Dichters voor Amnesty International

Zo’n gelukkige dag

Samenstelling Daan Bronkhorst

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Gedichten © de afzonderlijke auteurs, vertalers en uitgevers

Samenstelling © Amnesty International/Daan Bronkhorst, 2005

Omslagontwerp De Geus bv

Het gedicht op de omslag is ontleend aan Czesław Miłosz, Gedichten (Atlas, Amsterdam 2003) in de vertaling van Gerard Rasch

isbn 978 90 445 2375 1

nur 306

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Niet alle rechthebbenden konden worden achterhaald. Degenen die menen ten onrechte niet benaderd te zijn wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2005.

Inleiding

De vader van Roque Dalton was bankrover, een van de befaamde Dalton Brothers in het Amerikaanse Kansas. Toen hij genoeg had buitgemaakt, kocht hij een koffieplantage in El Salvador. Roque, die geboren werd in 1935 en zou uitgroeien tot de beroemdste revolutiedichter van Latijns-Amerika, had van kindsbeen af de pest aan het welgestelde milieu van zijn vader. Op de jezuïetenschool maakte hij met rijke klasgenootjes ruzie over politiek. Hij sloot zich aan bij de Communistische Partij. In 1959 werd hij gearresteerd, in 1960 opnieuw en dit keer ook ter dood veroordeeld. De dag voordat de executie voltrokken zou worden viel de militaire dictatuur. Roque ging naar Cuba, zette er een uitgeverij op en keerde in 1965 naar El Salvador terug. Twee maanden later, toen hij in een café zat te drinken, werd hij ‘met het schuim van het bier nog op zijn lippen’ gearresteerd. Hij werd gemarteld en ook dit keer ter dood veroordeeld. Een aardbeving legde de muur van zijn cel in puin; door de brokstukken groef hij zich een weg naar buiten. ‘Roque heeft meer levens dan een kat’, schreef een bevriende dichteres. Hij ging weer naar Cuba. In 1969 kreeg hij voor zijn poëzie de prijs van de Casa de las Américas, de hoogste literaire onderscheiding van het continent. Na een verblijf als correspondent in Praag kwam hij terug in El Salvador en sloot zich daar aan bij het Revolutionaire Volksleger. Hij wilde leren schieten – de commandant verbood dat en eiste dat hij marxistische gedichten zou blijven schrijven. Er brak een conflict uit binnen het Volksleger en Roque viel in handen van een factie die hem slecht gezind was. In een ‘proces’ kreeg hij opnieuw een doodvonnis. Op 10 mei 1975, vier dagen voor zijn veertigste verjaardag, stierf hij door de kogel.

Het leven van dichters is niet zelden fantastischer dan de fantasie die uit hun werk naar voren komt. Het is ook niet zelden dreigender dan in hun poëzie wordt uitgesproken.

Flora Brovina, die begin 1999 door het tijdschrift Marie Claire werd uitgeroepen tot ‘een van de drie meest invloedrijke vrouwen van de wereld’, schrijft gedichten over een vrouw, een kind, een dageraad – poëzie die zogoed als nooit haar stem verheft. Ze is in 1949 geboren in een vallei in Kosovo, het Albanees sprekende deel van Joegoslavië. Ze studeerde medicijnen, specialiseerde zich in kindergeneeskunde en werkte daarnaast als journalist. Toen de politieke situatie begin jaren negentig ernstig verslechterde, verloor ze haar baan in het ziekenhuis. Ze zette een onafhankelijk centrum voor gezondheidszorg op en een kliniek voor weeskinderen. Op 20 april 1999, toen de bombardementen van de navo in alle hevigheid waren losgebarsten, kwamen acht gemaskerde Servische mannen naar haar huis. Ze namen haar mee naar een geheim militair kamp. Haar zoon sloeg alarm; de Servische autoriteiten erkenden haar arrestatie en brachten haar over naar een reguliere gevangenis. Daar werd ze in achttien dagen in totaal tweehonderd uur ondervraagd. In december werd ze bij een showproces veroordeeld tot twaalf jaar cel wegens ‘terroristische activiteiten’. Ze bracht drieënhalf jaar door in diverse gevangenissen voordat ze, onder grote internationale druk van schrijvers, mensenrechtenorganisaties, collega-artsen en regeringen, werd vrijgelaten.

Het leven van veel dichters heeft zich bewogen tussen gevangenissen, censuur, onderdrukking, oorlog en vluchtelingschap. De grootste Italiaanse schrijver van de vorige eeuw, Cesare Pavese, werd door het fascistisch bewind naar een afgelegen dorp verbannen. Zijn landgenoot Primo Levi overleefde Auschwitz, net als de Franse dichteres Charlotte Delbo. In Vietnam bracht de dichter Nguyên Chí Thiên zo’n dertig jaar van zijn leven grotendeels in werkkampen door. Wole Soyinka, de Nigeriaanse Nobelprijswinnaar, zat meermalen gevangen. De Cubaanse regering sloot en sluit telkens dichters op, onder wie Herberto Padilla, María Elena Cruz Varela en Raúl Rivero. Breyten Breytenbach zat zeven jaar gevangen in Zuid-Afrika; hij was toen al zo beroemd dat zijn cipiers hem vroegen om uitleg van de gedichten die hun kinderen als huiswerk moesten lezen. Irina Ratoesjinskaja was een nationaal bekende dichteres toen de sovjetregering haar tot een strafkamp veroordeelde. En zo meer.

Voor zo’n vijftig dichters die in deze bundel zijn opgenomen geldt dat ze een of andere vorm van gevangenschap aan den lijve hebben ondervonden. Sommigen werden terechtgesteld, zoals Roque Dalton, en anderen werden hoogstwaarschijnlijk vermoord, zoals de Guatemalteekse dichteres Alaíde Foppa de Solórzano, die ‘verdween’ nadat paramilitairen haar hadden ontvoerd en die nooit meer terugkeerde. Andere dichters zijn gevlucht voordat de autoriteiten hen konden oppakken – of erger. De hedendaagse literatuur heeft daaraan een paar van haar grote namen overgehouden, onder wie Bertolt Brecht, Ismail Kadare, Taslima Nasrin, Mahmoud Darwish, Ariel Dorfman en Bei Dao.

Maar deze bloemlezing is niet een lofrede op de dichters als de symbolen van alles wat ‘politiek correct’ is. Dichterlevens zijn vaak beproefde levens, vol conflicten en tegenstrijdigheden. Daarvan getuigt bijvoorbeeld de biografie van Luigi Pirandello, geboren in 1867 en in 1934 geëerd met de Nobelprijs voor Literatuur. Op zijn zevenentwintigste trouwde hij met Antonietta, een vrouw die hij nooit had ontmoet, de dochter van een krankzinnige vader. Na de geboorte van hun derde kind werd Antonietta zelf krankzinnig. Pirandello verzorgde haar zeventien jaar en al die tijd terroriseerde ze hem en de kinderen. Pas in 1919 had Pirandello de financiële middelen om haar naar een sanatorium te sturen. Later steunde Pirandello de opkomst van Mussolini: ‘Ik ben fascist omdat ik Italiaan ben.’ Hij prees het bewind en liet zelfs zijn Nobelprijsmedaille omsmelten om Mussolini’s oorlog in Abessinië te ondersteunen. Niettemin was Pirandello in zijn werk een schrijver van uitgesproken humanitische inslag. Zijn toneelstukken, die nog altijd wereldwijd worden opgevoerd, laten mensen zien in al hun wanhopig verlangen naar liefde en waardigheid. En het jeugdgedicht dat in deze bundel van hem is opgenomen drukt zowel de schoonheid als de ontreddering van het menselijk lot uit.

De selectie van deze bloemlezing is gemaakt naar thema’s die dicht bij het werk van Amnesty International liggen. Er is poëzie opgenomen over gevangenschap, over marteling en politiek geweld, over ballingschap, maar ook over menselijke waardigheid, over wat mensen in andere mensen en in de wereld om hen heen als belangrijk erkennen, over de vage grens tussen wat het noodlot heet en wat mensen door hun handelen kunnen bereiken. Om die veelheid van ervaring, fantasie en verstand te ordenen zijn de gedichten in dit boek verdeeld over tien thema’s. Die zijn ontleend aan het werk van Martha Nussbaum, misschien wel de meest invloedrijke (en zeker de breedst gelezen) Amerikaanse filosoof van het moment. Zij maakte een lijst van de tien ‘basisvermogens’ (capabilities) van de mens. Die werden in dit boek de hoofdstuktitels, elk toegelicht met een paar woorden uit Nussbaums omschrijving. Haar lijst verschilt niet zoveel van hoe een lijst van de belangrijkste mensenrechten eruit zou zien. Nussbaum vindt het idee van rechten echter te beperkt. Het gaat haar niet alleen om wat mensen formeel, door wet of verdragen, is toegestaan. Het gaat haar ook om hetgeen mensen beweegt om een zo volledig mogelijk leven te leiden. Liefde, troost, samenzijn, spel, inzicht, genot: dat zijn geen woorden die je in officiële mensenrechtenteksten vindt.

De gedichten laten, in elk van de tien hoofdstukken, zien hoe mensen erin slagen hun vermogens tot werkelijkheid te brengen of daarin juist worden gedwarsboomd. Een paar voorbeelden.

In het hoofdstuk ‘Leven’ dicht de Poolse Nobelprijswinnaar Czesław Miłosz over ‘zo’n gelukkige dag […]/ wat aan kwaad was geschied, had ik vergeten’. En schrijft de Tsjech Jaroslav Seifert over de keerzijde van leven, de opgelegde dood: ‘Ik geloof dat nu de tijd is gekomen/ om een moord recht in het gezicht te zeggen:/ Je bent moord.’

Onder ‘Veiligheid’ vertelt een anonieme dichter uit Nepal over een meisje dat een verhaal ‘voorleest’, terwijl ze nog helemaal niet kan lezen: ‘maar uit haar hart/ leest ze het tijdloos vertrouwen van redding’. Yehuda Amichai, Israëls meest geliefde dichter, drukt het contrast tussen veiligheid en onrust ironisch uit in een gedicht waarin hij de ogen van zijn kinderen vergelijkt met vruchten: ‘God zit in de fruit- en ogenhandel/ en ik doe in zorgen.’ De dichter Djordjević vluchtte uit de Joegoslavische oorlog naar Nederland en verwoordt de breekbaarheid van het veilig gevoel: ‘Ik vlucht voor het leven/ ik vlucht voor de mensen […]/ ik vlucht nog altijd/ ik vlucht voor de nacht en de maandag’. Ariel Dorfman, de Chileense dichter die alle verschrikkingen van de dictatuur in zijn land aan de kaak stelde, schrijft over de angst van de gevangene die de stappen telt naar de martelkamer: ‘Ai, als je boven de tachtig zit,/ is er geen andere plaats/ waar ze je heen kunnen brengen,/ is er geen andere plaats,/ is er geen andere plaats,/ is er al geen andere plaats meer.’

In het hoofdstuk ‘Waarneming’ zijn gedichten bijeengebracht over zien, voelen, horen, ruiken. Zoals het gedicht van de Iraanse Forough Farrokhzad: ‘breng mij een lichtje/ en een raampje waardoor ik/ naar de gelukkige drukte van de straat kan kijken’. En het gedicht van de Schot Don Paterson die zijn kamer beziet in ‘die nacht daar, rafelig en omlijst/ in een vierkant late zon. En puur uit gewoonte […]/ zag ik mijzelf zitten voor één laatste keer.’

Het hoofdstuk ‘Rede’ is gewijd aan wat dichters zich afvragen over de kracht van verstand en logica. De Schotse schrijver Norman MacCaig: ‘De rede zit hulpeloos aan zijn bureau/ rekeningen op te tellen die nooit kloppen’. De Pool Zbigniew Herbert: ‘Meneer Cogito probeert/ een zuivere gedachte te krijgen/ in ieder geval voor hij gaat slapen’. De Zuid-Afrikaanse Ingrid de Kok: ‘Maakt het iets uit of je weet/ van ’t detail dat waarheid heet?’

Over liefde, vriendschap en andere vormen van intieme verbondenheid van mensen gaat het in het hoofdstuk ‘Samen’. De Amerikaanse dichter e.e. cummings zegt van zijn geliefde: ‘in je teerste gebaar zijn dingen die me omsluiten/ of die ik niet beroer, ze zijn te nabij’, en hij zegt ook: ‘niemand, zelfs niet de regen, heeft zulke kleine handen’. Jian Weiping, een Chinese dichter die nu gevangenzit, getuigt van de liefde voor zijn dochter en verzekert haar: ‘Je pappa staat op de schouders van die grote draak/ en zal beslist zijn pen weer oppakken!’

Poëzie die de dingen op een grillige, spottende, dwarse manier benadert is ondergebracht bij het thema ‘Spel’. Wisława Szymborska, de Poolse dichteres die de Nobelprijs kreeg, bekijkt de wereld door de ogen van engelen en zegt: ‘Ik waag te veronderstellen/ dat ze in hun vleugels klappen/ en dat uit hun ogen tranen stromen,/ tenminste van het lachen.’ Alfred Schaffer, een jonge Nederlandse dichter die in Zuid-Afrika woont, voert een stripfiguur op als redder van de wereld: ‘In die tijd stond Superman bekend als uiterst vriendelijk./ Aan de ontbijttafel groette hij beleefd,/ gaf desgewenst de suiker door’. Superman verveelt zich nooit, blijkt aan het eind van het gedicht, desnoods ‘huurde hij doodgewoon een paar lachfilms’.

En in de laatste rubriek van deze bloemlezing, ‘Zelfbeschikking’, stellen dichters zich de vraag tot waar ze bereid zijn te gaan zonder zich uit te leveren aan schijnidealen en valse waarden. Nafiss Nia, uit Iran naar Nederland gevlucht, schrijft: ‘Zeg geen ja/ wanneer je nee wil zeggen/ zeg ik tegen mezelf.’ De Engelse dichteres Carol Rumens: ‘Zeg nooit het ja/ dat je niet meent, maar het nee/ dat je altijd hebt gemeend, zeg dat,/ zelfs als het al te laat is,/ zelfs als het je dood betekent.’ De Hongaar Péter Kuczka: ‘Liever zou ik naakt door alle straten gaan/ maar me nooit in een maatpak van leugens steken.’

Deze bloemlezing bevat werk van ongeveer 220 dichters uit meer dan tachtig verschillende landen en taalgebieden. Onder hen zijn achttien winnaars van de Nobelprijs voor Literatuur. Velen zijn met andere prijzen bekroond, zoals het Poetry International Eregeld, nu omgezet in de Free Word Award van de Stichting Poets of All Nations en de Novib-uitgeverij. Alle dichters die in dit boek zijn opgenomen schreven in de twintigste, soms ook de eenentwintigste eeuw. De oudst opgenomen dichters, Konstantin Kavafis en W.B. Yeats, overleden in 1933 respectievelijk 1939. Dat was een heel leven voordat de jongst opgenomen dichters werden geboren: Pavel Mozheiko uit Wit-Rusland (in 1979) en Azhari uit Indonesië (in 1982). Eén gedicht, dat waarmee de bundel opent, is van onvergelijkbaar veel vroegere datum. Het is een verslag van ontberingen die na zo’n vierduizend jaar nog pijnlijk hedendaags aandoen.

Deze bloemlezing, zoals de eerdere dichtbundels die totstandkwamen in de samenwerking van Amnesty International en uitgeverij De Geus, is mogelijk gemaakt door de belangeloze medewerking van vele auteurs, vertalers en uitgevers. Meer dan de helft van de vertalingen is speciaal voor deze bundel gemaakt. Een belangrijk deel van de opbrengst zal besteed kunnen worden aan het werk van Amnesty International. Allen die hebben bijgedragen worden hier nogmaals uitdrukkelijk bedankt.

Speciale dank gaat uit naar Jana Beranová, Hilke Molenaar, Ellen Nieuwenhuis, Marjolein Santen, E.T., Jeroen Teitler, Wim Zaal, Poetry International en Poets of All Nations, die op essentiële momenten hun poëtische en andere steun gaven.

De samensteller

#

Aan IPOEWER, een Egyptische klerk, wordt deze klaagzang toegeschreven. Hij dateert mogelijk van 2000 v.Chr. en vertoont gelijkenis met het bijbelse verhaal van de Exodus. De tekst is eeuwen na zijn ontstaan door een scholier gekopieerd op een papyrusblad dat nu wordt bewaard in Leiden.

Als kraanvogels

Ja, arme mensen zijn in het bezit gekomen van rijkdom en hij die zich niet eens sandalen kon veroorloven barst nu van het geld.

Ja, de slaven dragen een treurig hart en de magistraten verbroederen zich niet met hun mensen maar schreeuwen slechts.

Ja, de harten zijn gewelddadig, de pest waart door het land, overal is bloed, nergens ontbreekt de dood en de mummielijkwaden spreken al voordat iemand naderbij komt.

Ja, mensen waden als kraanvogels door de modder en de rivier werd een graf en de plaats van de balseming werd een rivier.

Ja, de edelen zitten in de rats en de armen verheugen zich, elke stad zegt: ‘Laten we de machtigen in ons midden onderdrukken.’

Ja, het land keerde en keerde als een pottenbakkerswiel, de rover werd rijkaard en de rijke werd plunderaar.

Ja, de rivier is nog slechts bloed, maar toch drinken mensen ervan, mensen mijden mensen en dorsten naar water.

Ja, de krokodillen zijn verzadigd van de prooi die ze hebben gevangen, want de mensen gaan naar hen toe uit vrije wil en zo gaat het land ten onder.

Ja, weinig mensen zijn er nog maar en overal begraaft men zijn broers.

Leven

… een leven in vrede en vervulling, en voor de volle duur …

#

CZESŁAW MIŁOSZ (1911-2004) kreeg in 1980 de Nobelprijs voor Literatuur. Zijn werk behoort tot het meest vertaalde van de Poolse poëzie.

Een geschenk

Zo’n gelukkige dag.

De mist was vroeg gezakt, ik werkte in de tuin.

De kolibries stonden stil boven de bloeiende kamperfoelie.

Er was geen ding op aarde dat ik zou willen hebben.

Ik kende niemand die het benijden waard was.

Wat aan kwaad was geschied, had ik vergeten.

Ik schaamde me niet bij de gedachte dat ik was wie ik ben.

Ik voelde nergens in mijn lichaam pijn.

Toen ik mij oprichtte, zag ik de blauwe zee en zeilen.

Berkeley, 1971

#

CHRIS ABANI (Nigeria, 1966) publiceerde zijn eerste roman toen hij achttien was en zat vervolgens zes maanden gevangen. Later werd hij opnieuw vastgehouden, in de Kiri Kiri-gevangenis. Hij kreeg diverse prijzen, waaronder in 2001 de Prins Claus Fund Award. Hij woont nu in Los Angeles.

Gelijkenis van de zaaier

Onder een vroege motregen, moeder,

drie kinderen en vader.

In zijn armen, kleiner dan een pop,

hun dode meisje.

Het gat, snel gegraven, is te ondiep.

Ze planten haar knielend.

#

BEI DAO (China, 1949) werd als scholier gedurende de Culturele Revolutie naar het platteland verbannen. In 1978 was hij een van de oprichters van een dissident tijdschrift. Sinds het bloedbad van 4 juni 1989 in Peking is hij balling, en ook de meest gepubliceerde hedendaagse Chinese schrijver.

Volmaakt

aan het eind van een volmaakte dag

laten kleine mensen op jacht naar liefde

littekens achter in de schemer

er moet volmaakte slaap bestaan

waarin engelen zorgdragen

voor bloeiende voorrechten

pas na volmaakte misdaad

lopen klokken gelijk

rijden treinen

volmaakte vlam in barnsteen

omringd door oorlogsgasten

die zich warmen

stilte valt, de maan rijst, volmaakt

een pillendraaier bereidt

zeer giftige tijd

#

JANA BERANOVÁ vluchtte met haar ouders uit Tsjecho-Slowakije. In Nederland vestigde ze zich als vertaalster en dichteres, nu steeds vaker ook als mentor van jonge dichters. Ze schreef dit gedicht voor de dodenherdenking op 4 mei 2004 op de Dam in Amsterdam.

In vredesnaam

Mijn nacht is breekbaar

als een kolibrievlinder

vreemde stappen naast mijn bed

laarzen groot als wolkenkrabbers

’t bliksemt en knalt en ik sta weer

op straat==klein==alleen

Ik ren naar het slagveld

om een gedicht te schrijven

graaf geen kuil

voor gevallen woorden

ik laat de bomen

stapelverliefd ruisen

de bergen elkaar

opnieuw ontmoeten

en om geen kind te zijn

dat nooit meer slapen kan

geef ik landen voeten

om het geluk met ons te delen

Voor vrede plant ik

een stokroos een echte

met kaarsrechte rug

#

MARÍA EUGENIA BRAVO CALDERARA was ten tijde van de staatsgreep in Chili, in 1973, universitair docent. Ze werd gevangengezet en gemarteld in het stadion van Santiago. Haar eerste gedichten, die ze schreef in gevangenschap, werden door haar moeder in de tuin begraven en later naar Zwitserland gesmokkeld. Nu woont ze in Londen.

Spiegelbeeld

Toen we net hadden geleerd

onszelf in de spiegel te zien,

te weten wie we waren en vanwaar we kwamen,

kwamen de militairen met hun staatsgreep.

Ze plunderden, arresteerden, doodden

en het ergst van alles was

dat ze niet alleen de spiegel roofden

maar die ook kapotsloegen.

Santiago, 1990

#

BERTOLT BRECHT (1898-1956) werd geboren in Augsburg en vluchtte in 1933 uit Duitsland naar de Verenigde Staten. Hij was antimilitarist en marxist. Zijn toneelstukken en gedichten tonen een sterke maatschappelijke betrokkenheid. Van 1948 tot zijn dood woonde hij in Oost-Duitsland.

Hollywoodelegieën ii

De stad is naar de engelen genoemd

Maar je ontmoet er allesbehalve engelen.

Ze ruiken naar olie en dragen een pessarium van goud

En met blauwe kringen om hun ogen

Voederen ze elke ochtend de schrijvers in hun swimming pools.

Elke ochtend, om mijn brood te verdienen,

ga ik naar de markt, waar leugens gekocht worden.

Vol goede moed

Ga ik tussen de verkopers staan.

De stad Hollywood heeft mij geleerd

Paradijs en hel

Kunnen één stad zijn: voor de armen

Is het paradijs de hel.

In de heuvels wordt goud gevonden

Aan de kust vindt men olie.

Grotere vermogens brengen de dromen van het geluk

Die men hier op celluloid schrijft.

Boven de vier steden cirkelen de jachtvliegtuigen

Van de verdediging. Op grote hoogte

Opdat de stank van de begeerte en de ellende

Niet tot hen naar boven doordringt.

#

BERTOLT BRECHT

Svendborger gedichten ii

In de duistere tijden

Zal daarin ook gezongen worden?

Daarin zal ook gezongen worden

Over de duistere tijden.

#

LILY BRETT is in 1948 geboren in Duitsland en emigreerde als baby met haar ouders naar Australië. Nu woont ze in New York. Ze heeft vijf dichtbundels gepubliceerd en veel over muziek geschreven.

ik vergeet steeds

de feiten en cijfers

en elke keer

als ik ze nodig heb

sla ik er de boeken op na

die twaalf planken beslaan

in mijn kamer

ik weet waar ik moet zijn

om bevestiging te zoeken

voor het feit

dat in het getto van Warschau

7,2 mensen op een kamer zaten

en ze in Lodz

5,8 mensen

toewezen

per kamer

ik vergeet steeds

dat eenderde van Warschau

joods was

en dat ze in het getto

500.000 joden

op 2,4 procent

van de stad

bijeenpropten

en hoeveel lichamen ze verbrandden

in Auschwitz

op het toppunt van hun productie

twaalfduizend per dag

ik moet het controleren

en nog eens checken

en droomde ik nu

dat om vier uur ’s middags

op 19 januari

58.000 uitgemergelde gevangenen

uit Auschwitz marcheerden

en heb ik goed onthouden

dat in Bergen-Belsen

van 4 tot 13 april 1945

28.000 joden arriveerden uit andere kampen

ik kan mij

honderden telefoonnummers

herinneren

telefoonnummers

die ik in twintig jaar

niet heb gebeld

heb ik zo bij de hand

en ik kan me herinneren

wat mensen zeiden

en wat de vrouw van iemand

aan de man van een ander vertelde

wat een goed geheugen

heb je

zeggen ze me.

#

BREYTEN BREYTENBACH (1939) werd in 1975 veroordeeld tot negen jaar gevangenisstraf, onder meer vanwege een gedicht waarin hij de Zuid-Afrikaanse premier beledigd zou hebben. Hij verbleef twee jaar in eenzame opsluiting. Hij kreeg in 1981 het Poetry International Eregeld. Eind 1982 kwam hij vrij en ging hij naar Frankrijk. Hij woont sinds de jaren negentig in zowel Parijs als Zuid-Afrika.

Een gedicht van onbestemde kleur

het hangen van een mens

is net een wat vereenvoudigde illustratie

van de oude Indische touwtruc

de uitverkorene klimt zo snel als een rat

op tegen het stijfstaand touw in de lucht –

en verdwijnt

#

REMCO CAMPERT (1929) begon als schrijver van de Vijftigers en werd door zijn romans, gedichten en columns een van de bekendste Nederlandse auteurs.

Aan Breyten

Poëzie is een voorbeeldige daad

je kunt wel je leven lang elegant

erdoorheen zwijnen

maar eens gebeurt het toch

die afrekening met anderen

en die met jezelf.

Nu heb je het gedaan

en je bent hoop ik fier en ongebroken

nu kan niemand er meer omheen

nu heb je het voor jezelf zeker gemaakt

en daarmee voor ons.

Het is een lang pad naar de dood die vlakbij is.

Als je er uitkomt

uit de bleke klauwen van het bijbeldom

weet ik nooit

zien we je terug in je oude gedaante

wij in het moederland

dat aan jouw vermomming eens geboorte gaf.

#

CÁNDANI (1965) is een Surinaamse schrijfster die haar poëzie en proza wijdt aan de geschiedenis van haar land. De advocaat Gonçalves was een van de vijftien slachtoffers van de Decembermoorden van 1982.

Kenneth Gonçalves

Stil werd Suriname sedertdien

Stil vertrokken drummers

uit koopavonden.

Geluidloos hingen sousafoons

om schouders heen.

Lichten gingen vroeg uit.

De lege straten werden Stil.

Je strijd werd geschiedenis.

Je gezicht werd een foto.

De foto werd een museumstuk.

Ik pluk aan je dromen,

rijg de herinneringen

tot een krans van liefde.

Ik zal hem bewaren

tot de dag aanbreekt

dat de mens

de mens nodig heeft.

#

CHARLOTTE DELBO (1913-1985) was lid van het verzet in Frankrijk en werd in 1942 naar Auschwitz gedeporteerd.

Ik keer uit een andere wereld

naar deze wereld terug

die ik niet had verlaten

en ik kom er niet achter

welke de ware is

zeg eens ben ik uit de andere

wereld wel teruggekeerd?

Naar mijn gevoel

ben ik nog daarginds

en sterf ik daarginds

sterf ik dag aan dag opnieuw

een beetje meer de dood

van allen die gestorven zijn

ik weet niet meer welke de ware

wereld is, deze hier

of de wereld daarginds,

de andere; tegenwoordig

weet ik niet meer

wanneer ik droom

en wanneer niet.

Ik ben teruggekeerd van tussen

de doden, dat gaf mij

zo meende ik het recht

om tot de anderen te spreken

en zodra ik voor hen sta

heb ik hun niets te zeggen

omdat ik daarginds

daarginds heb ondervonden

dat je niet

tot anderen spreken kunt.

#

NESAN ERDOĞAN is in 1964 geboren in Turkije en woont sinds 1985 in Nederland. Zijn gedichten werden bekroond met de prijs van het Turks-Nederlands Poëziefestival 2001.

Aftocht

als de bloedige aftocht van cijfers

het zwijgen oplegt aan letters

telt een generaal zijn medailles

een stad zijn doden

als de bloedige aftocht van cijfers

het zwijgen oplegt aan letters

blijven de straten zonder beeld

en kleurenblind achter

daar, op die plek waar één

gelijk is aan negen en tien

of aan oneindig en niets

telt men medailles met doden

hoe telt men doden als die er niet zijn?

aan de triomfboog hangen de vlaggen

terwijl de tijd ontkent verstrijkend met

de wind waarin die vlaggen wapperen

raakt alles en iedereen

als door smart bewogen

maakt de rekenkunde

zich waar door een bloedige leugen

#

ERICH FRIED (1921-1988) werd geboren in Wenen en vluchtte in 1938 naar Londen nadat zijn vader door de Gestapo was vermoord. Na de oorlog was hij werkzaam voor de BBC. Vooral in de jaren zestig was zijn poëzie zeer populair bij linkse Duitse jongeren.

Gesprek met een overlevende

Wat heb je toen gedaan

Dat je niet had moeten doen?

‘Niets.’

Wat heb je niet gedaan

dat je had moeten doen?

‘Het een en ander.

Een paar dingen.’

Waarom heb je het niet gedaan?

‘Omdat ik bang was.’

Waarom was je bang?

‘Omdat ik niet wilde sterven.’

Stierven anderen

omdat jij dat níét wilde?

‘Ik denk het wel.’

Heb je nog iets te zeggen

over wat je niet hebt gedaan?

‘Ja: jou vragen

wat had je in mijn plaats gedaan?’

Dat weet ik niet en ik kan over jou niet oordelen.

Ik weet slechts één ding:

Morgen zal geen van ons

in leven blijven

als we vandaag

opnieuw niets doen.

#

SALAH HASSAN werd in 1960 geboren in Babylon (Irak) en werkte als journalist, dichter, toneelschrijver en criticus. Hij werd meerdere keren gearresteerd en in 1987 zwaar gemarteld. Na een lange zwerftocht woont hij sinds 1995 in Nederland, waar hij tweemaal de Dunya Poëzieprijs kreeg.

uit

In het oog van de naald

Ik zal je beschrijven oorlog

mijn oorlog

ik zal je schrijven

je tekenen

je mummificeren

ik zal je vertalen

met jou de oorlogswinstmakers verleiden

de psychoten

de psychopaten opdat je totaal wordt

ik wil dat je mijn taal verlaat

om een tekst te schrijven

die vrij is van gruweldaden

#

RUTGER KOPLAND (Rutger van den Hoofdakker, 1934) groeide op in Groningen en werd daar in 1983 hoogleraar psychiatrie. Hij publiceerde sinds 1966 meer dan een dozijn dichtbundels. In 1989 kreeg hij de P.C. Hooftprijs, in 1998 de VSB Poëzieprijs.

Oorlog

Terwijl het verhaal wil dat het verteld en

voorbij is – maar het breekt af

zeker, het is mij verteld en verteld

maar nog

ik zie die grijze beduimelde foto

maar nog is het gras weer groener dan gras

en de bloesem weer witter dan bloesem

in die grijze tuin moet het oorlog zijn geweest

in die man, die vrouw, dat kind

in dat grijze gras onder die grijs bloeiende boom

het is mij verteld en verteld hoe zij daar

hadden moeten verdwijnen, worden weggevoerd

in goederentreinen, nooit terugkomen

terwijl het verhaal wil dat het verteld en

voorbij is – maar het breekt af

zeker, het is mij verteld en verteld

hoe vrede weerkeerde

maar nog is er geen andere foto dan deze

waarin het nog moet

#

PRIMO LEVI (1919-1987) werd in 1941 als lid van een Italiaanse partizanengroep opgepakt in Turijn en naar Auschwitz gedeporteerd.

25 februari 1944

Ik zou iets anders willen geloven,

Iets anders dan dat de dood jou heeft vernietigd.

Ik wou dat ik de kracht kon verwoorden

Waarmee wij toen verlangden,

Wij die reeds verdronken waren,

Om nog eenmaal samen

Vrij onder de zon te lopen.

9 januari 1946

#

EWA LIPSKA (Polen, 1945) publiceerde sinds 1967 tien dichtbundels. Haar werk is in diverse landen vertaald.

Het kwaad

Meestal krijgt het amnestie van gevoelens.

Op vrije voeten

slikt het valse lucht.

Cameralieden tonen de ganse wereld

de fiches van zijn zwart omrande ogen.

De tijd wordt vast in verlegenheid gebracht

door het zwaar achtergestelde uur.

Is het een drukfout

in de uitgaven van generaties?

Men kan een aanklacht indienen

tegen onbeantwoorde haat.

De epidemieën van de geschiedenis.

De hartstocht der gebeurtenissen.

Een al te achteloos doorstane keelontsteking.

Bijlessen van altruïsten helpen niet.

Muzikale frasen. Stucwerk en ornamenten.

In de kazernes van nieuwe misdaden

verstommen engelenkoren ten einde raad.

#

LUCEBERT (Lubertus Jacobus Swaansdijk, 1924-1994), dichter en schilder, was de grondlegger van de Vijftigers en gaf met zijn grillige poëzie de aanzet tot een revolutionaire vernieuwing van de Nederlandse dichtkunst.

Terreur

Eindelijk de lege weg

de eindeloze lege weg

de lege stenen die duizend en een

witte treden de gespleten stenen

de hele lange lege witte weg

de zeer stenen weg de zeer

gespleten stenen de eindeloze

looppas het glas de stenen de witte

pas gedolven benen van de voorbijgangers

vlak achter het struikgewas

niets dat opvalt achter de heuvels

worden deserteurs neergeknald

een generaal laat een wind

over de weg trekt een stinkende wolk

de lijken bevinden zich tussen de witte stenen

merkwaardig goed verborgen

kunstzinnig ingelegd tussen de gespleten stenen

elke spleet is een verwonderd oog

en de honderden de eindeloze lege ogen

zijn van niemand van niemand ook

zijn de stormen van geweld

soms gaan zij vermomd als gestolen auto’s

langzaam over de lege witte weg

maar dan is het ook zeker dat zij verdwijnen

plotseling in de heldere bloedvlek pal op de einder

#

JAMES MERRILL (1926-1995) was een Amerikaanse schrijver die bekroond werd met onder meer de Pulitzer Prize voor poëzie. Hij zette zich sterk in voor de emancipatie van homoseksuelen.

Casual kleding

De gemiddelde toeriste: vijftig, 2,3

keer gehuwd, gekleed, dit jaar, in Ferdi Plinthbower

Originals Jeans. Een kans van 1 op 9

dat ze vandaag langs de ambassade wandelt

rond een uur of twaalf. De gemiddelde terrorist:

vijfentwintig, vrijgezel. Geen behoefte aan trends,

althans niet in kleding. Let echter op het einde:

mensen zijn naar voren gekomen uit gekleurde mist,

glimlachen niet op honderd miljoen schermen

en vertellen van dat telefoontje naar de omroep zojuist,

‘de verantwoordelijkheid opgeëist’. Vernietiging

met een sierlijk logo, net als op de jeans van de dode vrouw.

#

W.S. MERWIN is in 1927 geboren in New York. Hij publiceerde vijftien dichtbundels en vele vertalingen, waaronder van Dante. Hij kreeg al vroeg erkenning en zette zich later speciaal in voor jonge dichters.

De oorlog

Er zijn standbeelden die een oorlog ingaan

zoals wij een droom ingaan

die we ons nooit zullen herinneren

ze leefden voordat wij leefden

maar in de droom kunnen we sterven

en elk draagt

een vleugel als in het leven

we kunnen alle treden van het hart aflopen

tot in het moeras

en onze handen achter ons aan slepen

uit de namen naar buiten

en we kunnen een voor een onze trekken verliezen

de steen kan ons vaarwel zeggen

we kunnen de steen vaarwel zeggen

voor immer

en ons inschepen

als een enkele linkervoet in de lucht

en eindelijk stemmen horen als klokjes

en op de kust worden geworpen

en wakker worden met de oorlog in volle gang

#

HANNY MICHAELIS (Amsterdam, 1922) zat ondergedoken tijdens de Tweede Wereldoorlog. Haar ouders kwamen om in kamp Sobibor. Ze publiceerde zes dichtbundels en werd onderscheiden met onder meer de Anna Bijns Prijs.

Maar toen ik in een krant een foto zag

van een in Zuid-Amerika vermoorde

guerrillastrijder, achterover liggend

met halfgesloten ogen, vreemd ontspannen,

onder het opengesjorde hemd het gave

bovenlijf tot aan de navel naakt,

voelde ik iets in me verschuiven

alsof een ander lichaam in het mijne

zich onverhoeds bewoog, de ogen

even opsloeg en weer langzaam sloot