare beslaat aan het eind van Flats Road. Er staat een goed huis op met een stenen fundering. Het staat aan de rand van het bos dus hebben we ’s winters nooit gebrek aan brandhout. Er is een goede put die twintig meter diep is geboord en een reservoir. In het bos groeien meer bessen dan je op kunt en er zit veel lekkere vis in de rivier en je zou goed groenten kunnen verbouwen als je de konijnen weg kon houden. Ik heb een tamme vos in een hok naast het huis en ook een fret en twee nertsen en er lopen altijd wasberen en eekhoorns en grondeekhoorns rond. Uw kind is hier welkom. U schrijft niet of het een jongen of een meisje is. Als het een jongen is, kan ik hem leren jagen en hoe hij vallen moet zetten. Ik heb werk bij een man hiernaast die zilvervossen fokt. Zijn echtgenote is een beschaafde vrouw als u ervan houdt op visite te gaan. Ik hoop dat ik spoedig een brief van u terugkrijg. Hoogachtend, Benjamin Thomas Poole

Binnen een week kreeg oom Benny een brief terug.

Beste meneer Benjamin Poole, Ik schrijf uit naam van mijn zuster miss Madeleine Howey om u te laten weten dat ze uw aanbod graag aanneemt en bereid is te komen op elke gewenste datum vanaf 1 september. Wat zijn de bus- of treinverbindingen naar Jubilee? Of misschien is het beter als u hier komt, ik zal ons volledige adres aan het eind van de brief schrijven. Ons huis is niet moeilijk te vinden. Het kind van mijn zuster is geen jongen maar een meisje, 18 maanden oud, ze heet Diane. Verlangend om van u terug te horen, verblijf ik, hoogachtend, Mason Howey, 121 Chalmers Street, Kitchener, Ontario.

‘Je neemt wel een risico’, zei mijn vader, toen oom Benny ons deze brief tijdens het eten liet zien. ‘Waarom denk je dat dit degene is die je zoekt?’

‘Het kan geen kwaad om haar eens te gaan bekijken.’

‘Het lijkt mij dat haar broer er nogal op gespitst is om van haar af te komen.’

‘Ga met haar naar een dokter om haar te laten onderzoeken’, drong mijn moeder aan.

Oom Benny zei dat hij dat zeker zou doen. Daarna volgden de voorbereidingen elkaar in hoog tempo op. Hij kocht nieuwe kleren voor zichzelf. Hij vroeg of hij onze auto kon lenen, om naar Kitchener te rijden. Hij vertrok ’s morgens vroeg, in een lichtgroen pak, een wit overhemd, een groen-rood-oranje stropdas, een donkergroene vilthoed en bruin met witte schoenen. Hij had zijn haar laten knippen en zijn snor laten bijknippen en hij had zich gewassen. Hij zag er vreemd, bleek en als een offerdier uit.

‘Niet zo somber, Benny’, zei mijn vader. ‘Je gaat niet naar je eigen terechtstelling. Als het je daar niet bevalt, maak je gewoon rechtsomkeert en kom je weer naar huis.’

Mijn moeder en ik liepen de velden over met een stokdweil, een bezem, een stoffer-en-blik, een pak zeeppoeder en een bus Vim. Maar mijn moeder was nog nooit in die keuken geweest, ze was er nooit echt binnen geweest, en ze wist niet wat ze zag. Ze begon van alles op de veranda te zetten om weg te doen, maar na een tijdje zag ze dat het hopeloos was. ‘Je zou een kuil moeten graven om het allemaal in te doen’, zei ze en ze ging op het verandatrapje zitten terwijl ze met haar kin op de bezem leunde, als een heks in een sprookje, en lachte. ‘Als ik niet lachte, zou ik gaan huilen. Als ik me haar hier voorstel. Ze blijft nog geen week. Ze gaat terug naar Kitchener, al moet ze lopen. Of ze springt in de rivier.’

We schrobden de tafel en de twee stoelen en het midden van de vloer en poetsten de kachel met broodpapier en veegden de spinnenwebben weg die over de lamp hingen. Ik plukte een bos guldenroede en zette die in een kan midden op tafel.

‘Waarom zouden we eigenlijk de ramen zemen?’ zei mijn moeder. ‘Dan zie je de rotzooi binnen nog beter.’

Thuisgekomen zei ze: ‘Ik geloof dat ik nu het erop aankomt met de vrouw te doen heb.’

Het was al donker toen oom Benny de autosleuteltjes op tafel legde. Hij keek ons aan als iemand die van een lange reis is thuisgekomen en wiens avonturen niet in woorden te vatten zijn, hoewel hij weet dat hij het moet proberen.

‘Is alles goed gegaan?’ vroeg mijn vader bemoedigend. ‘Heb je nog problemen gehad met de auto?’

‘Nee, nee. Dat ging best. Ik ben een keer verkeerd gereden maar dat merkte ik al tamelijk snel.’

‘Heb je op de kaart gekeken die ik je gegeven heb?’

‘Nee, ik zag een man op een tractor en ik heb het aan hem gevraagd en hij zei dat ik terug moest rijden.’

‘Dus je bent goed aangekomen.’

‘Ja, ja, ik ben er gekomen.’

Mijn moeder onderbrak hen. ‘Ik had erop gerekend dat je miss Howey wel mee zou brengen voor een kopje thee.’

‘Ach, ze is nogal moe van de reis en zo en ze moet de baby naar bed brengen.’

‘De baby!’ zei mijn moeder met spijt in haar stem. ‘Ik was de baby helemaal vergeten! Waar moet de baby slapen?’

‘We verzinnen wel iets. Ik geloof dat ik ergens nog wel een bedje heb staan waar ik nieuwe latten in kan zetten.’ Hij zette zijn hoed af, waardoor de rode striem over zijn zwetende voorhoofd zichtbaar werd en zei: ‘Ik wilde jullie vertellen dat het niet meer miss Howey is, maar Mrs. Poole.’

‘Maar Benny. Gefeliciteerd. Dan wens ik je veel geluk. Je besluit stond zeker meteen vast toen je haar zag?’

Oom Benny grinnikte zenuwachtig.

‘Ach, ze waren er allemaal. Alles was gereed voor de trouwerij. Het was allemaal al geregeld voordat ik er was. De dominee was er en ze hadden de ring gekocht en ze hadden iemand die gauw een trouwakte ging halen. Ik kon zien dat alles klaarstond. Alles was gereed voor een trouwerij. Ja, ja. Ze waren niets vergeten.’

‘Dan ben je nu een getrouwd man, Benny.’

‘Ja, ja, een getrouwd man, dat is wel zeker!’

‘Dan moet je je bruid aan ons komen voorstellen’, zei mijn moeder dapper. Haar gebruik van het woord ‘bruid’ was verrassend omdat het lange witte sluiers, bloemen en feestelijkheden opriep, waar hier niet aan gedacht was. Oom Benny zei dat hij dat zou doen. Ja, zei hij, dat zou hij zeker doen. Zodra ze helemaal bijgekomen was van de reis zou hij dat doen.

Maar hij deed het niet. We zagen geen spoor van Madeleine. Mijn moeder dacht dat hij nu ’s middags wel thuis zou gaan eten, maar hij kwam zoals gewoonlijk de keuken in. Mijn moeder vroeg: ‘Hoe gaat het met je vrouw? Is ze al een beetje gewend? Kan ze met het fornuis overweg?’ En hij antwoordde op alles met vage bevestigingen, terwijl hij grinnikte en zijn hoofd schudde.

Laat op een middag, toen hij klaar was met zijn werk, zei hij tegen me: ‘Wil je iets zien?’

‘Wat?’

‘Kom maar mee, dan zul je het wel zien.’

Owen en ik liepen achter hem aan de velden over. Bij zijn erf aangekomen, draaide hij zich om en hield ons tegen.

‘Owen wil de fret zien’, zei ik.

‘Dan zal hij tot een andere keer moeten wachten. Jullie kunnen hier niet verder.’

Even later kwam hij het huis uit met een klein kind op zijn arm. Ik was teleurgesteld: zij was het. Hij zette haar op de grond. Ze bukte, deed een onzeker stapje en raapte een kraaienveer op.

‘Vertel eens hoe je heet’, zei oom Benny op vleiende toon. ‘Hoe heet je? Heet je Di-ane? Vertel de kinderen eens hoe je heet.’

Ze zei niets.

‘Ze kan goed praten als ze wil. Ze kan mama zeggen en Benny en Di-ane en wate dinken. Hè? Wate dinken?’

Er kwam een meisje in een rood jack de veranda op.

‘Kom jij eens hier!’

Riep ze Diane of oom Benny? Haar stem klonk dreigend. Oom Benny pakte het kleine meisje op en zei zachtjes tegen ons: ‘Jullie kunnen maar beter naar huis gaan. Kom een andere keer maar naar de fret kijken’, en hij liep terug naar het huis.

We zagen haar uit de verte, in hetzelfde rode jack, de weg afgaan naar kruidenier Buckles. Ze liep met haar handen in haar jaszakken en gebogen hoofd, terwijl haar lange benen als een schaar bewogen. Mijn moeder sprak haar eindelijk in de winkel aan. Ze had er een punt van gemaakt. Ze had oom Benny buiten zien staan met Diane op zijn arm en had hem gevraagd wat hij daar deed en toen had hij gezegd: ‘We staan op haar mama te wachten.’

Dus was mijn moeder naar binnen gegaan en naar de toonbank gelopen waar het meisje stond, terwijl Charlie Buckles met haar rekening bezig was.

‘U moet Mrs. Poole zijn.’ Ze had zich voorgesteld.

Het meisje zei niets. Ze keek mijn moeder aan, ze had gehoord wat er gezegd was, maar ze zei niets terug. Charlie Buckles wierp mijn moeder een veelbetekenende blik toe.

‘U zult het wel druk hebben zo in het begin. Maar ik hoop dat u gauw eens langskomt, het komt me altijd uit.’

‘Ik ga niet voor m’n lol over zo’n grindweg lopen.’

‘U kunt over de velden komen’, zei mijn moeder, want ze wilde niet zomaar weglopen en dit meisje het laatste woord laten hebben.

‘Het is nog een kind’, zei ze tegen mijn vader. ‘Ze is hooguit zeventien, niet ouder. Ze draagt een bril. Ze is heel mager. Ze is niet debiel, daarom wilden ze niet van haar af, maar ze is misschien geestelijk gestoord, of op het randje. Die arme Benny. Maar ze is hier wel op haar plaats. Ze past helemaal op Flats Road!’

Ze begon daar al bekend te raken. Ze had Irene Pollox haar eigen erf en veranda op gejaagd en haar op haar knieën gekregen en met beide handen haar babyachtige witte haar vastgepakt. Dat zei men in ieder geval. Mijn moeder zei: ‘Jullie gaan daar niet meer heen, laat die fret maar zitten, ik wil niet dat er iemand gewond raakt.’

Maar ik ging toch. Ik nam Owen niet mee, omdat hij het zou verklappen. Ik was van plan om op de deur te kloppen en heel beleefd te vragen of het goed was als ik de kranten op de veranda las. Maar voordat ik het trapje had bereikt, ging de deur open en kwam Madeleine naar buiten met de kachelhaak in haar hand. Misschien had ze net het kachelplaatje opgetild toen ze me hoorde en had ze de haak niet expres opgepakt, maar ik zag er alleen maar een wapen in.

Ze keek me heel even aan. Haar gezicht leek op dat van Diane, mager, wit, met een ontwijkende blik. Haar woede kwam niet onmiddellijk. Ze had tijd nodig om zich die te herinneren en krachten te verzamelen. Niet dat ze toen ze me eenmaal had gezien nog anders had kunnen reageren. Woede of zwijgen leek voor haar de enige mogelijkheid te zijn.

‘Wat loop je hier rond te loeren? Wat loop je hier om mijn huis te sluipen? Maak dat je wegkomt.’ Ze begon het trapje af te komen. Ik stapte achteruit, maar niet sneller dan nodig was omdat ik mijn ogen niet van haar af kon houden. ‘Je bent een vuil kreng. Een rottige kleine spion. Een rottige kleine spion!’ Haar korte haar zat in de war, haar magere jonge lichaam was gehuld in een versleten katoenen jurk. Haar woede leek geforceerd, theatraal; je wilde ernaar blijven kijken, alsof het een voorstelling was, terwijl ik er toch niet aan twijfelde, toen ze de kachelhaak ophief, dat ze hem op mijn hoofd zou laten neerkomen als ze daar zin in had; dat wil zeggen, als ze vond dat de scène erom vroeg. Het was of ze zichzelf daar zag staan en ieder ogenblik weer op kon houden om me dof aan te staren, of kinderlijk opschepperig te zeggen: ‘Kijk eens hoe bang ik je heb gemaakt. Je wist niet dat het maar een grapje was, hè?’

Ik had het graag thuis verteld. Verhalen over Madeleine deden nu overal langs de weg de ronde. Ze was ergens kwaad om geworden in de winkel en had toen een doos maandverband naar Charlie Buckles’ hoofd gegooid. (Gelukkig dat ze niet net een blik stroop in haar hand had!) Oom Benny werd aanhoudend uitgescholden, je kon het van de weg af horen. ‘Je hebt me wel een haaibaai in huis gehaald, hè Benny?’ zeiden de mensen, en dan grinnikte hij en knikte verlegen, alsof hij een complimentje kreeg. Na een tijdje begon hij zelf verhalen te vertellen. Ze had de ketel door het raam gegooid omdat er geen water in zat. Ze had de schaar gepakt en zijn groene pak aan stukken geknipt, het pak dat hij maar één keer, op zijn trouwerij, gedragen had; hij wist niet wat ze erop tegen had. Ze had gezegd dat ze het huis in brand zou steken, omdat hij het verkeerde merk sigaretten had meegebracht.

‘Denk je dat ze drinkt, Benny?’

‘Nee, dat doet ze niet. Ik heb nog nooit drank mee naar huis genomen en hoe zou ze er zelf aan moeten komen, en bovendien zou ik het dan ook aan haar ruiken.’

‘Kom je echt weleens zo dichtbij dat je het kunt ruiken, Benny?’

En dan boog oom Benny grinnikend zijn hoofd.

‘Kom je echt weleens zo dichtbij, Benny? Ze gaat vast als een wilde kat tekeer. Je moet haar zeker weleens vastbinden als ze slaapt?’

Wanneer oom Benny naar ons toekwam voor het villen, bracht hij Diane mee. Hij en mijn vader werkten in de kelder van ons huis, vilden de vossen, keerden de pelzen binnenstebuiten en strekten ze op lange planken uit om te drogen. Diane klauterde de trap op en af, of zat op de bovenste tree te kijken. Ze praatte tegen niemand, behalve tegen oom Benny. Ze stond wantrouwig tegenover speelgoed, koekjes, melk, wat we haar ook maar aanboden, maar zeurde of huilde nooit. Wanneer je haar aanraakte of liefkoosde, onderging ze dat lijdzaam, terwijl haar lichaam kleine schokjes van ontzetting uitzond en haar hartje hevig tekeerging zoals dat van een vogel die je in je hand houdt. Maar ze vlijde zich wel op oom Benny’s schoot of viel tegen zijn schouder in slaap, zo slap als een sliert spaghetti. Zijn hand bedekte de blauwe plekken op haar beentjes.

‘Ze botst overal tegenaan bij mij thuis. Ik heb zo veel spullen dat ze aldoor ergens tegenaan loopt, of ze klimt ergens op en dan valt ze eraf.’

Aan het begin van de lente, voordat alle sneeuw verdwenen was, kwam hij op een dag vertellen dat Madeleine vertrokken was. Toen hij de avond ervoor thuis was gekomen, was ze er niet geweest. Hij dacht eerst dat ze misschien in Jubilee was en had een tijdje zitten wachten. Toen had hij ontdekt dat er ook bepaalde dingen verdwenen waren: een schemerlamp die hij wilde repareren, een mooi kleedje, een paar borden en een blauwe theepot die van zijn moeder waren geweest, en twee volkomen gave opklapstoelen. Diane had ze natuurlijk ook meegenomen.

‘Ze moet met een pick-up vertrokken zijn, dit had ze nooit allemaal in een auto kunnen krijgen.’

Toen herinnerde mijn moeder zich dat ze een pick-up gezien had, een grijze bestelwagen, dacht ze, die gisteren om een uur of drie in de richting van de stad was gereden. Maar ze had er geen aandacht aan besteed en had ook niet gezien wie erin zat.

‘Een grijze pick-up! Reken maar dat zij dat was! Daar kon alles achterin. Zag je ook of er een zeil overheen lag?’

Daar had mijn moeder niet op gelet.

‘Ik moet achter haar aan’, zei oom Benny opgewonden. ‘Ze kan niet zomaar vertrekken met dingen die niet van haar zijn. Gooi die rotzooi weg, zei ze alsmaar tegen me, doe die rotzooi de deur uit! Maar het is blijkbaar niet zulke rotzooi als ze het zelf wil hebben. Het enige probleem is, hoe kom ik erachter waar ze heen is. Ik kan maar beter die broer van haar eens bellen.’

Na zevenen, toen het goedkopere tarief was ingegaan, draaide mijn vader het nummer – op onze telefoon, oom Benny had geen telefoon – van Madeleines broer. Toen gaf hij de hoorn aan oom Benny.

‘Is ze bij jou?’ schreeuwde oom Benny onmiddellijk. ‘Ze is in een pick-up vertrokken. Een grijze pick-up. Is ze bij jou op komen dagen?’ Er leek enige verwarring te bestaan aan de andere kant van de lijn; misschien schreeuwde oom Benny te hard om verstaanbaar te zijn. Mijn vader moest het overnemen en legde geduldig uit wat er gebeurd was. Het bleek dat Madeleine niet naar Kitchener gegaan was. Het leek haar broer niet veel te kunnen schelen waar ze heen gegaan was. Hij hing zonder te groeten op.

Mijn vader probeerde oom Benny te overtuigen dat het zo erg niet was om van Madeleine af te zijn. Hij wees erop dat ze nou niet bepaald een goede huishoudster was geweest en oom Benny evenmin een comfortabel, rustig leventje had bezorgd. Hij deed dit heel diplomatiek en verloor niet uit het oog dat hij het over iemands echtgenote had. Hij zei niets over haar onaantrekkelijke uiterlijk of haar slonzige kleding. Wat de dingen betrof die ze had meegenomen – die ze had gestólen, zei oom Benny – dat was natuurlijk jammer en zonde (mijn vader keek wel uit om erop te wijzen dat die dingen weinig waard waren) maar misschien was dat de prijs om van haar af te komen, en op den duur zou oom Benny misschien inzien dat hij geluk had gehad.

‘Daar gaat het niet om’, zei mijn moeder opeens. ‘Het gaat om het kleine meisje, Diane.’

Oom Benny liet een naargeestig lachje horen.

‘Haar moeder slaat haar, hè’, riep mijn moeder, alsof haar plotseling een licht was op gegaan, in paniek. ‘Daar komt het door. Daarom heeft ze die blauwe plekken op haar beentjes …’

Oom Benny kreeg een onbedaarlijke lachstuip, alsof hij de hik had.

‘Nou ja. Ach … zij …’

‘Waarom heb je niets gezegd toen ze nog hier was? Waarom heb je het ons van de winter niet verteld? Waarom heb ik er zelf nooit aan gedacht? Als ik dat had geweten, had ik haar kunnen aangeven …’

Oom Benny keek geschrokken op.

‘Bij de politie! We hadden een aanklacht kunnen indienen. We hadden het kind kunnen laten weghalen. Maar nu moeten we de politie achter haar aan sturen. Die zullen haar wel vinden. Geloof dat maar.’

Oom Benny keek niet gelukkig of opgelucht bij deze stelligheid. Hij zei slim: ‘Hoe weten ze waar ze moeten zoeken?’

‘De provinciale politie, daar weten ze dat wel. Die kunnen de hele provincie uitkammen. Het hele land zo nodig. Die vinden haar wel.’

‘Wacht eens even’, zei mijn vader. ‘Waarom denk je dat de politie zoiets zou doen? Dat doen ze alleen bij misdadigers.’

‘En, als een vrouw een kind slaat dan is dat toch zeker misdadig?’

‘Je moet het hard kunnen maken. Je hebt getuigen nodig. Als je zoiets in de openbaarheid gaat brengen, heb je bewijzen nodig.’

‘Benny is de getuige. Hij zou het ze kunnen vertellen. Hij zou tegen haar getuigen.’

Ze wendde zich tot oom Benny die weer begon te hikken van het lachen en dommig vroeg: ‘Wat zou ik dan moeten doen?’

‘Genoeg gepraat voor nu’, zei mijn vader. ‘Laten we eerst maar eens afwachten.’

Mijn moeder stond op, beledigd en verbijsterd. Maar omdat ze toch nog iets wilde zeggen zei ze ten overvloede: ‘Ik weet niet waarom we nog aarzelen. Het is voor mij zo klaar als een klontje.’

Maar wat zo klaar als een klontje was voor mijn moeder, was duidelijk vaag en beangstigend voor oom Benny. Het viel moeilijk te zeggen of hij bang voor de politie was of alleen voor het openbare en officiële karakter van zoiets, de woorden die er gebruikt zouden worden, de onbekende plaatsen waar het hem heen zou voeren. Wat het ook was, hij klapte dicht en wilde niet meer over Madeleine en Diane praten.

Wat nu? Mijn moeder dacht erover om zelf tot actie over te gaan maar mijn vader zei: ‘Zodra je je met andermans familie bemoeit, krijg je narigheid.’

‘Maar toch weet ik dat ik gelijk heb.’

‘Je hebt misschien wel gelijk maar dat wil niet zeggen dat je er ook iets aan kunt doen.’

Rond deze tijd van het jaar kregen de vossen hun jongen. Als er een vliegtuig van de luchtmachtsschool aan het meer te laag overvloog, als er een onbekende in de buurt van de hokken kwam, of als er iets anders alarmerends of storends gebeurde, kozen ze er soms voor om hun jongen te doden. Niemand wist of dit puur door stress kwam of dat hun moederinstinct ze ingaf hun jongen, die hun oogjes nog niet open hadden, uit deze gevaarlijke situatie in deze hokken weg te halen. Het waren geen tamme dieren. Ze hadden nog maar enkele generaties in gevangenschap geleefd.

Om mijn moeder verder te overtuigen, zei mijn vader dat Madeleine misschien wel naar de Verenigde Staten was gegaan, waar niemand haar zou kunnen vinden. Daar gingen veel slechte en gekke, en ook rusteloze en ambitieuze mensen uiteindelijk heen.

Maar dat had Madeleine niet gedaan. Later in de lente kwam er een brief. Ze heeft het lef om te schrijven, zei oom Benny toen hij ons de brief kwam laten zien. Er stond zonder aanhef: Ik heb mijn gele trui en een groene paraplu en dianes deken bij je laten liggen stuur ze naar dit adres. 1249 Ridlet St., Toronto. Ont.

Oom Benny had al besloten erheen te gaan. Hij vroeg of hij de auto mocht lenen. Hij was nog nooit in Toronto geweest. Mijn vader spreidde de wegenkaart op de keukentafel uit en liet hem zien hoe hij er moest komen, hoewel hij zich hardop afvroeg of het wel een goed idee was. Oom Benny zei dat hij van plan was om Diane mee terug te brengen. Mijn moeder en vader wezen er allebei op dat zoiets strafbaar was en raadden het af. Maar oom Benny, die zo bang was om legale en officiële actie te ondernemen, zag er geen been in om iets te gaan doen wat misschien een ontvoering zou blijken te zijn. Hij kwam nu met verhalen over wat Madeleine had gedaan. Ze had Dianes beentjes met leren riemen aan de spijlen van haar ledikantje vastgebonden. Ze had haar met een lat geslagen. Ze had misschien nog wel ergere dingen gedaan als hij er niet was. Hij dacht dat hij littekens van de kachelpook op haar rugje had gezien. Terwijl hij dit allemaal vertelde moest hij steeds op zijn verontschuldigende manier lachen en hij schudde dan zijn hoofd om de lach weer in te slikken.

Hij bleef twee dagen weg. Toen mijn vader het nieuws van tien uur aanzette, zei hij: ‘We zullen eens zien of ze onze Benny al hebben opgepakt!’ Op de avond van de tweede dag reed hij ons erf op en bleef nog even, zonder naar ons te kijken, in de auto zitten. Toen stapte hij langzaam uit en liep waardig en vermoeid op het huis af. Hij had Diane niet bij zich. Hadden we ooit gedacht dat hij haar mee zou brengen?

We zaten op de betonnen verhoging voor de keukendeur. Mijn moeder zat in haar eigen tuinstoel, die stadse gazons en vrije tijd voor haar opriep, en mijn vader zat op een gewone rechte keukenstoel. Er waren nog maar weinig muggen zo vroeg in het seizoen. We keken naar de zonsondergang. Soms riep mijn moeder ons allemaal bijeen om naar de zonsondergang te kijken, alsof zij deze voorstelling persoonlijk gearrangeerd had, wat het een beetje bedierf – algauw wilde ik er niet meer naar kijken – maar desalniettemin was er geen betere plek om naar een zonsondergang te kijken dan aan het eind van Flats Road. Precies zoals mijn moeder zei.

Mijn vader had die dag de hordeur geïnstalleerd. Owen hing eraan te schommelen, iets wat niet mocht, om het oude vertrouwde geluid van de veer weer te horen die zich rekte en weer terugsprong. Af en toe kreeg hij een standje, hield op, en begon dan, achter de rug van mijn ouders, heel voorzichtig weer.

Oom Benny zag er zo mistroostig uit dat zelfs mijn moeder hem geen directe vragen durfde te stellen. Mijn vader vroeg me zachtjes of ik een stoel uit de keuken wilde halen.

‘Benny, ga zitten. Moe van de reis? Hoe heeft de auto zich gehouden?’

‘Hij reed best.’

Hij ging zitten. Hij zette zijn hoed niet af. Hij zat stijfjes alsof hij bij vreemden was en geen welkom verwachtte of dat zelfs maar wilde. Mijn moeder verbrak eindelijk de stilte, zo gewoon en opgewekt mogelijk.

‘En, wonen ze in een huis of een appartement?’

‘Dat weet ik niet’, zei oom Benny onheilspellend. Na een tijdje zei hij: ‘Ik heb het niet kunnen vinden.’

‘Je hebt niet kunnen vinden waar ze wonen?’

Hij schudde zijn hoofd.

‘Heb je ze dan helemaal niet gezien?’

‘Nee.’

‘Ben je het adres kwijtgeraakt?’

‘Nee. Ik heb het hier op dit papiertje. Ik heb het hier.’ Hij haalde zijn portefeuille uit zijn zak, trok er een papiertje uit, liet het ons zien en las het toen voor. ‘1249 Ridlet Street.’ Hij vouwde het weer op en stopte het terug. Al zijn bewegingen hadden iets traags, iets plechtigs en spijtigs.

‘Ik kon het niet vinden. Ik kon het huis niet vinden.’

‘Maar heb je om een kaart van de stad gevraagd? Ik heb toch gezegd dat je naar een benzinestation moest gaan en om een plattegrond van Toronto moest vragen.’

‘Dat heb ik gedaan’, zei oom Benny, met een soort bedroefde triomfantelijkheid. ‘Zeker. Ik ben naar een benzinestation gegaan en ik heb het gevraagd maar ze zeiden dat ze die niet hadden. Ze hadden wel kaarten maar alleen van de provincie.’

‘Je had al een kaart van de provincie.’

‘Dat heb ik gezegd. Ik zei dat ik een kaart van Toronto wilde. Ze zeiden dat ze die niet hadden.’

‘Heb je het bij een ander benzinestation geprobeerd?’

‘Als ze het bij het ene niet hadden leek het me dat ze het bij een ander ook niet zouden hebben.’

‘Je had er een in een winkel kunnen kopen.’

‘Ik wist niet wat voor soort winkel.’

‘Een kantoorboekhandel! Een warenhuis. Je had bij het benzinestation kunnen vragen waar je er een kon kopen.’

‘Ik dacht dat ik beter iemand de weg kon vragen in plaats van overal heen te rijden op zoek naar een kaart, omdat ik toch het adres al had.’

‘Dat is nogal riskant, om het aan iemand te vragen.’

‘Zeg dat wel’, zei oom Benny.

Toen hij voldoende moed verzameld had, begon hij zijn verhaal.

‘Eerst heb ik het aan een man gevraagd, hij zei dat ik de brug over moest, en dat heb ik gedaan en toen kwam ik bij een rood stoplicht waar ik links af moest slaan, dat had hij gezegd, maar toen ik er was wist ik niet hoe het moest. Ik wist niet of je links bij een rood stoplicht moest afslaan of dat je links bij een groen stoplicht moest afslaan.’

‘Je slaat links af bij een groen stoplicht’, riep mijn moeder wanhopig. ‘Als je links afslaat bij een rood stoplicht rij je op het verkeer in dat voor je oversteekt.’

‘Ja, dat wist ik, maar als je bij groen licht links afslaat dan rij je op het verkeer in dat op je afkomt.’

‘Je wacht totdat er een opening is.’

‘Dan kun je wel de hele dag wachten, want er komt geen opening. Dus ik wist het niet, ik wist niet goed hoe ik dat moest aanpakken, en daar zat ik over na te denken maar toen begon iedereen achter me te toeteren dus dacht ik, laat ik dan maar rechts afslaan, dat is niet zo moeilijk, en dan draai ik om en rij ik terug naar waar ik vandaan gekomen ben. Dan zou ik toch de juiste richting uit gaan. Maar ik zag geen plek om te keren en daarom ben ik doorgereden. Toen ben ik op een kruising een straat ingeslagen en ben verder gereden, maar toen besefte ik opeens dat ik alles wat die eerste man tegen me gezegd had vergeten was en dat ik het daarom beter aan iemand anders kon vragen. Dus ben ik gestopt en heb het aan een dame gevraagd die met een hond aan de lijn liep, maar zij zei dat ze nog nooit van Ridlet Street had gehoord. Ze had er nog nooit van gehóórd. Ze zei dat ze al tweeëntwintig jaar in Toronto woonde. Toen riep ze er een jongen op een fiets bij en die had er wél van gehoord, hij zei dat die straat helemaal aan de andere kant van de stad lag en dat ik al bijna de stad uit was zoals ik reed. Maar ik dacht dat het misschien gemakkelijker zou zijn om om de stad heen te rijden dan om erdoorheen te gaan, ook al duurde het dan langer en daarom ben ik in dezelfde richting verder gereden, in een cirkel om de stad heen als het ware, maar ondertussen zag ik dat het donker begon te worden dus dacht ik dat ik maar beter op kon schieten, want ik wilde voor het donker op dat adres zijn omdat ik geen zin had om daar in het donker rond te rijden …’

Het eind van het liedje was dat hij aan de kant van de weg, naast een fabrieksterrein, in de auto was blijven slapen. Hij was te midden van fabrieken, doodlopende wegen, magazijnen, autokerkhoven en spoorrails verdwaald. Hij beschreef iedere afslag die hij genomen had en alle mensen aan wie hij de weg had gevraagd; hij deed verslag van wat ze hadden gezegd en wat hij van ze gevonden had, de alternatieven die hij overwogen had en waarom hij in elk afzonderlijk geval besloten had te doen wat hij vervolgens had gedaan. Hij herinnerde zich alles. De kaart van de reis was in zijn geheugen gegrift. En terwijl hij praatte, leek er een ander landschap op te rijzen – van auto’s, reclameborden, bedrijfsgebouwen, wegen met vergrendelde hekken en hoge ijzerdraadversperringen, spoorrails, steile dijken van sintels, schuren van golfplaat, greppels met wat bruin water en half onder dat water conservenblikken, papperige kartonnen dozen, allerlei samengeklonterde rotzooi – een landschap dat door zijn monotone, zich alles feilloos herinnerende, stem werd opgeroepen, en we zagen het voor ons, we zagen hoe het was om daar verdwaald te zijn, hoe onmogelijk het was om iets te vinden, of verder te zoeken.

Ook al ging mijn moeder daartegenin. ‘Maar zo zijn steden nu eenmaal. Daarom heb je een plattegrond nodig.’

‘Toen ik daar vanmorgen wakker werd,’ zei oom Benny alsof hij haar niet had gehoord, ‘besefte ik dat ik daar hoe dan ook weg moest zien te komen.’

Mijn vader zuchtte; hij knikte. Het was waar.

Zo lag dus parallel aan onze wereld de wereld van oom Benny, als een verontrustend verwrongen spiegelbeeld, ogenschijnlijk dezelfde en toch helemaal niet dezelfde. In die wereld kon een mens door drijfzand opgeslokt worden, konden spoken of doodgewone steden je verslaan, waren geluk en verschrikkingen altijd gigantisch en onvoorspelbaar, was niets verdiend en kon er van alles gebeuren en werd een nederlaag tegemoet getreden met onnozele aanvaarding. Het was zijn triomf dat hij ons dat, zonder het te weten, kon laten zien.

Owen hing nog steeds aan de hordeur en zong een liedje, met ingehouden spot, zoals hij wel meer deed bij lange gesprekken.

Land van hoop en glorie

Van mensen fier en vrijn

Hoe zullen wij u loven

Die aan u ontsproten zijn?

Ik had hem dat lied geleerd; dat jaar zongen we op school elke dag zulke liederen, om Engeland bij te staan in de strijd tegen Hitler. Mijn moeder zei dat het natuurlijk ‘vrij’ moest zijn, maar dan rijmde het niet zo goed.

Mijn moeder zat in haar tuinstoel en mijn vader op zijn houten stoel, en ze keken elkaar niet aan. Maar ze waren met elkaar verbonden en deze band was even duidelijk als een hek, het stond tussen ons en oom Benny in, tussen ons en Flats Road en het zou altijd tussen ons en al het andere staan. Zo was het ’s winters soms ook, wanneer ze aan de keukentafel gingen zitten kaarten en het nieuws van tien uur afwachtten en ons al naar boven hadden gestuurd. En boven leek oneindig ver boven hen te zijn, het was er donker en je hoorde er de wind razen. Boven ontdekte je iets waar je in de keuken beneden nooit aan dacht: dat we in een huis zaten dat net zo klein en besloten was als een schip op zee in vliegende storm. Ze zaten daar beneden, ver weg, in een kleine poel van licht te praten en te kaarten alsof het er niet toe deed; maar het was deze gedachte aan hen, zo prozaïsch als de hik, zo vertrouwd als adem, die me omarmde, die van de bodem van de put naar me knipoogde terwijl ik in slaap viel.

Oom Benny hoorde nooit meer iets van Madeleine, of hij heeft er in ieder geval nooit iets over gezegd. Wanneer je hem plaagde of naar haar vroeg, leek hij zich haar zonder spijt te herinneren, met een zekere minachting alsof ze al lang geleden, net als de schildpadden, had afgedaan.

Na een tijdje lachten we alleen nog maar wanneer we aan Madeleine dachten, zoals ze de weg was afgelopen in haar rode jack, met haar benen als een schaar, en over haar schouder oom Benny had uitgescholden, die met het kind achter haar aan liep. We lachten als we ons haar gedrag herinnerden en hoe ze Irene Pollox en Charlie Buckles had behandeld. Misschien had Oom Benny het slaan wel verzonnen, zei mijn moeder ten slotte, en ze troostte zich daarmee, want je kon hem toch nooit helemaal vertrouwen. Madeleine leek zelf iets wat hij verzonnen kon hebben. We dachten aan haar terug als aan een verhaal en omdat we niets anders te geven hadden, gaven we haar ten slotte dit vreemde, harteloze applaus.

‘Madeleine! Dat idiote mens!’

[1] In de tijd van dit boek bestond de basisschool in de provincie Ontario uit de klassen 1-8, bestemd voor kinderen vanaf zes jaar. Daarna kwam de middelbare school (waarvan er maar één soort was) met de klassen 9-12, dus een vierjarige opleiding. Dan was er lange tijd nog een extra klas, de 13de. Die was gratis en bedoeld om leerlingen een voorsprong op de universiteit te geven. Je kon in deze klas ieder vak kiezen waarvoor een leraar op de school aanwezig was en daar aan het eind staatsexamen in doen (noot v.d. vert.).