Alice Munro

De manen van Jupiter

Uit het Engels vertaald en herzien door Ton Heuvelmans

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel The Moons of Jupiter, verschenen bij MacMillan of Canada

Oorspronkelijke tekst © Alice Munro, 1982

Nederlandse vertaling © Ton Heuvelmans en De Geus bv, Breda 2014

De manen van Jupiter verscheen eerder bij Uitgeverij Goossens, Tricht 1988

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Cate Davies/Arcangel Images

isbn 978 90 445 2366 9

nur 304

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Chaddeleys en Flemings

1. Familie

Nicht Iris uit Philadelphia. Zij was verpleegster. Nicht Isabel uit Des Moines. Zij had een bloemenzaak. Nicht Flora uit Winnipeg, onderwijzeres. Nicht Winifred uit Edmonton, boekhoudster. Ongehuwde dames werden ze genoemd. ‘Oude vrijsters’ was te eenzijdig, die term omvatte niet hun levensstijl. Hun boezems waren zwaar en dreigend – één enorme, gepantserde bundel – en hun maag en achterste vol en strak in het korset, als bij getrouwde vrouwen. In die tijd leken vrouwen als vanzelf uit te dijen tot maatje 50, als ze tenminste iets te betekenen wilden hebben. Afhankelijk van hun milieu en aspiraties zakten ze dan uit en schommelden als puddingen onder hun bleke bloemetjesjurken en vochtige schorten, of ze werden ingegord en opgebonden tot een figuur waarvan de trotse lijnen en stevige rondingen niets te maken hadden met seks, maar alles met macht en verworven rechten.

Mijn moeder en haar nichten behoorden tot de laatste categorie. Zij droegen korsetten die opzij sloten met tientallen haken en ogen, kousen die een schurend en sissend geluid maakten als ze hun benen over elkaar sloegen, zijden tricot middagjaponnen (mijn moeder droeg een afdankertje van een nicht), poeder (lichtbruin), rouge, eau de cologne, schildpadden of imitatieschildpadden kammen in hun haar. Zonder opsmuk vertoonden ze zich nooit, behalve wanneer ze tot de nek zaten ingepakt in een gewatteerde, satijnen ochtendjas. Het kostte mijn moeder moeite zich aan deze stijl te houden; dat vereiste vindingrijkheid, toewijding en een tomeloze inzet. En voor wie deed ze het? Voor zichzelf.

Op een keer kwamen ze ’s zomers bij ons logeren. Ze kwamen bij ons omdat mijn moeder de enige getrouwde nicht was, met een huis groot genoeg om iedereen in onder te brengen, en omdat ze te arm was om bij hen op bezoek te gaan. We woonden in Dalgleish, Huron County in West-Ontario. Het aantal inwoners, tweeduizend, stond bij de grens van het stadje op een bord vermeld. ‘Nu zijn het er tweeduizend vier!’ riep nicht Iris uit, terwijl ze zich uit de bestuurdersstoel hees. Ze reed in een Oldsmobile uit 1939. Ze was naar Winnipeg gereden om Flora op te halen, en daarna Winifred, die vanuit Edmonton met de trein was gekomen. Toen reden ze gezamenlijk naar Toronto, waar Isabel instapte.

‘En wij met z’n vieren maken vast meer kabaal dan al die tweeduizend bij elkaar’, zei Isabel. ‘Waar was dat ook weer, in Orangeville? We moesten zó lachen dat Iris moest stoppen. Ze was bang dat ze anders de sloot in zou rijden!’

De trap kraakte onder hun voeten.

‘Adem eens diep in! O, er gaat toch niets boven de lucht van het platteland. Is dat de pomp voor het drinkwater? Wat zou dat zalig zijn nu, een glas bronwater!’

Van mijn moeder moest ik glazen gaan halen, maar ze wilden per se uit de tinnen kroes drinken.

Ze vertelden hoe Iris een weiland in was gelopen om te plassen en toen ze opkeek bleek ze omringd door een groep nieuwsgierige koeien.

‘Niks koeien!’ zei Iris. ‘Dat waren ossen.’

‘Stieren, als je ’t weten wilt’, zei Winifred, die zich in een rieten stoel liet zakken. Zij was het dikst.

‘Stieren? Ik wist ’t!’ zei Iris. ‘Ik hoop dat hun meubels het houden, Winifred. De achterbank van m’n arme auto heeft heel wat te verduren gehad. Stieren! Ik schrok zó dat ik mijn broek bijna niet omhoogkreeg!’

Ze vertelden over de stad in Noord-Ontario, die er nogal ruig uitzag en waar Iris zelfs niet wilde stoppen voor een cola. Ze had één blik op de houthakkers geworpen en geroepen: ‘Hier worden we allemaal verkracht!’

‘Wat is “verkracht”?’ vroeg mijn kleine zusje.

‘O-o’, zei Iris. ‘Dat is dat ze je pocketbook stelen.’

Pocketbook: een Amerikaans woord. Mijn zusje en ik wisten evenmin wat dat betekende, maar we durfden niet twee vragen zo kort na elkaar te stellen. En ik wist bovendien dat het niets te maken had met verkrachten, want dat was iets smerigs.

‘Handtas. Je handtas stelen’, zei mijn moeder, op opgewekte maar vermanende toon. Er werd bij ons thuis netjes gesproken.

Nu werden de cadeautjes uitgepakt. Blikken koffie, noten en dadelpudding, oesters, olijven, sigaretten voor mijn vader. Ze rookten zelf ook allemaal behalve Flora, de onderwijzeres uit Winnipeg. Een teken van mondain gedrag in die tijd; in Dalgleish zelfs een bewijs van losse zeden. Zij vonden het chic, een luxe.

Er kwamen ook kousen en sjaals tevoorschijn, een blouse van voile voor mijn moeder, een paar stijve boezelaars van witte mousseline voor mij en mijn zusje (misschien de nieuwste mode in Des Moines of Philadelphia, maar een vergissing in Dalgleish: de mensen vroegen ons waarom we ons schort niet afdeden). En ten slotte een doos met vijf pond bonbons. Lang nadat we ze allemaal hadden opgegeten en de nichten waren vertrokken, bewaarden we de bonbondoos nog in de linnenla van het dressoir in de eetkamer, voor een ceremonieel gebruik dat zich nooit aandiende. De doos zat nog vol lege bonbonhulsjes, van donker, geplooid papier. ’s Winters ging ik weleens de koude eetkamer in en dan rook ik aan de hulsjes: ik ademde de geur van luxe en schone schijn. Ik las weer de beschrijving op de plattegrond die aan de binnenkant van het deksel was afgedrukt: hazelnoot, noga, Turks fruit, vanilletoffee, pepermuntcrème.

De nichten sliepen in de slaapkamer beneden en op de slaapbank in de voorkamer. Als het ’s nachts te warm was, sleepten ze gewoon een matras naar de veranda, of zelfs de tuin in. Voor de hangmat trokken ze lootjes, maar Winifred mocht daar niet aan meedoen. Tot laat in de nacht kon je hen horen giechelen en ‘sst’ zeggen en ‘wat was dat?’ Wij woonden buiten het bereik van de straatlantaarns van Dalgleish; ze stonden versteld van de immense duisternis en de talloze sterren.

Op een keer besloten ze een canon te zingen:

‘Roei, roei, roei de boot

Zachtjes op de stroom,

Vrolijk, vrolijk, vrolijk, vrolijk,

’t Leven is een droom.’

Dalgleish vonden ze te mal om waar te zijn. Ze gingen het stadje in en kwamen terug met verhalen over merkwaardige winkeliers; ze imiteerden wat ze mensen op straat hadden horen zeggen. Elke ochtend doortrok de koffie die ze hadden meegebracht het hele huis met een onbekende, Amerikaanse geur, en ze zaten bijeen en vroegen wie een plannetje voor die dag had. Eén van hun plannetjes was om naar het platteland te rijden om bessen te plukken. Ze raakten verhit en onder de schrammen en op een of andere plek was Winifred ingesloten geraakt tussen de doornstruiken, kon zich niet meer bewegen en gilde om hulp. Toch hadden ze zich reuze vermaakt, zeiden ze. Een ander plannetje was met de hengels van mijn vader naar de rivier te gaan. Ze kwamen thuis met een emmer vol baars, een vissoort die wij zelf meestal terugzetten. Ze hielden picknicks. Of ze trokken oude kleren aan, oude strohoeden en een overall van mijn vader, en namen foto’s van elkaar. Ze bakten taarten, maakten prachtige salades die ze opbouwden als pagoden, met schitterende kleuren.

Op een middag gaven ze een concert. Iris was operazangeres. Ze drapeerde het tafelkleed uit de eetkamer om zich heen en ik moest kippeveren gaan zoeken voor in haar haar. Ze zong ‘The Indian Love Call’ en ‘Women are Fickle’. Winifred speelde voor bankrover, met een waterpistool uit de dorpswinkel. Mijn zusje en ik zongen twee liedjes: ‘Yellow Rose of Texas’ en een psalm. Tot ieders verbazing trok mijn moeder een broek van mijn vader aan en ging op haar hoofd staan.

De nichten waren elkaars acteurs en publiek, ieder moment van de dag. En soms ook van de nacht. Flora praatte in haar slaap. Doordat ze ook de deftigste en keurigste was, bleven de anderen wakker om vragen aan haar te stellen. Ze probeerden haar iets te laten zeggen dat haar in verlegenheid zou brengen. Ze maakten haar wijs dat ze vloekte, dat ze ineens rechtop ging zitten en riep: ‘Waarom is er geen krijt, verdomme?’

Ik vond haar het minst aardig omdat ze probeerde ons verstand – dat van mijn zusje en mij – te scherpen, zoals ze dat noemde, door ons te bestoken met hoofdrekensommen. ‘Als het zeven minuten duurt om zeven huizenblokken ver te lopen, en als vijf huizenblokken even lang zijn maar de andere twee zijn twee keer zo lang …’

‘O, Flora, val toch dood!’ zei Iris, de grofste van het stel.

Als ze geen plannetjes meer hadden, of als het te heet was om iets te doen, zaten ze op de veranda en dronken limonade, vruchtenbowl, gemberbier, of ijsthee met bigarreaus en ijsschilfers van het grote blok in de ijskast. Soms maakte mijn moeder de glazen feestelijk door de randen in geklopt eiwit te dopen en vervolgens in suiker. De nichten zeiden dat ze uitgeput waren en nietsnutten, maar in hun zelfbeklag klonk welbehagen door, alsof de zomerse hitte was bedacht om als dramatische noot in hun leven te dienen.

En drama was er genoeg.

In de grote boze wereld was hun het een en ander overkomen. Ongevallen, aanzoeken, ontmoetingen met zwakzinnigen en vijanden. Iris had schatrijk kunnen zijn. Op een dag werd de weduwe van een miljonair het ziekenhuis binnengebracht, een gek, oud mens met een pruik als een hooiberg, die een valies in haar armen klemde. En dat valies zat barstensvol juwelen, echte juwelen, smaragden en diamanten en parels zo groot als duiveneieren. Niemand kon iets met haar beginnen behalve Iris. En Iris kreeg haar zover dat ze haar pruik in de vuilnisbak gooide (hij zat onder de vlooien) en haar juwelen in een bankkluis stopte. Die oude vrouw raakte zo gehecht aan Iris dat ze haar testament wilde veranderen. Ze wilde de juwelen aan Iris nalaten, evenals haar aandelen, haar geld en al haar huizen. Maar Iris wilde daar niets van weten. Haar beroepseer verbood haar dat.

‘Je zit in een vertrouwenspositie. Een verpleegster zit in een vertrouwenspositie.’

Daarna vertelde ze hoe ze ten huwelijk was gevraagd door een acteur, die genoeg had van zijn losbandige leven. Ze stond hem toe een flinke slok uit een fles met gif te nemen, omdat ze vond dat dat toch geen verschil maakte. Hij was aan het toneel, dus we zouden zijn naam niet herkennen als ze die genoemd had, wat ze niet deed.

Ze had ook andere grote namen gekend, beroemdheden, allemaal uit de high society van Philadelphia. En niet op hun voordeligst.

Winifred zei dat ze ook het een en ander had meegemaakt. De waarheid, de echte, gruwelijke waarheid over sommigen van die beroemdheden en hoge heren kwam je pas te weten als je hun financiën onder ogen kreeg.

Wij woonden aan het einde van een weg die vanuit Dalgleish in westelijke richting liep door een gebied met struikgewas, kleine houten huizen en massa’s kippen en kinderen. Het was op een behoorlijk hoog punt in het landschap en vanaf ons huis glooiden de uitgestrekte, met iepen versierde weilanden naar de bocht van de rivier. Het huis zelf was ook behoorlijk; een groot, oud huis van baksteen, maar tochtig en onpraktisch ingedeeld; het houtwerk moest nodig worden geschilderd. Mijn moeder had het plan om het huis op te knappen en helemaal te veranderen, zodra er genoeg geld voor was.

Mijn moeder had geen hoge pet op van Dalgleish. Ze had het vaak over vroeger, over de stad Fork Mills in Ottawa Valley, waar zij en de nichten naar de middelbare school waren gegaan, de stad waar hun grootvader was terechtgekomen vanuit Engeland; en over Engeland zelf, waar ze natuurlijk nooit was geweest. Ze sprak vol lof over Fork Mills, over de stenen huizen, de mooie, sobere openbare gebouwen (heel anders, vond ze, dan in Huron County, waar ze gewoon wat stenen op elkaar hadden gestapeld tot een wanproduct en daar een toren op gezet), de verharde straten, de bediening in de winkels en de betere kwaliteit van de artikelen, het betere soort mensen dat er woonde. De mensen in Dalgleish die zo’n hoge dunk van zichzelf hadden, zouden belachelijk worden gevonden door de betere kringen van Fork Mills. Maar goed, op hun beurt zouden de betere kringen van Fork Mills weer een toontje lager zingen als ze in contact kwamen met bepaalde kringen in Engeland, zoals de familie van mijn moeder.

Familie. Daar ging het allemaal om. De nichten waren een vertoning op zich, maar ze waren ook familie, vormden ook een band. Een band met de echte, losbandige en gevaarlijke wereld. Zij wisten hoe ze zich daarin moesten bewegen, ze hadden ervoor gezorgd dat ze opvielen. Ze konden een klas, een kraamzaal, zelfs het publiek aan; ze wisten hoe ze met taxichauffeurs en treinconducteurs moesten omgaan.

De andere band die ze, evenals mijn moeder, hadden, was met Engeland en zijn geschiedenis. Canadezen van Schotse en Ierse afkomst vertellen je zonder omhaal dat hun voorouders tijdens de aardappelschaarste naar Canada waren gekomen, met als enige bezit de lompen die ze aanhadden, of dat ze herders waren, boerenknechten, armoedzaaiers. Maar iemand met voorouders uit Engeland heeft altijd wel een verhaal over een zwart schaap in de familie of over jongere zoons, financiële tegenslagen, verbraste erfenissen, geschaakt worden door ongeschikte huwelijkspartners. Er kan natuurlijk een kern van waarheid in zitten; de toestand in Schotland en Ierland was ernstig genoeg om duizenden massaal op de vlucht te jagen, terwijl de Engelsen wellicht om meer persoonlijke en kleurrijke redenen besloten huis en haard te verlaten.

Dat was het geval met de Chaddeleys, de familie van mijn moeder. Isabel en Iris droegen de naam Chaddeley niet, maar hun moeder was een Chaddeley geweest, en mijn moeder was een Chaddeley, hoewel ze nu Fleming heette; Flora en Winifred waren nog steeds Chaddeleys. Ze stamden allemaal af van een grootvader die als jongeman Engeland had verlaten onder onopgehelderde omstandigheden. Mijn moeder meende dat hij in Oxford had gestudeerd, maar al het geld dat zijn familie hem stuurde er met gokken doorheen had gejaagd en vervolgens niet meer naar huis durfde. Nee, zei Isabel, dat verhaal was uit de duim gezogen, in werkelijkheid had hij een dienstmeid zwanger gemaakt, had moeten trouwen en was met haar naar Canada gegaan. Het landgoed van de familie lag, volgens mijn moeder, in de buurt van Canterbury (Pelgrims van Canterbury, klokken van Canterbury). De anderen waren daar niet zo zeker van. Volgens Flora lag het landgoed in het westen van Engeland en de naam Chaddeley was waarschijnlijk verbonden met Cholmondeley; er was een lord Cholmondeley en de Chaddeleys zouden aan hem verwant zijn. Maar, zei ze, een Franse familiebetrekking was ook goed mogelijk. Het kwam van champ de laîche, dat ‘zeggeveld’ betekent. In dat geval moest de familie wel met Willem de Veroveraar naar Engeland zijn gekomen.

Isabel zei dat ze geen intellectueel was en de enige figuur uit de Engelse geschiedenis die ze kende was Mary Queen of Scots. Ze vroeg of Willem de Veroveraar vóór of na Mary Queen of Scots kwam.

‘Zeggevelden’, zei mijn vader vriendelijk. ‘Daar zullen ze ook niet rijk van zijn geworden.’

‘Nou, ik weet nog niet eens het verschil tussen zegge en rogge’, zei Iris. ‘Maar ze hadden het breed in Engeland, volgens opa hoorden ze bij de adel.’

‘Ervóór,’ zei Flora, ‘en Mary Queen of Scots was niet eens Engels.’

‘De naam zegt het al’, zei Isabel. ‘Haha.’

Iedereen was het er in grote lijnen over eens dat zich een ramp, een of ander onheil moest hebben voltrokken en dat ergens in Engeland, ver achter hen en buiten hun bereik, landerijen en huizen waren en een leven vol genot en aanzien. Hoe konden ze een andere voorstelling hebben met hun grootvader in gedachten?

Hij was postbeambte geweest in Fork Mills. Zijn vrouw, of die als dienstmeid nu wel of niet door hem verleid was, schonk hem acht kinderen en stierf toen. Zodra de kinderen werk hadden en geld inbrachten – geen gedoe met scholen en zo – was de vader opgehouden met werken. Onenigheid met zijn baas vormde de directe aanleiding, maar hij was toch al niet van plan geweest te blijven werken. Hij had besloten thuis te blijven, verzorgd door zijn kinderen. Hij had het voorkomen van een heer, was belezen, welbespraakt en had een hoge dunk van zichzelf. Zijn kinderen maakten er geen bezwaar tegen dat ze hun vader moesten onderhouden; ze gingen geheel op in hun saaie baantjes, maar zorgden er wel voor dat hun kinderen – het aantal bleef beperkt tot één of twee, doorgaans meisjes – een gedegen opleiding kregen op een handelsschool, kweekschool of in de verpleging. Deze kinderen, mijn moeder en haar nichten dus, hadden het vaak over hun egoïstische en eigengereide grootvader en zelden over hun fatsoenlijke, hardwerkende ouders. Wat ’n oude snob was-ie toch, zeiden ze dan, maar wat was hij nog knap, zelfs op zijn leeftijd, wat een verschijning! En de treffende beledigingen die hij altijd voor iedereen klaar had, zoals hij mensen finaal kon afmaken! Op een keer werd hij in het verre Toronto, op de begane grond van warenhuis Eaton om precies te zijn, aangesproken door de vrouw van de zadelmaker uit Fork Mills, een alleraardigste, wat domme vrouw: ‘Gossie, wat leuk om een vriend tegen te komen zo ver van huis!’

‘Mevrouw,’ zei grootvader Chaddeley, ‘wij zijn geen vrienden.’

Dat was toch het toppunt, zeiden ze. Mevrouw, wij zijn geen vrienden! De ouwe snob. Met zijn neus in de wind stapte hij rond als een parmantige gans. Een andere dame uit lagere kringen – volgens hem althans – was zo aardig hem wat soep te brengen toen hij een keer griep had. Terwijl hij daar in de keuken van zijn dochter zat, niet eens onder zijn eigen dak, met zijn voeten in een teiltje water, een zieke, eigenlijk stervende man, bestond hij het om haar de rug toe te keren; zijn dochter moest de vrouw bedanken. Hij verachtte deze vrouw omdat ze grammaticale fouten maakte en geen tanden meer had.

‘Maar die had hij zelf ook niet! In die tijd had hij geen tand meer in zijn mond!’

‘Arrogante ouwe zak.’

‘En maar profiteren van zijn kinderen.’

‘Trots en verwaand, meer valt er niet over te zeggen.’ Maar terwijl ze elkaar deze verhalen lachend vertelden, straalde de trots van hen af. Ze gingen er wát prat op zo’n opa te hebben. Ze meenden oprecht dat het krankzinnig en wreed was niet te willen praten tegen zogenaamd lagergeplaatsten, dat het belachelijk was je met een air van gewichtigheid te omgeven, zeker als je geen tanden meer in je mond had, en toch voelden ze iets van ontzag voor hem. Zeker weten. Zij bewonderden zijn scheldpartijen, die niet besteed waren aan zijn ploeterende postbaas, en zijn trotse houding, die niet besteed was aan zijn medemensen, de democratische burgers van Canada. (Och, wat jammer nou toch, zei de tandeloze buurvrouw, die arme stakker, hij heb me geeneens niet herkend.) Misschien hadden ze zelfs bewondering voor zijn beslissing anderen voor hem het werk te laten doen. Een echte heer, vonden ze. Ze spraken op ironische toon over hem, maar het was kennelijk toch zalig voor hen zo’n opa te hebben.

Ik begreep daar niets van, toen niet en later niet. Daarvoor had ik te veel Schots bloed, te veel van mijn vader in me. Mijn vader zou nooit hebben toegegeven dat er lagergeplaatste mensen bestaan; trouwens ook geen hogergeplaatsten. Hij was een fanatiek voorstander van gelijkberechtiging en liet zich erop voorstaan voor niemand, zoals hij het noemde, te buigen, te kruipen of te slijmen. Hij deed alsof er geen verschil was tussen de mensen. Ik volgde dezelfde koers. Later heb ik me weleens afgevraagd of dat soort standpunt niet werd ingegeven door een allesverlammende omzichtigheid, en of mijn vader en ik diep in ons hart geen onaantastbaar besef van superioriteit koesterden, dat mijn moeder en de nichten met hun onschuldige snobisme nooit hadden kunnen evenaren.

Het deed me weinig toen ik jaren later een brief kreeg van de familie Chaddeley in Engeland. Hij was verstuurd door een oudere dame die aan haar stamboom werkte. De familie in Engeland bestond dus wel degelijk en ze verloochende de overzeese tak niet, integendeel, ze zocht contact met ons. Mijn overgrootvader was bekend bij hen. Zijn naam kwam voor in de stamboom: Joseph Ellington Chaddeley. Volgens het bevolkingsregister was hij slagersknecht van beroep geweest. Hij was in 1859 getrouwd met Helena Rose Armour, dienstmeid. Dat van die dienstmeid klopte dus. Maar dat van die speelschulden in Oxford waarschijnlijk niet. Zou een gentleman die zich in Oxford onmogelijk had gemaakt in de leer gaan bij een slager?

Ik bedacht dat als hij slager gebleven was, zijn kinderen misschien de middelbare school hadden bezocht. Hij had een welvarend man kunnen worden in Fork Mills. De briefschrijfster noemde niet de band met Cholmondeley of de zeggevelden of Willem de Veroveraar. Wij behoorden tot een fatsoenlijke familie van dienstboden en handwerkslieden en een toevallige middenstander of boer. Er was een tijd dat dit nieuws mij geschokt en overrompeld zou hebben. Later, toen ik alle schijn en illusies uit mijn leven aan het bannen was, zou ik er zelfs trots op zijn geweest. In de tijd dat het nieuws mij bereikte, werd ik er niet warm of koud van. Ik was alles weer vergeten wat met Canterbury, Oxford en Cholmondeley te maken had, met dat Engeland waar mijn moeder me over verteld had, dat oude land vol harmonie en hoffelijkheid, mensen te paard, met goede manieren (hoewel mijn overgrootvader deze, zeker onder druk van een harder bestaan, had verloren), het land van Simon de Montfort en Lorna Doone en jachthonden, kastelen en het New Forest, alles even fris en landelijk, beschaafd en oneindig aantrekkelijk.

Bovendien was ik met mijn hoofd bij heel andere dingen, door het bezoek van nicht Iris.

Dat bezoek vond plaats in de tijd dat ik in Vancouver woonde. Ik was toen getrouwd met Richard. Ik had twee kleine kinderen. Op een zaterdagavond ging de telefoon, Richard nam aan en zei dat het voor mij was.

‘Pas op’, zei hij. ‘Dat klinkt naar Dalgleish.’

Richard sprak de naam van mijn geboorteplaats altijd uit alsof hij iets smerigs in zijn mond had, dat hij zo snel mogelijk moest uitspugen.

Ik nam de hoorn op en merkte tot mijn opluchting dat het niemand uit Dalgleish was. Het was nicht Iris. Haar stem verried nog iets van het accent van Ottawa, iets landelijks – ze zou dat zelf nooit gehoord hebben en evenmin leuk gevonden – iets luidruchtigs en uitbundigs, wat Richard deed denken aan de stemmen uit Dalgleish. Ze zei dat ze in Vancouver was, ze was inmiddels gepensioneerd en op reis momenteel, en ze wilde me dolgraag ontmoeten. Ik nodigde haar uit om de volgende dag te komen dineren.

‘Bedoel je met dineren avondeten?’

‘Ja.’

‘Ik wilde het even zeker weten. Toen wij bij jullie op bezoek waren, weet je nog wel, dineerden je ouders altijd tussen de middag. Jullie noemden de lunch diner. Ik dacht wel dat jij het anders zou doen, maar ik wilde het even zeker weten.’

Ik vertelde Richard dat een nicht van mijn moeder zou komen eten. Ik zei dat ze verpleegster was, of geweest was, en dat ze in Philadelphia woonde.

‘Ze is heel redelijk’, zei ik. Ik bedoelde een redelijke opleiding, redelijk opgevoed, een redelijk beschaafde uitspraak. ‘Ze reist overal heen, een heel interessante vrouw. Als verpleegster heeft ze allerlei mensen ontmoet …’ Ik vertelde hem over de weduwe van de miljonair en de juwelen in het valies. En hoe meer ik praatte, des te meer merkte Richard dat ik twijfelde en behoefte had aan een geruststellend woord, en des te koeler en onverschilliger werd hij. Hij besefte dat hij in het voordeel was en wij hadden een stadium in ons huwelijk bereikt waarin je het voordeel niet gemakkelijk uit handen gaf.

Ik hoopte vurig dat het bezoek goed zou verlopen. Ik wilde dat voor mijzelf. Mijn motieven daarvoor waren niet al te onzelfzuchtig. Ik wilde dat nicht Iris zich zou presenteren als een familielid voor wie ik me niet hoefde te schamen, en ik wilde dat Richard en zijn geld en ons huis mij in de ogen van nicht Iris voorgoed uit de categorie van het arme familielid zouden tillen. Ik wilde dat alles glad en beschaafd zou verlopen en dat voor beide partijen mijn gevoel voor eigenwaarde kwam vast te staan.

Ik meende altijd dat Richards houding jegens mij zou veranderen als ik maar met één rijk, beschaafd en belangwekkend familielid op de proppen kon komen. Een rechter of chirurg zou het goed hebben gedaan. Bij gebrek daaraan was ik er niet zo zeker van of Iris wel aan de verwachtingen zou voldoen. De manier waarop Richard ‘Dalgleish’ had gezegd zat me dwars, evenals dat spoortje Ottawa Valley – Richard was uiterst kritisch met betrekking tot accenten, hij had al genoeg problemen gehad met het mijne – in haar stem en nog iets anders, dat ik niet kon thuisbrengen. Was ze te uitbundig? Had ze iets bezitterigs vanuit haar familieband met mij waarmee ik me niet meer zo gelukkig voelde?

Maar goed. Ik ontdooide een lamsbout en maakte een citroenschuimtaart. Mijn moeder maakte altijd citroenschuimtaart als de nichten kwamen. Ze poetste de dessertvorkjes en streek de servetten. Want wij hadden namelijk dessertvorkjes (wilde ik tegen Richard zeggen), jawel, en servetten, ook al was het toilet in de kelder en kregen we pas na de oorlog stromend water. Ik bracht altijd warm water naar de slaapkamer vóór, zodat de nichten zich konden wassen. Ik schonk het in een lampetkan, van het soort dat je tegenwoordig in antiekwinkels ziet of op gangtafeltjes, met droogbloemen erin.

Maar kon mij dat allemaal iets schelen, al die onzin over dessertvorkjes? Was ik, en ben ik, nu echt een persoon die denkt dat je pas beschaafd kunt leven als je zulke dingen bezit? Nee, natuurlijk niet, niet helemaal, ja en nee. Ja en nee. Afkomst noemde Richard dat. ‘Jouw afkomst’. Een donkerder timbre in zijn stem, een waarschuwing. Of verbeeldde ik me dat en bedoelde hij het niet zo? Als hij ‘Dalgleish’ zei, zelfs wanneer hij me zwijgend een brief van thuis overhandigde, schaamde ik me, alsof er langzaam iets over me heen groeide, een schimmel, akelig en dreigend en onontkoombaar. Volgens Richard en zijn familie was armoede zoiets als slechte adem of etterende zweren, een soort kwaal dus die de patiënt grotendeels aan zichzelf te wijten heeft. Maar het was niet beschaafd om dat te laten merken. Wanneer ik in hun gezelschap iets vertelde over mijn jeugd of mijn familie, viel er een pijnlijke stilte, alsof ik iets obsceens had gezegd. Ach, misschien praatte ik alleen maar te hard en was ik verlegen, zoals die ongemanierde figuur in Virginia Woolf die er een punt van maakt dat hij niet mee mocht naar het circus. Misschien bracht ik hen daardoor in verlegenheid. Ze waren tactvol jegens mij. Zo tactvol kon Richard niet meer zijn, aangezien hij zichzelf in een riskante positie had gemanoeuvreerd door met mij te trouwen. Hij wilde dat mijn verleden, dat ik in zijn ogen als een sjofele ballast meezeulde, van mij werd losgemaakt; hij loerde op aanwijzingen dat dit losmaken niet volledig was geslaagd, en dat was het natuurlijk ook niet.

De nichten hadden ons nooit meer zo met z’n allen bezocht. Winifred overleed plotseling in de winter, nog geen drie, vier jaar na dat gedenkwaardige bezoek. Iris schreef aan mijn moeder dat de cirkel nu was doorbroken en dat ze dacht dat Winifred suikerziekte had gehad, maar dat Winifred dat nooit had willen laten onderzoeken omdat ze veel te dol was op lekker eten. Met mijn moeder ging het evenmin goed. De overgebleven nichten zochten haar weliswaar op, maar niet meer samen en ook niet erg vaak, vanwege de afstand. Bijna al hun brieven gingen over die geweldige zomervakantie die ze destijds bij ons hadden doorgebracht. Tegen het einde van haar leven zei mijn moeder tegen mij: ‘Goh, weet je waar ik ineens aan moest denken? Aan dat waterpistool. Weet je nog, dat concert? En Winifred met dat waterpistool! Iedereen deed toen iets. Wat deed ik ook alweer?’

‘Je stond op je hoofd.’

‘Ja, dat is ook zo.’

Nicht Iris was dikker dan ooit en rood onder haar poeder. Ze was buiten adem door de wandeling in onze glooiende straat. Ik had Richard niet willen vragen haar bij haar hotel op te halen. Ik zeg niet dat ik het niet durfde, ik wilde alleen dat niet alles vanaf het begin fout zou lopen door hem iets te laten doen wat hij niet had aangeboden. Ik hield mezelf voor dat ze vast een taxi zou nemen. Maar ze was met de bus gekomen.

‘Richard had het druk’, loog ik tegen haar. ‘Het is mijn schuld, ik kan niet rijden.’

‘Wat geeft dat nou’, zei Iris flink. ‘Ik puf gewoon, maar dat is zo weer over. Te veel spek op de ribben. Eigen schuld.’

Zodra ze ‘ik puf gewoon’ en ‘spek op de ribben’ zei, wist ik hoe Richard zich zou gedragen. Het ging al meteen fout. Ik zag het zodra ze op de stoep stond: haar haar, dat ik me herinnerde als bruingrijs, was goudkleurig gespoeld en stond breeduit van de lak, en dan die weelderige pauwblauwe jurk van haar, op één schouder versierd met een fonteinachtige struik van vergulde takjes. Nu ik eraan terugdenk zag ze er eigenlijk schitterend uit. Ik wilde dat ik haar ergens anders had ontmoet. Ik wilde dat ik haar had kunnen verwelkomen zoals ze dat verdiende. Ik wilde dat alles anders was gelopen.

‘Kijk es aan!’ jubelde ze. ‘Jij hebt goed geboerd, zeg!’ Ze keek naar mij en toen naar de rotstuin, de bloeiende heesters en de brede raampartijen. Ons huis stond in Capilano Heights op de helling van Grouse Mountain. ‘Tjonge, wat woon je hier mooi, kind.’

Ik nam haar mee naar binnen en stelde haar aan Richard voor. Ze zei: ‘Aha, dus jij bent de echtgenoot. Nou, ik zal je maar niet vragen hoe de zaken gaan, want ik zie wel dat dat goed zit.’

Richard was advocaat. De mannen in zijn familie waren allemaal advocaat of effectenmakelaar. Ze praatten nooit over hun werk als ‘zaken’. Ze praatten trouwens helemaal niet over hun werk. Praten over je werk werd als lichtelijk vulgair beschouwd, praten over hoe het financieel met je ging was verschrikkelijk ordinair. Als ik me jegens Richard niet zo kwetsbaar had gevoeld, was het misschien aardig geweest om te zien hoe hij hier frontaal werd aangereden.

Ik begon meteen een drankje aan te bieden in de hoop mezelf een beetje te isoleren. Ik stond met een fles sherry klaar, in de veronderstelling dat oude dames, die gewoonlijk geen alcohol gebruiken, dat drinken. Maar Iris lachte en zei: ‘Eigenlijk heb ik liever een gin-tonic, net als jullie.’

‘Weet je nog die keer dat we met z’n allen op bezoek kwamen bij jullie in Dalgleish?’ zei ze. ‘Geen druppel drank! Je moeder was nog echt een dorpsmens, ze wilde niet dat er drank in huis kwam. Hoewel, je vader leek me er een die er niet vies van was op z’n tijd. Flora was trouwens de geheelonthouding zelve. Maar Winifred wist er wel raad mee. Weet je dat ze een fles in haar koffer had? ’s Avonds slopen we bij haar naar binnen, namen een slok en gorgelden dan met eau de cologne. Ze noemde jullie huis “de Sahara”. We trekken nu door de Sahara. Niet dat we niet genoeg te drinken kregen aan limonade en ijsthee, hoor, daar kon je een slagschip in laten drijven, zo veel. Wel vier slagschepen, toch?’

Misschien had ze iets gemerkt toen ik de deur opendeed – iets van verbazing, een mat onthaal. Misschien was ze geïmponeerd en tegelijkertijd verheugd door het huis en de meubels, die elegant en donker waren en niet eens saai en niet eens allemaal door Richard uitgekozen. Hoe het ook kwam, toen ze het over Dalgleish en mijn ouders had, was het op neerbuigende toon. Ik denk niet dat ze mij aan mijn ouderlijk huis wilde herinneren, of me mijn plaats wilde wijzen, ik denk dat ze haar eigen plaats wilde bepalen, dat ze zich hier beter thuis voelde dan daar.

‘O, ik geniet hiervan, jullie huis en het uitzicht! Is dat Vancouver Island?’

‘Point Grey’, zei Richard, niet al te enthousiast.

‘Ach ja, dat had ik kunnen weten. We zijn daar gisteren met de bus naartoe geweest. Naar de universiteit daar. Ik ben met een reisgezelschap, heb ik je dat verteld? Negen oude vrijsters, zeven weduwen en drie weduwnaars. Niet één getrouwd stel. Je weet maar nooit, zeg ik altijd, de reis is nog niet afgelopen.’

Ik glimlachte en Richard zei dat hij de sproeier even moest verplaatsen.

‘Morgen gaan we naar Vancouver Island, daar nemen we de boot naar Alaska. Iedereen thuis zei tegen me: Wat moet jij nou in Alaska, en ik zei: Daar ben ik nog nooit geweest, of is dat soms geen goede reden? Niet één vrijgezel in het gezelschap en weet je waarom niet? Omdat die niet zo oud worden! Dat is medisch bewezen. Zeg dat maar tegen je manlief. Zeg maar dat hij de juiste beslissing heeft genomen. Maar ik zal het niet over het vak hebben. Elke keer als ik op reis ga, komen ze erachter dat ik verpleegster ben, en dan laten ze me hun rug en hun amandelen en Joost-mag-weten-wat zien, of ik moet in hun lever porren. Gratis diagnose. Nou, ik heb er genoeg van. Ik ben nu met pensioen en ik ga nu van het leven genieten. Dit is heel wat beter dan ijsthee, wat jou? Maar ze sloofde zich altijd zo uit. Die lieverd. Weet je nog dat ze de randen van de glazen in eiwit doopte?’

Ik probeerde haar ertoe te krijgen over de ziekte van mijn moeder te beginnen, nieuwe geneeswijzen, haar ervaringen in het ziekenhuis, niet alleen omdat me dat interesseerde, maar omdat ik meende dat ze daardoor kalmer en intelligenter zou gaan praten. Ik wist dat Richard helemaal niet naar buiten was gegaan, maar zich in de keuken ophield.

Nee, zei ze, niet over het vak.

‘Geklopt eiwit, en dan in suiker. Jeetje. We moesten drinken door rietjes. Maar gelachen dat we hebben. Die plee in de kelder en zo. Wat een lol.’

Haar lippenstift, het flonkerende, getoupeerde haar, de schreeuwerige jurk met bovenmaatse broche, haar stem en onderwerpkeuze, alles was onderdeel van een nog niet zo gekke tactiek; ze hield van beweging, lawaai, verandering, opzichtigheid, hilariteit en lef. Lol. Ze ging ervan uit dat anderen daar ook van hielden, en ze vertelde over haar belevenissen tijdens de reis.

‘Ik ben degene die de boel op gang brengt. Sommige mensen raken gedeprimeerd op zo’n tocht. Ze krijgen last van indigestie, kunnen niet meer naar de wc, en daar praten ze dan almaar over. Ik leid ze altijd af. Een grapje is zo gemaakt. Inhaken en meezingen wil iedereen wel. Elke morgen hóór ik ze bijna denken: met wat voor mafs zal die Chaddeley vandaag weer aan komen zetten?’

Ze was niet van haar stuk te krijgen, zei ze. Ze vertelde over andere reizen die ze gemaakt had. Ierland. De andere vrouwen durfden niet te knielen om de Blarney Stone te kussen, maar zij had gezegd: ‘Ik heb dat hele eind gereisd en ik zal dat ding kussen, verdomme!’ en ze deed het, terwijl een vloekende en tierende Ier haar aan haar enkels vasthield.

We aten en dronken; de kinderen verschenen en werden bewonderend toegesproken. Richard kwam naar binnen en ging ook weer weg. Niets bracht haar van haar stuk, ze had gelijk. Niets weerhield haar van haar verhalen over zichzelf, ze kon nauwelijks een stilte laten vallen. Ze begon telkens weer dat hele verhaal over het valies en de weduwe van de miljonair. En over de aan lager wal geraakte acteur. Hoe vaak zou ze zulke gesprekken al niet hebben gevoerd – en maar praten, lachen, praten, herinneringen ophalend. Ik vroeg me af of ze aan deze avond ook met plezier zou terugdenken. Ze zou er wel aan terugdenken: aan het huis, de tapijten, het servies, het vertoon van welstand. Misschien deed het haar niets dat Richard haar vernederde. Misschien werd ze liever vernederd door een rijk dan onthaald door een arm familielid. Maar was ze altijd zo geweest? Altijd zo voortvarend, gulzig en paniekerig; keurig netjes, misschien zelfs bewonderenswaardig, maar toch altijd iemand naast wie je liever niet al te lang zit, in de bus of op een feestje? Ik was niet eerlijk toen ik beweerde dat ik haar liever ergens anders had ontmoet, dat ik graag van haar had genoten, toen ik liet doorschemeren dat alleen Richards kritiek op haar dat verhinderde. Misschien had ik meer van haar kunnen genieten, maar ik zou het niet lang bij haar hebben uitgehouden.

Ik vroeg me af of dit nu alles was, de uitgelatenheid die ik me van vroeger herinnerde, de uitgelatenheid en spontaneïteit, het wereldse. Het was beter om ervan uit te gaan dat in de loop van de tijd een drank die ooit sprankelde, nu verschaald en zurig was geworden, dat de problemen die we beiden hadden gehad ons hadden veranderd, en niet in ons voordeel. Onaardige mensen en vijandige plaatsen hadden ons wellicht gehard in onze daden en gevoelens. Ik vond het vroeger zalig om naar advertenties te kijken met dames in chiffon jurken, met capes en losse oplegstukken, met hun elleboog achteloos steunend op de reling van een schip, of met een kopje thee naast een kamerpalm. Door die dames voorvoelde ik een leven vol élégance en gevoeligheid. Zij waren mijn venster op de wereld, net als de nichten. Door de bloemetjesjurken van de nichten moest ik steeds aan hen denken, hoewel de nichten veel dikker en niet knap waren. Nu ik eraan terugdenk, waarover zouden die dames gepraat hebben, wat stond er in de tekstballonnetjes boven hun hoofd? Ze hadden het over deodorant, of dankten de hemel op hun knieën dat ze plaatselijk geen geïrriteerde huid meer hadden, dankzij Kotex.

Iris kreeg zichzelf weer onder controle en vroeg hoe laat de laatste bus vertrok. Richard was weer verdwenen, maar ik bood aan haar met een taxi naar het hotel te brengen. Nee hoor, zei ze, een ritje met de bus leek haar wel wat, echt waar, ze raakte altijd wel met iemand aan de praat. Ik pakte het busboekje en wandelde met haar naar de halte. Ze zei: Ik hoop dat ik jullie de oren niet van het hoofd heb gepraat, en ze vroeg of Richard soms verlegen was. Ze zei dat ik een schitterend huis had en een énig gezin; ze was verschrikkelijk trots op me omdat ik het zo ver had geschopt in de wereld. Toen ze me bij het afscheid zoende, had ze tranen in de ogen.

‘Wat een vreselijk wijf!’ zei Richard toen hij de kamer binnenkwam, waar ik de koffiekopjes stond op te ruimen. Hij liep achter me aan de keuken in en herhaalde woorden die ze had gezegd, aanstellerige en opschepperige. Hij wees me op haar grammaticale fouten, vergissingen in haar zogenaamde salontaaltje. Hij deed alsof hij niet meer bijkwam van verbazing. Misschien was dat ook zo. Of misschien vond hij het wel een geschikt moment om meteen tot de aanval over te gaan, vóórdat ik hem verwijten kon maken omdat hij steeds de kamer uit was gelopen, onbeschoft was geweest en haar niet naar haar hotel had willen brengen.

Hij stond nog steeds te praten toen ik hem de ovenschaal naar het hoofd smeet. Er zat nog een flink stuk citroentaart in. De schaal miste doel en sloeg te pletter tegen de koelkast, maar de taart raakte hem vol op zijn wang, net als in oude films of in een Lucy Show. Er volgde net zo’n moment van verbijstering als op het scherm: zijn plotselinge onnozelheid, sprakeloosheid, zijn wijdopen mond. Ik was ook verbijsterd, omdat iets wat door iedereen altijd grappig is gevonden in werkelijkheid zo schokkend kan zijn, een oordeel, een vonnis.

‘Roei, roei, roei de boot

Zachtjes op de stroom,

Vrolijk, vrolijk, vrolijk, vrolijk,

’t Leven is een droom.’

Ik lig in bed naast mijn kleine zusje en ik luister naar het gezang in de tuin. Het leven is veranderd door die stemmen, door de aanwezigheid van die opgewekte zielen, hun respect voor zichzelf en elkaar. Mijn ouders, wij allemaal, zijn op vakantie. De mengeling van stemmen en woorden in de canon is zo ingewikkeld dat een dergelijk soort chaos en vrolijke rivaliteit haast zonder einde lijken. Tot mijn verbazing, hoewel ik weet hoe zo’n canon gezongen wordt, begint het lied langzaam uit te dunnen; er blijven nog twee stemmen over.

‘Vrolijk, vrolijk, vrolijk, vrolijk,

’t Leven is een droom.’

En dan nog één stem, een van hen zingt het lied uit, tot aan het einde. Eén stem nog, en daarin klinkt onverwacht iets smekends door, een waarschuwing, tussen de vijf woorden die nog klinken. ’t Leven. Wacht. Is een. Wacht even. Droom.

2. De steen op het land

Mijn moeder was niet iemand die al haar tijd doorbracht met glazen in eiwit dopen, of fantaseren dat ze van adel was. Ze was meer een zakenvrouw, een handelaar. Ons huis stond boordevol spullen die niet door ons betaald waren, maar via een ingewikkelde ruilhandel bij ons waren beland en eigenlijk niet eens van ons waren. Zo konden wij een tijdlang pianospelen, een Encyclopaedia Britannica raadplegen en aan een eikenhouten tafel eten. Maar toen ik op een dag uit school kwam, merkte ik dat al die spullen waren verhuisd. Zo verdwenen er ook spiegels, een olie- en azijnstel, een paardeharen tweezitsbankje, dat in de plaats was gekomen van een sofa, die in de plaats was gekomen van een divan. Wij woonden in een opslagplaats voor meubelen.

Mijn moeder werkte voor een man die Poppy Cullender heette. Hij handelde in antiek, maar had geen winkel. Zijn eigen huis stond ook vol meubelen. Wat bij ons stond, kon niet meer in zijn huis. De buffetten stonden bij hem zij aan zij en matrassen leunden in rijen tegen de muur. Hij kocht van alles – meubelen, aardewerk, matrassen, deurkrukken, pompzwengels, karntonnen, strijkijzers, van alles – van mensen op boerderijen of in dorpjes en verkocht alles door aan antiekwinkels in Toronto. De hausse in antiek moest nog komen. Het was de tijd dat men zo snel mogelijk oud houtwerk wit, of liever nog pastelkleurig verfde, dat men oude ledikanten de deur uit gooide en verving door slaapkamerameublementen van blank esdoorn, en prachtige patchwork dekbedden begroef onder chenille spreien. Het was geen punt om aan spullen te komen, voor een krats op de kop te tikken, alleen de verkoop verliep uiterst moeizaam. Daarom stonden ze vaak een winter of zomer lang bij ons. Toch zaten Poppy en mijn moeder op het goede spoor. Als ze ermee door waren gegaan, hadden ze rijkdom en aanzien kunnen verwerven. Tot dusver hield Poppy net het hoofd boven water en verdiende mijn moeder vrijwel niets, en iedereen verklaarde hen voor gek.

Maar ze gingen niet door. Mijn moeder werd ziek en Poppy ging de gevangenis in, omdat hij in de trein avances had gemaakt.

Op bepaalde boerderijen was Poppy niet welkom. Kinderen gilden en vrouwen deden de deur op slot als hij het erf op kwam geploeterd in zijn vettige zwarte kleren, met zijn ogen rollend op een niet te stuiten geile of achterlijke manier. ‘If er iemand t-thuif?’ riep hij dan met smekende stem. Want behalve allerlei andere problemen stotterde en sliste hij. Mijn vader kon hem prachtig nadoen. Op sommige plaatsen deed men niet voor Poppy open en in de andere, meestal wat minder respectabele huizen, vond hij een warm onthaal en kreeg hij zelfs te eten, als was hij een zielige, zeldzame vogel die zomaar uit de lucht was komen vallen en die men aardig vond omdat-ie zo raar was. Als hij niet welkom was, kwam hij niet terug maar stuurde mijn moeder in zijn plaats. In zijn hoofd moet hij een kaart van de hele omgeving hebben gehad, met elk huis erop, en zoals op sommige kaarten stippen staan die aangeven waar olie in de grond zit of een historisch gebouw staat, zo gaf die kaart van Poppy precies aan waar hij wist of vermoedde dat nog een schommelstoel, een grenen buffet, een stuk melkglas of een snorrekop stond. ‘Waarom ga je niet even kijken?’ hoorde ik hem vaak tegen mijn moeder zeggen als ze in de eetkamer gebogen zaten boven een oude inmaakkruik of iets dergelijks en het stempel bestudeerden. Als hij zo tegen haar praatte, als het om zaken ging, dan stotterde hij niet; zijn stem klonk zacht maar allesbehalve onderdanig, zijn genoegens klonken erin door en misschien wel zijn wraak. Als ik een vriendinnetje meebracht uit school, zei ze steevast: ‘Is dat Poppy Cullender?’ Ze waren altijd verbaasd hem te horen praten als een gewoon mens en nog verbaasder hem bij iemand thuis aan te treffen. Ik had zo’n hekel aan de band die wij met hem hadden dat ik nee had willen antwoorden.

Niemand had enig idee van Poppy’s seksuele geaardheid. Misschien dacht men dat hij die helemaal niet had. Als in verband met hem het woord ‘verkeerd’ viel, bedoelde men dat hij aldoor de verkeerde dingen deed en zei, onhandig was en storend. Niet dat hij van de verkeerde kant was. Dat ene woord omvatte zijn gestotter, zijn rollende ogen en dikke buik en zijn huis vol troep. Misschien getuigde het wel van moed om je geluk te zoeken in een plaats als Dalgleish, waar hem uitsluitend beledigingen en misplaatst medelijden ten deel vielen. Of misschien was zijn kijk op het leven niet realistisch. In ieder geval was het niet realistisch van hem in de trein naar Stratford bepaalde voorstellen aan enkele honkballers te doen.

Ik heb nooit geweten hoe mijn moeder reageerde op deze domme zet, of wat ze van hem wist. Jaren later las ze in de krant dat een leraar van mijn school gearresteerd was vanwege een vechtpartij in een café om een mannelijke metgezel. Ze vroeg me wat ze daarmee bedoelden, had hij een vriend verdedigd, en als dat het geval was, waarom schreven ze dat dan niet? Mannelijke metgezel?

Toen zei ze: ‘Arme Poppy. Er waren er altijd wel een paar op uit om hem te grazen te nemen. Op zijn manier was hij heel slim. Sommige mensen redden het niet in een plaats als Dalgleish. Dat mag gewoon niet. Nee.’

Mijn moeder mocht gebruik maken van Poppy’s auto, voor zaken, en soms in het weekend wanneer hij naar Toronto was. Tenzij hij een aanhangwagen vol spullen had te vervoeren, reisde hij meestal – zoals ik al heb verteld, tot zijn ongeluk – per trein. Onze eigen auto was er zo slecht aan toe dat we er de stad niet mee uit durfden; we reden ermee in Dalgleish rond, verder niet. Mijn ouders overkwam hetzelfde als andere mensen die als eigenaar van een auto of een fornuis door de algemene malaise werden overvallen en hun bezit geleidelijk aan zagen aftakelen, en die niet in staat waren het te vervangen of te laten repareren. Als de auto het deed, reden we er een paar keer per zomer mee naar Goderich, naar het meer. En heel af en toe bezochten we de zusters van mijn vader, die buiten woonden.

Mijn moeder zei altijd dat mijn vader een rare familie had. Raar omdat er zeven meisjes waren geboren en daarna een jongen; raar ook omdat zes van die acht kinderen nog steeds bij elkaar woonden in het huis waar ze waren geboren. Eén zusje was jong gestorven, aan tyfus, en daarna was mijn vader weggegaan. En die zes zussen waren op zich ook heel raar, tenminste, in de ogen van heel wat mensen, voor de tijd waarin ze leefden. Ze waren overgebleven, zei mijn moeder, ze behoorden tot een andere generatie.

Ik kan me niet herinneren dat ze ons ooit hebben bezocht. Ze vonden zo’n grote plaats als Dalgleish niet prettig en bovendien durfden ze niet zo ver van huis. Het was nog geen vijfentwintig kilometer. Ze hadden geen auto, maar een sjees en ’s winters spanden ze het paard voor een soort arreslee, lang nadat iedereen daar een punt achter had gezet. Zo nu en dan moesten ze natuurlijk naar de stad; een van de tantes heb ik ooit met de sjees in de stad gezien. De sjees was voorzien van een hoge kap als een zwarte hoed, en een van hen zat zijdelings op de bok en keek, al rijdend, vrijwel niet op of om. Ze voelde de ogen van het publiek pijnlijk op zich gericht, maar ze was koppig en op haar manier zag ze er curieus uit, net als Poppy Cullender op zijn manier. Ik kon haar echt niet beschouwen als mijn tante, een dergelijke band leek onmogelijk. Toch herinnerde ik me een keer, lang geleden, toen ik bij hen op de boerderij was – misschien wel vaker dan die ene keer, want ik was te jong om me veel te herinneren – dat ik die onmogelijkheid helemaal niet voelde en me niet bewust was van die rare familieleden. Mijn grootvader lag ziek in bed, was zelfs stervende geloof ik, en er hing een grote waaier van bruin papier boven zijn hoofd. Die waaier werkte door middel van een ingewikkeld systeem met touwtjes, die ik mocht bedienen. Een van de tantes legde uit hoe het werkte, toen mijn moeder me van beneden riep. De tante en ik keken elkaar aan zoals twee kinderen elkaar aankijken wanneer een volwassene roept. Ik moet toen iets merkwaardigs gevoeld hebben, een ontbreken van de vanzelfsprekendheid die te maken heeft met evenwicht of barrières, anders had ik me het niet herinnerd.

Een andere keer zat ik met een tante, misschien wel dezelfde, bij de achterdeur van de boerderij. Er stond een mandje met wasknijpers tussen ons in. De knijpers hadden ronde koppen, en ze maakte er poppetjes van voor mij. Met een zwart en rood krijtje tekende ze de monden en ogen en uit haar schortzak haalde ze plukjes stopwol, die ze oprolde en voor het haar en de kleren gebruikte. En ze praatte tegen me, ik weet zeker dat ze tegen me praatte.

‘Dit was een dame. Ze ging naar de kerk met haar pruik op, zie je wel? Ze was heel deftig. En toen begon het te waaien en haar pruik waaide zo af, zie je wel? Blaas maar eens.

En dit was een soldaat. Hij had maar één been. Zijn andere been was eraf geschoten door een kanonskogel in de slag bij Waterloo. Weet je wel wat dat is, een kanonskogel? Die komen uit een kanon als het oorlog is. Boem!’

We waren op weg naar de boerderij in Poppy’s auto, om de tantes met een bezoek te vereren. Mijn vader had gezegd, nee, hij wilde niet in de auto van een ander rijden – hij bedoelde in Poppy’s auto en hij wilde ook niet op diens plaats zitten – en dus reed mijn moeder. Dat maakte het uitstapje ietwat onzeker, het evenwicht leek verstoord. Het was een bloedhete zondag aan het eind van de zomer.

Mijn moeder kende de weg niet precies en mijn vader vertelde haar pas op het laatste moment dat ze goed zat. Dat ging onder het mom van plagen, maar er zat bij mijn vader toch wel iets van afkeuring bij.

‘Moet ik hierin, of is het één verder? Als ik de brug zie, dan weet ik het wel.’

De route was ingewikkeld. In de buurt van Dalgleish waren de meeste wegen recht, maar hier slingerden ze tussen de heuvels door of liepen dood in het moeras. Soms ging er een weggetje over in een karrespoor, waar weegbree en paardebloem welig tussen de voren tierden. Op sommige plaatsen hingen de uitlopers van de braamstruiken dwars over de weg. Die hoge, dichte struiken, vol doorns met glanzend groene, bijna zwarte bladeren, deden me denken aan de golven van de Rode Zee die voor Mozes opzij werden geduwd.

Daar was de brug, als twee aan elkaar gekoppelde treinwagons, tot op het skelet uitgekleed, één rijbaan smal. En een verkeersbord: gevaarlijk voor vrachtwagens.

‘Dat redden we nooit’, zei mijn vader, terwijl de auto met een bonk op het wegdek kwam. ‘Daar heb je ’m. Die oude Maitland.’

Mijn zusje zei: ‘Waar? Wie? Waar is-ie dan?’

‘De Maitland is een rivier’, zei mijn moeder.

We keken naar beneden. De reling was hier en daar stuk, zodat we het heldere water langs grote, doffe stenen zagen stromen, tussen oevers met cederbomen door; verderop weerkaatsten de rimpels de zon. Ik verlangde naar een koele duik.

‘Gaan ze weleens zwemmen?’ vroeg ik. Ik bedoelde de tantes. Ik dacht dat ze ons wel mee zouden nemen als ze gingen zwemmen.

‘Zwemmen?’ zei mijn moeder. ‘Dat kan ik me niet voorstellen. Zwemmen ze ooit?’ vroeg ze aan mijn vader.

‘Kan ik me ook niet voorstellen.’

Vanuit het donkere cederbos langs de rivier ging de weg heuvelopwaarts. Ik begon de namen van de tantes op te noemen.

‘Susan. Clara. Lizzie. Maggie. Jennet is dood.’

‘En Annie’, zei mijn vader. ‘Vergeet Annie niet.’

‘Annie. Lizzie. Die heb ik al genoemd. Wie nog meer?’

‘Dorothy’, zei mijn moeder, terwijl ze nijdig schakelde toen we boven op de heuvel waren aangekomen en het donkerbeboste dal achter ons lieten. Boven aangekomen zag ik golvende weilanden, bezaaid met paarse melkdistel, wilde lathyrus, suzanne-met-de-mooie-ogen. Er stonden hier bijna geen bomen, wel veel vlierstruiken, in volle bloei, langs de beide bermen. Het leek alsof de vlier met sneeuw was bestrooid. Boven de heuvels stak een kale bergtop uit.

‘Mount Hebron’, zei mijn vader. ‘Het hoogste punt in Huron County. Tenminste, dat wordt beweerd.’

‘Nu weet ik de weg weer’, zei mijn moeder. ‘We zijn er bijna, geloof ik.’

En toen waren we er, bij het grote houten huis, met de schuur en daarachter bloeiende, bruine heuvels, zonder een boom in de buurt. Het koetshuis aan het eind van de oprijlaan was de oorspronkelijke schuur, gebouwd van boomstammen. Het huis was niet wit geverfd, zoals ik me steeds had voorgehouden, maar geel, en de meeste verf was afgebladderd.

In de schaduw vóór het huis, een smalle strook op dit uur van de dag, zat een aantal figuren op rechte stoelen. Achter hen, aan de gevel, hingen de blinkend geschuurde melkemmers en onderdelen van de melkontromer.

Ze hadden ons blijkbaar niet verwacht. Ze hadden geen telefoon, dus we hadden onze komst niet kunnen aankondigen. Ze zaten wat in de schaduw en keken de weg af, waar de hele middag een enkele auto langskwam.

Eén figuur stond op en rende langs het huis naar achteren.

‘Dat is vast Susan’, zei mijn vader. ‘Die is mensenschuw.’

‘Die komt wel terug als ze hoort dat wij het zijn’, zei mijn moeder. ‘Deze auto is natuurlijk vreemd voor haar.’

‘Misschien. Ik zou er niet te vast op rekenen.’

De anderen stonden op en bereidden zich voor op datgene wat komen ging, hun handen over elkaar geslagen voor het schort. Toen we uitgestapt waren en ze ons herkenden, deed een van hen een paar stappen naar voren, bleef weer staan en wachtte tot wij naderbij kwamen.

‘Kom’, zei mijn vader, en hij stelde ons aan ieder van hen voor. Geen omhelzingen, geen handen, geen zoenen. Hij noemde alleen de naam van de tante voor wie hij stond.

‘Lizzie. Dorothy. Clara.’

Het had geen zin, ik zou die namen toch niet onthouden. Ze leken te veel op elkaar. De oudste en jongste scheelden ongeveer vijftien jaar, maar voor mij leken ze allemaal vijftig, ouder dan mijn ouders, hoewel niet écht oud. Ze waren allemaal mager, fijngebouwd en vroeger waarschijnlijk tamelijk lang, maar nu zonder uitzondering kromgetrokken door jarenlang hard werken en een sober leven. Sommigen droegen het haar kort, in een soort kinderkapsel, anderen hadden het in vlechten gedraaid en opgestoken. Van niemand was het haar uitgesproken zwart of uitgesproken grijs. Hun gezicht was bleek, de wenkbrauwen waren dik en borstelig, de diepliggende ogen waren helder: blauwgrijs of groengrijs of gewoon grijs. Ze leken op mijn vader, alleen was die niet krom. Bovendien had zijn gezicht iets opens, wat zij niet hadden, en dat gaf hem een knap uiterlijk.

Ze leken ook veel op mij. Ik was me daar toen niet van bewust en zou het trouwens evenmin op prijs hebben gesteld. Maar als ik van nu af aan niets meer aan mijn haar zou doen, geen make-up zou gebruiken en mijn wenkbrauwen niet meer zou epileren, als ik een vormeloze bloemetjesjurk aan zou trekken en met mijn hoofd omlaag en mijn armen over elkaar tegen het huis zou leunen, wat dan? Jawel. Dus toen mijn moeder en haar nichten mij aankeken en me in het licht hielden en tegen elkaar zeiden: ‘Is het een Chaddeley? Wat vind jij?’ zagen ze het gezicht van een Fleming, en om de waarheid te zeggen was het een mooier gezicht dan dat van hen. (Niet dat zij zichzelf mooi vonden of zo, er als een Chaddeley uitzien was voldoende.)

Eén van de tantes had handen zo rood als een gevild konijn. Die tante zat later in de keuken tegen de houtkist aan, half achter de kachel, en ik zag hoe ze voortdurend in haar handen wreef en over haar schort streek. Ik had zulke handen eerder gezien, lang geleden, op een van onze vroegere bezoeken, en mijn moeder vertelde me dat deze tante – was het wel dezelfde? – jarenlang de vloer en de tafel en de stoelen had geschrobd met loog, om ze wit te houden. Zo zien je handen eruit, na jarenlang logen. En ook na dit bezoek, op de terugweg in de auto, zei mijn moeder weer op een toon waarin beschuldiging, bezorgdheid en afkeer doorklonken: ‘Heb je die handen gezien? Ze hebben vast toestemming van de dominee om op zondag ook te schrobben.’

De vloer was van grenenhout en inderdaad wit en blinkend en hij leek zo zacht als fluweel, net als de stoelen en de tafel. We zaten in een grote kring in de keuken, die als een klein huis achter het eigenlijke huis leek aangeplakt; voor- en achterdeur tegenover elkaar, aan drie kanten ramen. De koude, zwarte kachel glansde ook, van de kachelpoets. De stangen leken net spiegels. Die keuken was kaler en schoner dan alle andere kamers waarin ik ooit ben geweest. Niets wees op frivool vermaak, of op ongeacht welke vorm van vermaak voor de bewoners. Geen radio, geen kranten of tijdschriften, laat staan boeken. Er moet ergens in huis een bijbel zijn geweest, en een kalender, maar die waren nergens te bekennen. Ik twijfelde zelfs aan mijn herinnering aan de wasknijperpoppetjes, de krijtjes en de stopwol. Ik wilde vragen wie van hen die poppetjes had gemaakt. Hadden die deftige dame-met-pruik en die soldaat-met-één-been echt bestaan? Maar hoewel ik meestal niet verlegen was, zat ik als verlamd in die keuken, alsof ik voor het eerst besefte hoe aanmatigend een vraag zou kunnen klinken, hoe hachelijk het uiten van je mening kon zijn.

Niet met praten maar met werken vulden ze hun dagen, werken gaf hun leven gestalte. Dat weet ik nu zeker. Ze trokken de melk uit de lange, rauwe tepels, joegen het strijkijzer heen en weer over de schroeierig ruikende strijkplank, pletsten het schrobwater in witmakende halen over de grenen vloer, en dit alles in stilte, en wellicht in grote tevredenheid. Hier werd niet gewerkt als bij ons thuis; daar wilden we er zo snel mogelijk vanaf. Hier was werken iets wat altijd kon, en moest, doorgaan.

Waar moesten we het over hebben? Net als mensen die op bezoek zijn bij de koningin, spraken de tantes niet uit zichzelf, ze gaven alleen antwoorden. Ze boden ons niets te drinken aan. Het was duidelijk dat ze zichzelf met grote wilskracht dwongen om niet weg te rennen en zich te verbergen, net als tante Susan, die zich tijdens ons bezoek niet meer liet zien. In die keuken voelde je de contactarmoede op z’n pijnlijkst. Ik was erdoor gehypnotiseerd, door dat fascinerende, pijnlijke gevoel, de vernederende noodzakelijkheid ervan.

Mijn vader voelde min of meer aan hoe hij de zaken moest aanpakken. Hij begon over het weer. De behoefte aan regen nu, de regenbuien in juli die het hooi hadden verpest, het natte voorjaar van vorig jaar, overstromingen van lang geleden, het vooruitzicht van een droge of een natte herfst. Zulke praat stelde hen enigszins op hun gemak, en hij informeerde naar de koeien, het rijpaard Nelly en de werkpaarden Prince en Queen, en de tuin; of ze ook luis op de tomaten hadden? Nee, dat hadden ze niet.

‘Hoeveel liter hebben jullie ingemaakt?’

‘Zevenentwintig.’

‘Nog chilisaus gemaakt? Nog sap gemaakt?’

‘Sap en chilisaus. Ja.’

‘Dus jullie hoeven deze winter geen honger te lijden. Jullie worden nog dik als je niet oppast.’

Er begonnen er een paar te giechelen en mijn vader kreeg de smaak te pakken en ging door met plagen. Hij informeerde of ze nog veel gedanst hadden, de laatste tijd. Hij schudde meewarig het hoofd toen hij zogenaamd herinneringen ophaalde aan hun ruige tijd, hoe ze alle dansfeesten afstroopten, rookten en lol trapten. Een berucht stel, zei hij, ze wilden niet aan de man omdat ze dan niet meer konden flirten; eigenlijk schaamde hij zich diep voor hen.

Op dit punt greep mijn moeder in. Ze wilde hen vast beschermen tegen al dat geplaag; ze vond het gemeen, al dat doorzagen over datgene wat ze nou juist nooit hadden gedaan of waren geweest.

‘Wat een schitterend meubel’, zei ze. ‘Dat buffet. Ik heb het altijd zo prachtig gevonden.’

‘Een stelletje bakvissen,’ zei mijn vader, ‘dat waren ze in hun tijd.’

Mijn moeder liep naar het keukenbuffet en bekeek het aandachtig. Het was van grenenhout, hoog en zwaar. De knoppen op deurtjes en laden waren niet precies rond, maar enigszins onregelmatig van vorm; waren ze zo gemaakt, of hadden vele handen ze zo gevormd?

‘Als hier ooit een antiekhandelaar komt, kan hij honderd dollar bieden voor deze kast’, zei mijn moeder. ‘Als dat ooit gebeurt, moet je het niet aannemen. Dat geldt ook voor de tafel en stoelen. Laat je door niemand ompraten, verkoop het spul niet voordat jullie zeker weten wat het echt waard is. Ik weet waar ik over praat.’ Zonder toestemming te vragen begon ze het buffet te onderzoeken, ze betastte de knoppen en bekeek de achterkant. ‘Ik weet zelf niet precies wat het waard is, maar als jullie het ooit willen verkopen, laat ik het wel taxeren door de beste experts die ik kan vinden. En dat is nog niet alles’, zei ze, terwijl ze haar hand onderzoekend over het hout liet glijden. ‘Er staat hier voor een kapitaal aan meubelen in huis. Daar moet je zuinig op zijn. Jullie hebben nog de oude meubelen die hier in de buurt werden gemaakt, en daar zijn er niet veel van over. Rond de eeuwwisseling hebben de meeste mensen die spullen eruit gegooid. Toen ze welvarend werden, kochten ze van die victoriaanse meubelen. Wat niet weggegooid is, is nu geld waard, en het wordt alleen maar meer waard. Let op mijn woorden.’

Zo was mijn moeder. Alleen begrepen ze er niets van. Wat hen betreft had ze staan raaskallen. Misschien kenden ze het woord antiek niet eens. Ze had het over hun keukenkast, maar op een manier waarvan ze niets begrepen. Als er een handelaar kwam en hun geld bood? Maar er kwam hier nooit iemand. Ze konden zich niet voorstellen dat ze die kast zouden verkopen, evenmin als de keukenmuur. Alle tantes keken naar de handen in hun schoot.

‘Degenen die niet welvarend waren geworden, hadden dus mazzel’, zei mijn vader om het wat gemakkelijker voor hen te maken, maar daar hadden ze ook niets op te zeggen. Ze wisten waarschijnlijk wel wat er bedoeld werd met welvarend, maar dat soort woorden zouden ze zelf nooit gebruiken, nooit over hun lippen kunnen krijgen en in gedachten zouden ze ook nooit zo willen worden. Het was hun natuurlijk opgevallen dat sommige mensen, zelfs hun buren, geld uitgaven aan tractoren, combines en melkmachines en zelfs aan auto’s en hun huis, en volgens mij moet dat voor hen een teken zijn geweest van een zorgwekkend en bepaald niet benijdenswaardig gebrek aan fatsoen en zelfbeheersing. Ze vonden het eigenlijk sneu voor die mensen, zoals ze het ook sneu vonden voor meisjes die van het ene dansfeest naar het andere zwalkten, en rookten, flirtten en vervolgens trouwden. Misschien vonden ze mijn moeder ook wel sneu. Mijn moeder wierp een blik op hun leven en probeerde een manier te bedenken om het te verlichten of open te breken. Stel nu dat ze enkele meubelen verkochten en elektriciteit aan lieten sluiten, een wasmachine kochten, zeil op de vloer legden, een auto namen en erin leerden rijden? Waarom niet? vroeg mijn moeder zich af, want ze beschouwde het leven als één geheel van verandering en vooruitgang. Ze stelde zich voor dat de tantes naar bepaalde dingen verlangden, niet alleen in materieel opzicht, maar ook mogelijkheden of omstandigheden die ze niet echt misten, niet echt verwierpen ook, omdat ze geheel zaten ingesponnen in wat ze hadden en gewend waren, zo strak zelfs dat ze zich hun leven onmogelijk anders konden voorstellen.