Herta Müller

De mens is een grote fazant

een vertelling

Vertaald uit het Duits door José Bruurmijn

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Der Mensch ist ein grosser Fasan auf der Welt, verschenen bij Rotbuch Verlag, Berlijn 1986

Oorspronkelijke tekst © Carl Hanser Verlag, München 2009

Eerste Nederlandstalige uitgave © José Bruurmijn en De Geus bv, Breda 1988

Herziene vertaling © De Geus bv, Breda 2010

Met dank aan Ria van Hengel

Omslagontwerp en -illustratie Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 2377 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De kuil

Rondom het oorlogsmonument staan rozen. Het is een wildernis. De rozen woekeren zo dat ze het gras verstikken. Ze hebben witte bloemblaadjes, fijn opgerold als papier. Ze ritselen. Het schemert. De dag breekt aan.

Elke ochtend, als hij helemaal alleen door de straat naar de molen fietst, telt Windisch de dag. Bij het oorlogsmonument telt hij de jaren. Bij de eerste populier daarachter, waar zijn fiets steeds door dezelfde kuil rijdt, telt hij de dagen. En ’s avonds, als Windisch de molen afsluit, telt hij de jaren en de dagen nog een keer.

Van verre ziet hij de kleine witte rozen, het oorlogsmonument en de populier. En als er mist hangt, ziet hij het wit van de rozen en het wit van de steen al fietsend vlak voor zich. Windisch rijdt erdoorheen. Windisch heeft een vochtig gezicht en rijdt tot hij er is. Twee keer heeft de rozenwildernis kale dorens gehad en het onkruid eronder was roestig. Twee keer was de populier zo kaal dat het hout bijna gebroken was. Twee keer lag er sneeuw op de wegen.

Windisch telt twee jaar bij het oorlogsmonument en tweehonderdeenentwintig dagen in de kuil bij de populier.

Elke dag als Windisch door de kuil hotst, denkt hij: ‘Dit is het einde.’ Sinds Windisch wil emigreren, ziet hij overal in het dorp het einde. En hij ziet de stilstaande tijd voor hen die willen blijven. En dat de nachtwaker blijft tot voorbij het einde, dat ziet Windisch.

En nadat Windisch tweehonderdeenentwintig dagen heeft geteld en door de kuil is gehotst, stapt hij voor het eerst af. Hij zet zijn fiets tegen de populier. Zijn stappen klinken luid. Uit de tuin van de kerk komen wilde duiven gefladderd. Ze zijn even grauw als het licht. Alleen het lawaai maakt ze anders.

Windisch slaat een kruis. De deurklink is nat, plakt aan Windisch’ hand. De kerkdeur zit op slot. Sint-Antonius staat achter de muur. Hij draagt een witte lelie en een bruin boek. Hij is opgesloten.

Windisch heeft het koud. Hij tuurt de straat af. Waar de straat ophoudt dringt het gras het dorp binnen. Daar aan het eind loopt een man. De man is een zwarte draad die de planten in loopt. Het binnendringende gras tilt hem boven de aarde.

De landkikvors

De molen is stom. Stom zijn de muren en stom is het dak. En de raderen zijn stom. Windisch heeft op de knop gedrukt en het licht uitgedaan. Tussen de raderen is het nacht. De donkere lucht heeft het meelstof, de vliegen en de zakken opgeslokt.

De nachtwaker zit op de molenbank. Hij slaapt. Zijn mond staat open. Onder de bank lichten de ogen van zijn hond op.

Windisch draagt de zak met zijn handen en met zijn knieën. Hij zet hem tegen de muur van de molen. De hond kijkt en geeuwt. Zijn witte tanden zijn een beet.

De sleutel draait in het sleutelgat van de molendeur. Het slot knarst tussen Windisch’ vingers. Windisch telt. Windisch hoort zijn slapen kloppen en denkt: ‘Mijn hoofd is een klok.’ Hij stopt de sleutel in zijn zak. De hond blaft. ‘Ik zal hem opwinden tot de veer knapt’, zegt Windisch hardop.

De nachtwaker drukt zijn hoed over zijn voorhoofd. Hij doet zijn ogen open en geeuwt. ‘Soldaat op wacht’, zegt hij.

Windisch loopt naar de molenvijver. Op de oever staat een stromijt. Die is in het spiegelbeeld van de vijver een donkere vlek. De vlek gaat de diepte in als een trechter. Windisch trekt zijn fiets uit het stro.

‘Er zit een rat in het stro’, zegt de nachtwaker. Windisch plukt de strohalmen van het zadel. Hij gooit de halmen in het water. ‘Ik heb hem gezien,’ zegt hij, ‘hij dook het water in.’ De halmen drijven als haren rond. Kleine kringetjes maken ze. De donkere trechter drijft. Windisch kijkt in het varende spiegelbeeld.

De nachtwaker geeft de hond een trap in zijn buik. De hond jankt. Windisch kijkt in de trechter en hoort het janken onder het water. ‘De nachten zijn lang’, zegt de nachtwaker. Windisch doet een stap achteruit. Van de oever weg. Hij ziet het van de oever afgewende, stilstaande beeld van de stromijt. Het beeld is in rust. Het heeft niets met de trechter te maken. Het beeld is licht. Lichter dan de nacht.

De krant ritselt. De nachtwaker zegt: ‘Mijn maag is leeg.’ Hij pakt spek en brood uit. Het mes blinkt in zijn hand. Hij kauwt. Hij krabt met de messnede aan zijn pols.

Windisch loopt met de fiets aan zijn hand. Hij kijkt naar de maan. Zachtjes en kauwend zegt de nachtwaker: ‘De mens is een grote fazant op de wereld.’ Windisch tilt de zak op en legt hem op zijn fiets. ‘De mens is sterk,’ zegt hij, ‘sterker dan het dier.’

De krant heeft een wapperende hoek. De wind rukt eraan als een hand. De nachtwaker legt het mes op de bank. ‘Ik heb even geslapen’, zegt hij. Windisch staat over zijn fiets gebogen. Hij heft zijn hoofd op. ‘En ik heb je wakker gemaakt’, zegt hij. ‘Niet jij,’ zegt de nachtwaker, ‘mijn vrouw heeft me wakker gemaakt.’ Hij veegt de broodkruimels van zijn jasje. ‘Ik wist het wel’, zegt hij, ‘dat ik niet kon slapen. De maan is groot. Ik heb van de droge kikvors gedroomd. Ik was doodmoe. En ik kon niet gaan slapen. In mijn bed lag de landkikvors. Ik praatte met mijn vrouw. De landkikvors keek met de ogen van mijn vrouw. Hij had de vlecht van mijn vrouw. Hij had haar nachthemd aan en dat was tot aan zijn buik omhooggekropen. En ik zei: Dek je toe, je dijen zijn verlept. Ik zei het tegen mijn vrouw. De landkikvors trok het nachthemd over zijn dijen. Ik ging naast het bed op de stoel zitten. De landkikvors glimlachte met de mond van mijn vrouw. De stoel piept, zei hij. De stoel piepte niet. De landkikvors legde de vlecht van mijn vrouw op zijn schouder. De vlecht was even lang als het nachthemd. Ik zei: Je haar is gegroeid. De landkikvors hief zijn kop op en schreeuwde: Je bent bezopen, straks val je nog van je stoel.’

De maan heeft een rode wolkenvlek. Windisch leunt tegen de muur van de molen. ‘Dom is de mens,’ zegt de nachtwaker, ‘en altijd bereid om te vergeven.’ De hond eet een stuk spekzwoerd. ‘Ik heb haar alles vergeven’, zegt de nachtwaker. ‘Ik heb haar de bakker vergeven. De behandeling in de stad heb ik haar vergeven.’ Hij gaat met de top van zijn vinger over de messnede. ‘Het hele dorp lachte me uit.’ Windisch zucht. ‘Ik kon haar niet meer aankijken’, zegt de nachtwaker. ‘Alleen dat ene, dat ze zo gauw is doodgegaan, alsof ze niemand had, dat heb ik haar niet vergeven.’

‘Tja,’ zegt Windisch, ‘waarvoor zijn ze er eigenlijk, vrouwen?’ De nachtwaker haalt zijn schouders op. ‘Niet voor ons’, zegt hij. ‘Niet voor mij, niet voor jou. Ik weet niet voor wie.’ De nachtwaker aait de hond. ‘En dochters,’ zegt Windisch, ‘tja, dat worden ook vrouwen.’

Op de fiets staat een schaduw en er staat een schaduw in het gras. ‘Mijn dochter,’ zegt Windisch, en hij weegt de zin in zijn hoofd, ‘mijn Amalie is ook geen maagd meer.’ De nachtwaker kijkt naar de rode wolkenvlek. ‘Mijn dochter heeft kuiten als meloenen’, zegt Windisch. ‘Zoals je zegt, ik kan haar niet meer aankijken. Ze heeft een schaduw in haar ogen.’ De hond draait zijn kop om. ‘Ogen liegen,’ zegt de nachtwaker, ‘kuiten liegen niet.’ Hij zet zijn schoenen uit elkaar. ‘Je moet kijken hoe je dochter loopt’, zegt hij. ‘Als ze bij het lopen de punten van haar voeten naar buiten zet, dan is het gebeurd.’

De nachtwaker draait zijn hoed rond in zijn handen. De hond ligt te kijken. Windisch zwijgt. ‘Er valt dauw. Het meel wordt vochtig’, zegt de nachtwaker. ‘Kan de burgemeester zich weer ergeren.’

Over de vijver wiekt een vogel. Langzaam en kaarsrecht, alsof hij langs een koord vliegt. Vlak boven het water. Alsof het water aarde is. Windisch kijkt hem na. ‘Net een kat’, zegt hij. ‘Een uil’, zegt de nachtwaker. Hij doet zijn hand voor zijn mond. ‘Bij de oude vrouw Kroner brandt al drie nachten het licht.’ Windisch loopt met zijn fiets aan de hand. ‘Ze kan niet doodgaan’, zegt hij. ‘De uil gaat nergens op het dak zitten.’

Windisch loopt door het gras en kijkt naar de maan. ‘Windisch, ik zeg je,’ roept de nachtwaker, ‘vrouwen zijn bedriegers.’

De naald

In het huis van de meubelmaker brandt het licht nog. Windisch blijft staan. Het raam glimt. Het weerspiegelt de straat. Het weerspiegelt de bomen. Het beeld dringt door het gordijn heen. Het dringt door de vallende kanten bloemruikers de kamer binnen. Naast de tegelkachel staat het deksel van een doodkist tegen de muur. Het wacht op de dood van vrouw Kroner. Op het deksel staat haar naam. De kamer doet ondanks de meubels leeg aan, omdat het binnen zo licht is.

De meubelmaker zit op de stoel met zijn rug naar de tafel. Zijn vrouw staat voor hem. Ze heeft een gestreept nachthemd aan. Ze heeft een naald in haar hand. Aan de naald hangt een grijze draad. De meubelmaker houdt de vrouw zijn uitgestrekte wijsvinger voor. De vrouw wipt met de punt van de naald een houtsplinter uit het vlees. De wijsvinger bloedt. De meubelmaker trekt zijn vinger terug. De vrouw laat de naald vallen. Ze slaat haar ogen neer en lacht. De meubelmaker grijpt met zijn hand onder haar nachthemd. Het nachthemd glijdt omhoog. De strepen kronkelen. De meubelmaker grijpt met zijn bloedende vinger naar de borsten van zijn vrouw. Haar borsten zijn groot. Ze trillen. De grijze draad hangt aan de stoelpoot. De naald hangt met de punt naar beneden te schommelen.

Naast het deksel van de doodkist staat het bed. De kussensloop is van damast. Er zijn nopjes op gestrooid, grote en kleine. Het bed ligt open. Het beddelaken is wit en de deken is wit.

De uil vliegt langs het raam. Een vleugellengte vliegt hij in het glas. Hij trilt in zijn vlucht. Het licht valt schuin en de uil is verdubbeld.

De vrouw loopt gebukt voor de tafel heen en weer. De meubelmaker grijpt haar tussen haar benen. De vrouw ziet de hangende naald. Ze grijpt ernaar. De draad wiegelt. De vrouw laat haar hand langs haar lijf naar beneden glijden. Ze sluit haar ogen. Ze opent haar mond. De meubelmaker trekt haar aan haar pols mee naar het bed. Hij gooit zijn broek op de stoel. Zijn onderbroek steekt als een witte lap in de broekspijpen. De vrouw zet haar dijen rechtop en buigt haar knieën. Haar buik is van deeg. Haar benen staan als een wit raamkozijn op het laken.

Boven het bed hangt een foto in een zwarte lijst. De moeder van de meubelmaker leunt met haar hoofddoek tegen de rand van haar mans hoed. Het glas heeft een vlek. De vlek zit op haar kin. Ze glimlacht vanaf de foto. Vanuit de nog nabije dood glimlacht ze. Naar een klein jaar later. Ze glimlacht naar een wand aan wand gelegen kamer.

Het waterrad draait. Omdat de maan groot is en water drinkt. Omdat de wind in de spaken hangt. De zak is vochtig. Hij hangt als een slapende man over het achterwiel. ‘Als een dode’, denkt Windisch, ‘hangt de zak achter mij.’

Windisch voelt tegen zijn dijbeen zijn stijve en weerbarstige lid.

‘De moeder van de meubelmaker’, denkt Windisch, ‘is afgekoeld.’

De witte dahlia

De moeder van de meubelmaker had in de augustushitte met de emmer een grote meloen in de put laten zakken. Het water in de put golfde rondom de emmer. Het water in de emmer klokte rondom de groene schil. Het water koelde de meloen af.

De moeder van de meubelmaker was met het grote mes de tuin in gelopen. Het tuinpad was een geul. De sla was opgeschoten. De bladeren plakten aan elkaar van de witte melk in de stelen. De moeder van de meubelmaker was met het mes door de geul gelopen. Daar waar de afrastering begint en de tuin ophoudt, bloeide een witte dahlia. De dahlia kwam tot haar schouder. De moeder van de meubelmaker rook aan de dahlia. Ze rook heel lang aan de witte blaadjes. Ze ademde de dahlia in. Ze wreef over haar voorhoofd en keek naar het erf.

De moeder van de meubelmaker had de dahlia met het grote mes afgesneden.

‘De meloen was maar een smoes’, zei de meubelmaker na de begrafenis. ‘De dahlia is haar noodlot geweest.’ En de buurvrouw van de meubelmaker zei: ‘De dahlia was een gezicht.’

‘Omdat het van de zomer zo droog was,’ zei de vrouw van de meubelmaker, ‘zat de dahlia vol met witte opgerolde blaadjes. Hij bloeide en werd hoger dan dahlia’s eigenlijk kunnen worden. En omdat er in die zomer geen wind was, viel de dahlia niet af. Hij had allang de laatste adem uitgeblazen, maar kon toch niet verwelken.’

‘Dat houd je niet uit,’ zei de meubelmaker, ‘dat houdt geen mens uit.’

Niemand weet wat de moeder van de meubelmaker met de afgesneden dahlia had gedaan. Ze had de dahlia niet mee naar binnen genomen. Ze had hem niet in de kamer gezet. De dahlia lag ook niet in de tuin.

‘Ze kwam uit de tuin. Ze hield het grote mes in haar hand’, zei de meubelmaker. ‘In haar ogen was iets van de dahlia. Haar oogwit was droog.’

‘Het kan zijn’, zei de meubelmaker, ‘dat ze op de meloen heeft staan wachten en toen de blaadjes van de dahlia heeft afgeplukt. Ze heeft ze met haar hand opgevangen. Er was geen enkel blaadje op de grond gevallen. Alsof de tuin een kamer was.’

‘Ik denk’, zei de meubelmaker, ‘dat ze met het grote mes een gat in de grond heeft gekrabd. Dat ze de dahlia heeft begraven.’

De moeder van de meubelmaker had aan het eind van de middag de emmer uit de put opgehaald. Ze liep met de meloen naar de keukentafel. Ze stak met de punt van het mes in de groene schil. Ze liet haar arm met het grote mes ronddraaien en sneed de meloen middendoor. De meloen kraakte. Het was een gerochel. De meloen had in de put, had op de keukentafel, totdat zijn beide helften uiteenvielen, nog geleefd.

De moeder van de meubelmaker had haar ogen wijd opengesperd. Omdat haar ogen zo droog waren als de dahlia, werden ze niet groot. Het sap drupte van de messnede. Haar ogen keken klein en vijandig naar het rode vlees. De zwarte pitten waren als de tanden van een kam over elkaar heen gegroeid.

De moeder van de meubelmaker had de meloen niet in schijven gesneden. Ze zette de beide helften van de meloen voor zich neer. Met de punt van het mes boorde ze het rode vlees eruit. ‘Ze had de begerigste ogen die ik ooit gezien heb’, zei de meubelmaker.

Het rode water was over de keukentafel gedropen. Droop uit haar mondhoeken. Droop langs haar ellebogen. Het rode water van de meloen plakte op de vloer.

‘Zo wit en zo koud waren de tanden van mijn moeder nog nooit geweest’, zei de meubelmaker. ‘Ze zat te eten en zei: Kijk niet zo, kijk niet zo in mijn mond. Ze spuugde de zwarte pitten op de tafel.’

‘Ik keek weg. Ik durfde de keuken niet uit te gaan. Ik was bang voor de meloen’, zei de meubelmaker. ‘Ik keek door het raam naar buiten. Er liep een vreemde man voorbij. Hij liep snel en praatte met zichzelf. Achter mij hoorde ik hoe mijn moeder met het mes boorde. Hoe ze kauwde. En hoe ze slikte. Moeder, zei ik zonder haar aan te kijken, houd op met eten.’

De moeder van de meubelmaker had haar hand opgeheven. ‘Ze schreeuwde en ik keek haar aan omdat ze zo hard schreeuwde’, zei de meubelmaker. ‘Ze dreigde met het mes. Dit is geen zomer, en jij bent geen mens, schreeuwde ze. Mijn voorhoofd bonkt. Mijn darmen branden. Dit is een zomer die uit alle jaren vuur schiet. Alleen de meloen koelt me af, schreeuwde ze.’