Herta Müller

Barrevoetse februari

Vertaald uit het Duits door José Bruurmijn

Herzien door Ria van Hengel

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Barfüssiger Februar, verschenen bij Rotbuch Verlag, Berlijn 1987

Oorspronkelijke tekst © Carl Hanser Verlag, München 2009

Nederlandse vertaling © José Bruurmijn en De Geus BV, Breda 2014

Omslagillustratie © Trevillion Images

Omslagontwerp b’IJ Barbara

ISBN 978 90 445 2376 8

NUR 304

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Barrevoetse februari

Dit is de tijd vlak na de dood van een vriend.

De lange reis was een spoorlijn, het ijzer van de instanties. De coupé reed. Het raam joeg beelden voor zich uit. Alleen zijn kaakbeen was stukgeslagen. Alleen zijn blik bevroren van de kille verhoren. Alleen zijn brieven en gedichten naakt en uitgelachen.

De aankomst was de winter. Vreemd was het land en onbekend de vrienden. De bomen gesnoeid, koude februari.

Daarboven was een raam.

Ik was er niet. Alleen in de nachten voel ik wat nabijheid wordt genoemd en in de dagen wat je als afstand meeneemt. En stap voor stap leun ik tegen het straathoge raam. En vraag hoe de vogel zo hard kan zijn.

Barrevoetse februari, ik weet het niet. De tenen van de vogel hangen lager dan zijn vlucht. Ik duw het raam dicht.

Een dag kan de straat oversteken.

Geen water en geen vuur en geen touw. De dunne witte laddersporten van de gedachten. Je hoeft je handen niet te gebruiken.

De teen is wat gebogen. De wereld ligt diep.

De wereld ligt op de dood van een vriend. Wat als dagen verstrijkt, wordt geen leven.

De aarde ligt. Ik loop over haar heen.

Dat de dagen zich openen en sluiten. Dat ik ouder ben.

De grote zwarte as

De put is geen raam en geen spiegel. Wie te lang in de put kijkt, kijkt er ook te vaak in. Grootvaders gezicht dook als vanuit de diepte naast het mijne op. Tussen zijn lippen stond het water.

Door de put heen kun je zien hoe de grote zwarte as onder het dorp de jaren voortdraait. Wie al eens tot in zijn ogen ziek is geweest en met één oog in de dood, heeft de as gezien. Grootvaders gezicht was groen en zwaar.

De doden draaien de as rond als een paardemolen zodat ook wij gauw dood zullen gaan. Dan helpen wij mee de as draaien. En hoe meer doden er zijn, hoe leger het dorp wordt, hoe sneller de tijd gaat.

De putrand leek op een ketting van groene muizen. Grootvader zuchtte zachtjes. In zijn wang sprong een kikker. En zijn slaap gleed in dunne kringen over mijn gezicht en nam zijn haar, zijn voorhoofd en zijn lippen met het zuchten mee. En nam ook mijn gezicht mee naar de rand.

De mouw van grootvaders jasje hing tegen mijn hand. Achter de bomen stond de verstarde middag. En in de bomen hing een trillen zonder wind. En boven het plaveisel hing een twaalfuurgelui als van stenen.

Moeder stond in de deuropening en had damp in haar haren en riep voor het eten. En vader kwam door het hek met een lange schaduw over het zand en legde een hamer onder de boom. Ik liep over het plaveisel mijn schaduw achterna en tilde mijn schoenen uit de schaduw van mijn benen.

Grootvader duwde me met de mouw van zijn jasje door de halfopen keukendeur. Die mouw was lang en zo donker als een broekspijp. Op de bodem van het bord, door de groene bladnerven van de peterselie, wilde ik de zwarte as zien die onder het dorp de jaren voortdraaide. Een slap geworden peterselieblad plakte tussen moeders lippen en kin. En slurpend zei ze: ‘De honden in het dorp gaan vandaag vreselijk tekeer.’ Vader viste de verdronken mier met zijn wijsvinger op en legde hem op de rand van zijn bord. En moeder keek naar zijn vingertop en zei alsof ze het tegen zichzelf had: ‘Het is een peperkorrel.’ En vader slurpte al een soepoog naar binnen en zei zachtjes: ‘De zigeuners zijn in het dorp. Ze komen spek en meel en eieren halen.’ Moeder knipperde met haar rechteroog. ‘En kinderen’, zei ze. En vader zweeg.

Grootvader boog zijn gezicht. Hij stak een naakte voet uit die een lepel vasthield en stapte met lange donkere broekspijpen in de bodem van zijn bord. ‘Het zijn Egyptenaren, die zigeuners’, zei hij. ‘Ze moeten dertig jaar zwerven. Dan komen ze tot rust.’ ‘Dan helpen ze de as draaien’, zei ik zonder hem aan te kijken. En vader schoof zijn lege bord weg en klakte met zijn tong in zijn holle kies. ‘Vanavond geven ze een voorstelling.’ En moeder zette vaders lege bord op de bodem van mijn bord.

Grootvader zweette in zijn nek. Zijn hemdsboord was van binnen vochtig en vuil.

Achter het vensterglas stond het gezicht van de buurvrouw als onder een waterspiegel. Leni had twee rimpels in haar voorhoofd. Die ene rimpel kende ik. Die leek op een koord.

Sinds het voorjaar hielp ook Leni’s vader de grote zwarte as onder het dorp draaien. Grootvader was op zijn laatste zondag, zoals moeder later zei, vóór het twaalfuurgelui nog bij hem op bezoek geweest.

Er stonden witte abrikozenbomen op het erf en door de lucht fladderden koolwitjes. En grootvader liep zonder jasje, hoewel het zondag was. Grootvader liep in zijn witte overhemd. ‘Dan zie ik er niet zo somber uit’, zei hij.

Ik vroeg grootvader onder de witte abrikozenbomen of de buurman tot in zijn ogen ziek was, of hij de as onder de put zag. Grootvader knikte zonder iets te zeggen.

Toen wilde ik het oog zien. Ik vroeg twee stappen achter zijn zondagse schoenen: ‘Mag ik mee?’ Grootvader bleef staan: ‘Leni heeft sinds dinsdagnacht een kind. Als je het wilt zien moet je bloemen voor haar meenemen.’

Ik keek langs mijn rok om me heen. In de tuin groende aarzelend de sla en uienbladen groeiden als slangetjes uit de aarde. De pioenrozen hadden boven hun blaadjes bruine knoppen, met huid bedekt als vingerknobbels. Grootvader streek over zijn donkere broekspijp. ‘Ik ga niet mee, er staat nog niets in bloei.’ Ik zei het en keek alleen naar zijn hand.

Grootvader reikte met zijn hand boven zijn hoofd en trok de laagste tak van de abrikozenboom omlaag. Ik brak twee takjes af. Ze lieten onder het lopen sneeuw op mijn jurk dwarrelen. ‘Eentje geef ik aan de zieke’, zei ik. Grootvader keek over de schuttingen. ‘Als je hem bloemen geeft, stuur je hem het graf in.’ ‘Is hij doodziek?’ vroeg ik in het gras. Ik liep een halve stap achter grootvaders zondagse schoenen. Er bloeide mierikswortel rond de zolen. Die rook zo bitter, die kon je niet aan iemand geven.

‘Als je naar zieke mensen gaat, zeg je niet doodziek, maar ernstig ziek.’ Grootvader zei: ‘Onthoud dat goed’ met halfgesloten ogen.

De buurman lag erbij alsof hij sliep. Ook zijn mond was toegedekt met een deken, die van het stijfsel wit en stenig was als het plafond. Het voorhoofd van de zieke was doordrenkt van het water. De dood was nat.

Grootvader ging op een stoel bij het bed zitten. Hij trok zijn zondagse schoenen onder de stoel, en alsof zijn stem ook ziek was vroeg hij: ‘Hoe is het?’ En bij die korte vraag sloot grootvader zijn ogen.

De zieke opende groot en grijs zijn ogen. De put zag ik niet. ‘Het leven, Gregor, is niets dan ellende’, zei de zieke zo luid dat het schreeuwen was. ‘En als je jong bent, ben je oliedom.’ Hij keek met zijn grijze ogen Leni aan. Die drukte beide handen tegen haar mond, zodat de abrikozentakjes op haar wangen sneeuwden. ‘Hou nu toch eens op’, schreeuwde ze. Haar gezicht was jong en verwelkt. En mijn takjes stonden kaal boven haar handen. Toen haalde Leni haar hand van haar mond, haar hand met de takjes. ‘De dokter heeft hem gezegd dat hij maar beter niet kan nadenken en maar beter niet kan praten’, zei ze. En zonder het te merken haalde ze ook haar andere, haalde ze ook haar lege hand van haar mond.

Grootvader schoof zijn schoenen onder zijn knieën. Zonder Leni aan te kijken vroeg hij: ‘Hoe is het met de kleine?’ Leni zei: ‘Hij groeit goed.’ ‘Hij groeit, groeit als een worm’, zei de zieke, ‘en als hij groot is, zal hij je vragen wie zijn vader is. En dan sta jij daar te kijken als een domme koe.’ Grootvader stak zijn handen in zijn broekzakken. ‘Hij wordt ook zonder vader wel groot’, zei hij tegen zijn zondagse schoenen. ‘En als hij ernaar vraagt, zal ik zeggen: je vader was een zuiplap en een hoerenloper’, zei Leni. Grootvader hief zijn gezicht op. Met beide ogen keek hij in Leni’s ogen. ‘Ieder mens heeft gebreken’, zei hij, ‘en wie gebreken heeft, moet wel fouten maken.’

Leni keek naar de zieke en keek met haar wang en haar oorschelp in mijn richting en zei: ‘Weet je, de ooievaar heeft mij een klein jongetje, een kleine Franz gebracht.’ Leni had een rimpel in haar voorhoofd. Die leek op een koord. ‘De vader is hij nog aan het zoeken.’ Leni legde haar hand in mijn nek.

Grootvader stond op van zijn stoel. Die kraakte hard. De zieke stak een voet uit het bed alsof hij hem door het plafond stak. De holte van zijn voet was zo diep dat ik van onderaf zijn oogholten zag.

In de kamer ernaast schreeuwde de kleine Franz. Het was geen huilen, het was alleen maar schreeuwen, groot als de muur van de kamer.

Nu stond Leni achter het vensterglas. Tussen de beide rimpels in haar voorhoofd was over een jaar heen huid gespannen.

Leni zei achter het vensterglas: ‘Sinds gisteravond is mijn rode kip weg.’ Moeder deed het raam open. Haar haren vlogen de straat op. De venstervleugels stonden als twee spiegels boven moeders schouders. Moeder zei: ‘De zigeuners zijn in het dorp.’

Grootvader schoof het lege bord weg. ‘Sinds vanmorgen, niet sinds gisteravond’, zei hij. Leni keek in de vensterspiegel en glimlachte zo breed dat haar mondhoeken haar wangen helemaal vervormden. ‘Ze zeggen dat dat jonge magere ding met die laag uitgesneden jurk Genoveva speelt’, zei ze. En moeder had geen tijd om adem te halen en fluisterde: ‘Wie weet waar ze die jurk gestolen heeft.’ Moeder wreef met haar ellebogen over de vensterbank. En Leni keek boven moeders schouder in de vensterspiegel en zei dromerig: ‘Die jurk, wie weet. Maar zij heeft toch vlooien.’ Moeder draaide haar gezicht naar vader toe en zei lachend: ‘Van boven bont, van onderen stront.’ Vader beet op zijn wijsvinger. En Leni giechelde: ‘Ze wilde spek. Ik heb haar weggejaagd.’

Leni ging weg en er stond een wolk in de vensterspiegel. Moeder stond bij de tafel. ‘De ooievaar is nog steeds de vader voor de kleine Franz aan het zoeken’, zei ik terwijl ik naar buiten keek.

En vader liep naar de boom, de hamer achterna. En grootvader liep met zijn blanke zeis de klaver in, de zomer achterna. Ik zag hoe de halmen voor zijn voeten neervielen, alsof ze te zwaar en veel te moe waren.

Ik las in mijn boek: En toen voelde de koningin zo’n haat dat haar hart in haar lijf omdraaide.

Moeder bracht de blauwe emmer naar de stal.

Moeder liet een schaduw achter.

Toen liet de koningin de jager roepen. Je moet haar doden, zei ze tegen hem.

Moeder kwam met een ketting uit de stal.

Maar de jager had een gevoelig hart. Hij bracht de koningin het hart van een jonge ree.

De ketting rinkelde in moeders hand. Moeder liet de ketting naast haar ronde kuiten kronkelen.

Het hart bloedde.

Moeder liet de ketting naast haar blote voeten vallen: ‘Hij is gebroken’, zei ze. ‘Breng hem naar de smid. Hier is het geld.’

De koningin liet het hart in zout water koken en at het op.

Ik hield het briefje van tien lei in mijn ene hand en in mijn andere hand hield ik de ketting. En moeder vroeg: ‘Heb je een zakdoek? Houd je ogen dicht en kijk niet in het vuur.’

Moeders mond stond achter mij in het hek en riep: ‘Kom gauw terug, het is bijna donker en dan komt de koe.’

De honden blaften vlug langs me heen. De zon had een lange baard. Die fladderde en trok de zon langs de maïsstengels naar beneden, onder het dorp. Het was een baard van vuur. En er was vuur onder de blaasbalg van de smid.

Grootvader was met de smid soldaat geweest in de oorlog. ‘De eerste oorlog, dat was een wereldoorlog’, had hij gezegd. ‘En wij, de jonge kerels, waren in de wereld.’

De tuinen waren hoog. Er rezen schaduwen op. De tuinen bestonden niet uit aarde. Ze bestonden alleen uit maïs.

‘Niet in de oorlog heeft hij zijn oog verloren’, had grootvader gezegd. ‘In een oorlog ga je dood, en als je doodgaat, ga je helemaal dood.’ Zijn snor trilde. ‘Niet onder het dorp, nee, ver weg van hier, ver weg in de wereld. Wie weet waar ze nu de grote zwarte as draaien. Zijn oog heeft hij in de smidse verloren.’ Grootvader had een keer gezegd: ‘Als gerijpt man.’

Er was een vonk in het oog van de smid gespat. Die vonk had gebrand. Zijn oog was dik en blauw als een ui. En toen de smid het uienoog niet meer kon dragen omdat het zijn hele hoofd had aangetast en zijn verstand, had hij het met een naald opengeprikt. Er was dagenlang vocht uit het oog gekomen, zwart en rood en groen en blauw. En alle mensen waren verbaasd dat een oog, een ogenlicht zo veel kleuren had. De smid lag in de stromen van het ogenlicht in bed en alle mensen kwamen op bezoek, totdat er geen vocht meer uit zijn oog kwam. Toen was zijn oogkas leeg.

Op straat reed een tractor. Hij ratelde onder de huizen en trok een akker van stof achter zich aan. De tractorrijder heette Ionel. Hij droeg ook in de zomer zijn gebreide muts met dikke kwast. Aan zijn hand fonkelde zijn dikke ring. ‘Die is niet van goud,’ had moeder gezegd, ‘dat kun je wel zien.’ En tegen tante had ze gezegd: ‘Het is oliedom van Leni dat ze het met de tractorrijder heeft aangelegd. Die verzuipt zijn geld en Leni kan hem geen moer schelen.’ En oom had zijn schoenen gepoetst, had erop gespuugd en er met de lap flink overheen gewreven en had gezegd: ‘Een Walach is een Walach, meer valt er niet over te zeggen.’ En zijn kale hoofd had hij geschud. En tante had even haar schouders opgehaald en gefluisterd had ze: ‘Dat Leni niet aan haar vader denkt, die gaat nog dood van ellende.’

De kwast trilde op Ionels hoofd. Ionel reed en floot en de tractor walste zijn lied in het stof, in de aarde. Het stof vrat aan mijn gezicht. Het lied dat Ionel floot was nog steeds niet uit, was nog steeds niet doodgewalst. Het lied was langer dan de straat.

De maan was nog maar de schaduw van een maan, was nieuw en nog niet opgekomen. Haar licht stond ver weg, als in gedachten, daar aan de hemel. En in de zon schemerde nog vuur.

Grootvader zat een jaar geleden op Paaszondag met de smid en een fles wijn in de kroeg. Ik stond naast zijn elleboog tegen de rand van de tafel, omdat ik met hem naar de kerk moest. De smid dronk een fles doorzichtige schnaps en zei ‘krijgsgevangenschap’ en ‘heldenbegraafplaats’. En grootvader zei door de rode druppel wijn aan de rand van het glas heen ‘strategie’, en ‘Mostar’ zei hij, ‘Wilhelm ligt in Mostar’.

Op de weg door het dorp zong de smid La Paloma. Zijn hand danste door de lucht en zijn oog danste mee. Alleen zijn lege oogholte kon niet draaien. Grootvader glimlachte en zweette en zweeg in zijn geluk. En je kon aan zijn ogen zien dat ze terugkeken naar andere jaren. Die hoopten zich op omdat ze al in de aarde lagen. En zijn benen stapten als stelten en liepen langzaam.

Ionel strooide zijn akker over het dorp, over de daken, en reed achter de kerk tussen de bomen door.

Voor me liep de voorzangeres. Haar jurk wapperde met blauwe boeketten. Op een keer was ze bij een begrafenis midden onder het zingen naast de pastoor in elkaar gezakt. Haar mond stond open en schuimde zo wit dat het mierikswortel leek die daar langs haar hals in haar kraag druppelde. Grootvader had toen zijn zwarte jasje opengeknoopt en in mijn oor gezegd: ‘Ze heeft de vallende ziekte. Het is zo voorbij.’

Ik zag de molen drie keer. Twee keer stond hij op zijn kop, één keer in de vijver en één keer in de wolken. Een rode wolk was de koningin. Ze had vuur in haar jurk en keek door haar grijze haren naar mijn ketting.

Achter mij klonken stappen. Die galmden onder het plaveisel en kwamen achter mijn hielen uit de stoep naar boven. Ik keek niet om. De stappen klonken niet zo dicht opeen en waren groter dan de mijne. Mijn ketting kronkelde naast de broekspijpen toen de landbouwkundige mij inhaalde. Ik mompelde iets als een groet, iets wat hij, met hoge witte oren in zijn glimmende schoenen lopend, niet hoorde.

De landbouwkundige had een lichtgrijs pak aan met een donkergrijs motief. Het was een visgraatmotief en het was licht bij de schouders en donker op de ruggegraat. De landbouwkundige liep met zwarte kronkels in zijn visgraten achter de voorzangeres aan. Zijn gang lag kniehoog boven de grond, niet op het plaveisel. Zijn gang lag ter hoogte van de kuiten van de voorzangeres, bleek en ovaal was zijn gang, en wat te smal bij zijn hielen. En hij stortte ook neer bij zijn hielen en hij kon die wapperende jurk niet meer bijhouden. En hem restte alleen de bredere, lagere gang, vóór mij over het plaveisel.

Aan de overkant van de straat liep de postbode. De klep van zijn pet was net een dak. Ik zag de wortels van zijn gezicht, ik zag zijn snor. Zijn mond zag ik niet.

Mijn ketting rinkelde in mijn zolen. Ik ging niet naar de smidse. Ik liep naar de spoordijk. Want achter de spoordijk hoorde ik een lied. En het lied zat in de spoordijk, het was zo lang en hoog dat het naar het dorp moest stromen, het lied. En het lied was zacht en treurig, als regen in de zomer op de aarde.

Het lied kwam uit een viool. En de snaren waren als draden aan de telegraafpalen over het dorp heen gespannen. En een mannenstem zong zo diep dat hij uit de aarde leek te komen. De stem zong over paarden en over honger lijden op de grote wegen.

Op de spoordijk, naast de rails waarover zwarte treinen reden, groeide veel gras. Het gras trilde van de zuiging van de treinen die allang voorbij waren, in het dal. En van de treinen die nooit de duisternis van de nacht in reden, die pas de volgende dag in het dorp kwamen, trilde het gras.

In het gras, dat altijd trilde en een poosje met de treinen meereed, graasden paarden. Een van de paarden had rode linten in zijn manen. De paarden hadden een knokige snoet. ‘Ze moeten dertig jaar zwerven. Dan komen ze tot rust.’ Ook de paarden van de zigeuners zijn zigeuners.

Achter de spoordijk stonden twee zigeunerwagens met ronde, opgespannen huiven. Aan de wielen hingen stoffige lantaarns met een verdronken, zwarte pit.

Naast de wagens stond een open kring van mensen. Die in de laatste rij hadden broekspijpen en kuiten en een rug en een hoofd. En die in de voorlaatste rij hadden schouders en een nek en een hoofd. En die in de eerste rij hadden haartoppen en een hoedrand en een hoofddoekpunt.

Vóór de mensen bevond zich een wand van doek, een toneeldoek. En voor het toneeldoek was het toneel. En op het toneel stond de jager. Hij had een groen pak aan. Hij zei: ‘Heer hertog’ terwijl hij een groot rood hart in zijn hand had.

De voorzangeres hield haar kin te hoog. Haar mond stond open. Ze bewoog haar lippen en greep in haar haren. Toen de stem van de hertog op z’n hardst was, blonk er een tand in haar mond.

De zanger kwam het toneel op. Hij drukte zijn kin op de viool en speelde en zong: ‘Och zwarte zigeuner, kom speel iets voor mij.’ Mijn tante had vochtige ogen en duwde haar vingers op haar mond. Mijn oom blies een grote, grijze rookvogel in haar haren. Zijn kaken bewogen.

Ik legde mijn ketting in het gras zodat hij niet door het lied heen zou rinkelen, en ging naast de open kring staan, naast het toneeldoek. De landbouwkundige stak zijn hand in de zak van zijn jasje en ik zag die hand als de buik van een vis onder de stof. De landbouwkundige keek over de viool van de zanger, langs het gezicht van de verkoopster naar de hals van de voorzangeres. Haar kuiten gingen schuil achter de broekspijpen van de postbode.

Genoveva bekeek haar gezicht in de waterspiegel van een ronde, ijzeren trog. Eromheen waren groene populierentakjes gevlochten. De trog was een meer in het bos.

Genoveva sloot haar ogen. Ze schoof haar trouwring van haar vinger, keek naar haar kind en liet de ring in het water vallen. Ze zat lange tijd gebukt bij het meer te huilen.

Leni stond in de tweede rij naast de naaister van mijn moeder. Die droeg een erwtengroene jurk met een witkanten kraag. Bij moeders jurken naaide ze de coupenaden altijd te laag. En zo waren moeders jurken allemaal verwelkt, en verwelkt waren haar borsten daaronder. Leni keek in het diepe decolleté van Genoveva. Sinds haar vader aan de grote zwarte as draaide, was Leni zwart ingesloten in een rouwjapon. Ze plukte aan de knopen van haar rouw en fluisterde de naaister iets in het oor. En langs het decolleté gleed haar ooghoek naar Ionels gezicht. Haar zijden hoofddoek had een zwarte punt. Die schrok toen hij langs de witte kanten kraag streek. De naaister vertrok haar mond. Ionel liet de kwast van zijn muts voor het voorhoofd van de smid heen en weer wippen.

De hertog boog zijn gezicht over het meer en liet zijn handen in het water zakken. De smid bevochtigde zijn lippen aan de flessehals. De pet was over het gezicht van de postbode gegleden. De klep vrat zijn voorhoofd. De snor vrat zijn mond.

De hertog hield een vis in zijn hand en sneed de weke buik met een mesje open. Het mesje had een wit heft. In de buik van de vis zat de trouwring van de hertogin.

Ik hoorde achter de spoordijk koeien lopen. Hun geloei was van de avond langgerekt en moe was het van de wei. Mijn ketting lag naast een grote schoen. De postbode gooide er een sigarettepeuk naast. Die gloeide als een oog.

De zanger kwam voor het toneeldoek. Hij drukte zijn kin op de viool. Hij speelde en sprak: ‘Het rode hart was niet het hart van onze hertogin. Het was het hart van een hond.’

De postbode trok de pet van zijn hoofd en zwaaide ermee door de lucht. Zijn voorhoofd likte zijn haren tot op zijn achterhoofd. Ik zwaaide met mijn zakdoek en keek zijn wind en zijn witte vleugel na.

De zanger zong een lied over mooie vrouwen. Zijn mond werd week boven de viool. De smid bracht de fles aan zijn lippen en sloot zijn veelkleurige ogenlicht, waar nog vocht uit kwam. Hij glimlachte en slikte. Ionels kwast stond in het geluid van de zacht bezongen liefde in zijn lege oogkas en was een wollen oog. De smid stak zijn hand op en riep: ‘Zanger, kun je La Paloma voor ons zingen?’ De zanger tokkelde wat totdat hij het lied in zijn vingers en op zijn lippen had gevonden. Mijn oom wiegde zijn kale hoofd en klapte. En mijn tante trok met kromme vingers aan zijn mouw en siste: ‘Dwaas die je bent.’

De voorzangeres neuriede in zichzelf. De landbouwkundige danste met zijn knie. Ionel danste met zijn vinger. De smid zong luid en hees mee. Leni had een ronde traan op haar wang. De naaister rukte zich los van de zwarte rouwsteen en Leni’s tranen, was erwtengroen en in de vreugde van haar witte kanten kraag riep ze: ‘Bravo.’

De hertog liep over het toneel. Achter hem liepen drie dienaren, en achter de dienaren liep een paard. De dienaren waren kleiner dan de hertog en ouder, en het paard had rode linten in zijn manen.

Ionel keek naar de benen van het paard. Zijn kwast streek langs de mond van de smid. Leni kauwde op de zijden punt van haar hoofddoek.

‘Uwe Genade,’ zei de oudste dienaar, ‘de jager heeft bekend dat Genoveva nog in leven is.’ De kleinste dienaar rende weg en wees met zijn hand naar een bosje. De naaister fluisterde Leni iets in het oor.

‘Is het een droom of is het werkelijkheid?’ riep de hertog uit. Genoveva kwam uit het bosje tevoorschijn. Haar haren waren lang en zwart. Haar haren waren bij de zwarte uiteinden de nacht in gegleden. Haar jurk was licht en was niet verwelkt.

Ze rende naar de hertog toe. Achter haar rende haar kind. Dat hield een grote vlinder in zijn handje. Die trilde van het lopen en was veelkleurig. Toen het kind achter Genoveva bleef staan, riep de hertog uit: ‘Mijn Genoveva.’ En Genoveva riep uit: ‘Mijn Siegfried.’ Ze omhelsden elkaar en de vlinder trilde niet. De vlinder was dood en was van papier.

De postbode beet op de wortels van zijn gezicht. Hij had een lip en tanden had hij. En zijn tanden hadden een snede. De voorzangeres lachte. Haar tanden waren wit, waren mierikswortel en waren schuim. Een blauw boeket hing op haar schouder en boog over haar arm.

Het paard met de rode linten at gras op het toneel. Siegfried tilde het kind in de lucht. De blote voetjes bungelden voor zijn mond. Siegfrieds mond stond open. ‘Mijn zoon’, zei hij en zijn mond was zo groot dat hij de blote teentjes van zijn kind leek in te ademen. En tegen de dienaren zei Siegfried: ‘Nu vieren we feest, nu zal mijn volk vrolijk zijn en dansen.’ Hij tilde Genoveva en het kind in het zadel. Het paard stampte met zijn hoef in het gras. Ik wist dat het paard boven op de spoordijk van het gras had gegeten dat altijd trilde en altijd een poosje met de treinen meereed. Van dat gras zal het gauw moeten zwerven, dacht ik.

Genoveva wuifde met haar hand en het kind wuifde met de dode vlinder. Ionel wuifde met zijn dikke ring, de postbode wuifde met zijn pet, de smid wuifde met zijn lege fles. Leni was in zwart opgesloten en wuifde niet. De naaister riep: ‘Bravo.’ De landbouwkundige wuifde met zijn visgraatmouw en mijn oom riep: ‘Duitse zigeuners zijn Duitsers.’

Mijn ketting was even zwart als het gras. Ik zag hem niet. Hij was met zijn zwarte uiteinden in de nacht gegleden. Ik trapte er met mijn voet naar en hoorde hem. Ik zwaaide met mijn zakdoek.

De zanger kwam het toneel op en wuifde met de viool. Hij zong met een gebroken stem, en de buik van zijn viool was diep als de nachten en zoemde beneden mij: ‘Het lot is vaak zo zwaar/ en als je denkt ik speel het niet meer klaar/ word je ergens wel een lichtpuntje gewaar.’

De voorzangeres huilde in een verfrommelde zakdoek. Naast de zanger kwam een meisje staan. Ze droeg een brandende lantaarn. Ze had een grote, verwelkte roos in haar haren. En naakte schouders had ze, die waren doorschijnend en waren van glas. De landbouwkundige gleed met zijn ogen over het glas van die schouders en zijn visgraten drongen hem dicht tegen mij aan, dichter bij het toneel.

De zanger zong een lied over weinig eten en weinig geld. De armen van het meisje waren doorzichtig van gladde huid en ze rinkelden van de vele wilde armringen, die tot haar ellebogen omhoog en meteen weer terug over haar handen roetsjten. De armringen spatten in verschillende kleuren uiteen en waren in de vlam van de lantaarn weer heel, en heet doorschenen waren ze door het licht.

Het meisje hield een zwarte hoed in haar hand en liep van gezicht naar gezicht, van hand naar hand.

Mijn oom in de laatste rij had een vlammend gezicht en liet een handvol munten in de hoed vallen. Uit de hand van de voorzangeres viel een verfrommeld bankbiljet. De lantaarn doorgloeide haar hals en spoelde die net zolang uit het donker tevoorschijn tot het geld in de hoed was gezonken.

Het meisje had een wit lijfje aan. Dat was ovaal en strak als oogwit, zodat je er in het schijnsel van de lantaarn de ronde bruine ogen van haar borsten in zag drijven. De postbode hield zijn hand boven de hoed. Zijn snor trilde en zijn ogen legden zich als kelkbladen om de kleine verwelkte roos die het meisje in haar navel droeg.

De hand van de landbouwkundige rinkelde alsof de visgraten verdord waren. De dijen van het meisje gleden langs haar lichaam omhoog tot onder haar armen, ze deden haar heupen schudden en splitsten de franjes van haar rok. En de visgraten van de landbouwkundige stonden in een trillend grijs en zijn ogen en de ogen van Ionel verdrongen elkaar op de smalle zijden driehoek tussen de dijen van het meisje.

Leni’s ogen waren groot en in de ooghoeken hard en wit als grafstenen. Ionel liet zijn ring boven de zwarte hoed schitteren. Zijn lippen waren nat en zijn keel steeg naar zijn gehemelte.

Mijn ogen verdronken in de zijden driehoek. Ik liet mijn geld langs de wilde armringen in de hoed vallen. Mijn hand schrok toen ik de lange zwarte haren om de witte driehoek naast mijn vingers zag.

Leni had de naaister een arm gegeven. Ze liep met haar naar de spoordijk toe. Ze liepen als lege jurken. Leni keek nog twee keer om. Ionel floot zijn doodgewalste lied en bekeek het meisje met de zijden driehoek van achteren. De voorzangeres stond al boven op de spoordijk en haar jurk glansde zwak en verdween. De landbouwkundige stak zijn handen in de zakken van zijn jasje. Het meisje bracht de hoed achter het toneeldoek. Ionel liep fluitend naar zijn tractor.

De spoordijk was zwart en hoog en het gras was zwart en laag. Mijn ketting lag niet naast mijn schoen. Ik bukte me. Zo veel aarde lag er voor mijn gezicht en ik draaide in veel kringen rond. Het gras was vochtig en mijn handen waren koud. En mijn ketting was verdronken, was weggekronkeld naar de onzichtbare, verborgen slangen, was weggezworven, dertig jaar bij mij vandaan, in het zwerven van de zigeuners.

En mijn ketting, en de smid, en mijn moeder, en mijn geld.

Het toneeldoek bolde in de wind. Het vuur van de zigeuners was heel rood en zo heet als mijn gezicht was het, als mijn ogen, als mijn voor zich uit pratende mond. En de rook van het vuur was dik, bedekte de ogen van de zigeuners, de slapen van de zigeuners en hun handen. De rook van het vuur vrat hun haar, verwarde het en blies het op als grauw deeg. Ik ging in die rook staan, maar hij vrat mij niet op. De rook vloog in fijne ruches en verstarde waaiers, in witte pakken en zwarte schoenen door de lucht. En liet mij staan. En stuurde mij naar huis.

De zanger voerde de paarden. Het paard met de rode linten keek naar de maan.

Ik liep naar de spoordijk toe alsof ik was leeggelopen. De maan was hol. Bij de spoordijk zat een vrouw. Haar bloes was zwarter dan de nacht en uitgespreid waren haar rokken. Onder haar rokken klonk geruis. Ze plukte gras met een witte hand en kreunde luid als voor de dood. Op de spoordijk stond een zwarte man, hij keek omhoog naar de hemel. ‘Anders waren we nu allang thuis geweest’, zei hij. En zijn stem was de stem van mijn oom.

Het stonk naar bedorven vlees. Mijn tante tilde haar rokken op. Een lichte vlek stond onder de zwarte bloes. De vlek was breed en symmetrischer dan twee manen. Mijn tante veegde met een bosje gras haar achterste af. Mijn oom liep op de spoordijk heen en weer. Hij bleef even staan en: ‘Grote goedheid,’ riep hij uit, ‘dat stinkt als de pest.’

De hemel rook naar stront. De spoordijk stond zwart achter mij en trok de hemel omlaag, duwde hem over de rails voor zich uit als een zwarte trein.

De vijver was klein en hield zijn spiegel gereed. De vijver kon zo veel stront en zo veel nacht niet weerspiegelen en bleef dan ook blind en verstard in de zak van de maan staan.

Bij de molen stond een ooievaar. Zijn vleugel was verrot van duisternis, zijn poot was aangevreten door de vijver.

Maar zijn hals was volkomen wit. Als hij vliegt, sterft hij in de lucht en alles wat hij doet is een jammerklacht, dacht ik. En al lopend zag ik overal mijn ketting van donkere lucht en ik schreeuwde: ‘Steek je snavel in de stront. Loop de modder in en zoek de vader voor de kleine Franz.’

In de straten stonden bomen dicht opeen. Die bloeiden in de lente. En als de zomer kwam, hadden ze rode bladeren en geen vruchten. En geen naam hadden ze, die rode bomen. Ze ruisten zacht en mijn ketting zat er niet in.

En achter de schutting blafte het hart van een hond. En boven in de rode bomen rilde het hart van een jonge ree.

En bij de smidse was het raam donker, omdat de smid al sliep en omdat het vuur al sliep. En veel ramen waren verlicht en sliepen niet.

Het rad van de put stond stil. De put sliep en zijn ketting sliep. Een wolk zwierf boven de put. In de slaap van de hemel dreef de wolk heen en weer, had witte mierikswortel in zijn schoen en fladderde bij zijn hals. En bij zijn hals fladderde Leni’s rode kip.

En boven de rode kip schreeuwde een gezicht: ‘Waar is je ketting, en waar is je geld?’ Het raam van ons huis was vol met vuur.

Het dorp was leeg. Gregor, het dorp was leeg. Ik luisterde aan het raam. De radio zweeg. En moeder schreeuwde. En vader zweeg.

Grootvader sliep. Gregor sliep een droom en zag in zijn droom hoe een kikker in mijn wang sprong.

De grote zwarte as draaide rond.