Herta Müller

De vos was de jager

Uit het Duits vertaald door Ria van Hengel

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De roman is ontstaan vanuit het draaiboek voor de speelfilm Der Fuchs der Jäger van Herta Müller en Harry Merkle

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren

Oorspronkelijke titel Der Fuchs war damals schon der Jäger, verschenen bij Rowohlt Verlag

Oorspronkelijke tekst © Carl Hanser Verlag, München 2009

First published by Rotbuch Verlag, Berlin 1992

Eerste Nederlandstalige uitgave © Ria van Hengel en De Geus bv, Breda 1993

Deze editie © Ria van Hengel en De Geus bv, Breda 2010

Omslagontwerp en omslagillustratie © Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 2378 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De weg van de appelworm

De mier draagt een dode vlieg. De mier ziet de weg niet, hij draait de vlieg om en kruipt terug. De vlieg is driemaal zo groot als de mier. Adina trekt haar elleboog in, ze wil de vlieg de weg niet versperren. Naast Adina ’s knie glanst een klont teer, die kookt in de zon. Ze tikt erop met haar vinger, achter haar hand sleept een draad teer, die stolt in de lucht en breekt.

De kop van de mier is een speldeknop, daar vindt de zon geen plaats om te branden. Hij prikt. De mier verdwaalt. Hij kruipt maar hij leeft niet, voor het oog is hij geen dier. Ook de peulen van het onkruid kruipen aan de rand van de stad, net zoals de mier. De vlieg leeft omdat hij driemaal zo groot is en gedragen wordt, voor het oog is hij een dier.

Clara ziet de vlieg niet, de zon is een gloeiende pompoen, hij verblindt. Clara zit met haar dijen wijd uiteen, tussen haar knieën liggen haar handen. Waar het broekje in haar dijen snijdt zit schaamhaar. Onder het schaamhaar liggen een schaar, een klosje wit garen, een zonnebril en een vingerhoed. Clara naait een zomerblouse voor zichzelf. De naald duikt, het garen zet stappen, je moeder op het ijs, zegt Clara, ze likt het bloed van haar vinger. Een vloek met ijs, met de moeder van de naald, van de draad, van het garen. Als Clara vloekt heeft alles een moeder.

De moeder van de naald is de plek die bloedt. De moeder van de naald is de oudste naald ter wereld, die alle naalden gebaard heeft. Zij zoekt voor al haar naalden in elke naaiende hand ter wereld een vinger om in te prikken. In de vloek is de wereld klein, boven de wereld hangt een klont naalden en een klont bloed. En in de vloek spiedt de moeder van het garen met in de war geraakte draden de wereld af.

In deze hitte vloek jij met ijs, zegt Adina, en Clara ’s kaken malen, haar tong klappert in haar mond. Clara heeft altijd rimpels in haar gezicht als ze vloekt, want in de vloek is elk woord een kogel die de dingen met de woorden op de lippen kan treffen. Ook de moeder van de dingen.

Adina en Clara liggen op een deken. Adina is naakt, Clara draagt alleen het broekje van haar bikini.

Vloeken zijn koud. Vloeken hebben geen dahlia ’s nodig, geen brood, geen appels, geen zomer. Ze zijn niet om te ruiken en niet om te eten. Alleen om te wervelen en plat te gaan liggen zijn vloeken, om kort te razen en lang rustig te blijven. Ze sturen het kloppen van je slapen omlaag in je polsen en de doffe hartslag omhoog in je oor. Vloeken blazen zichzelf op en verstikken elkaar.

Als vloeken gebroken zijn hebben ze nooit bestaan.

De deken ligt op het dak van het woonblok, rondom het dak staan populieren. Ze zijn hoger dan alle daken van de stad, zijn met groen behangen, ze dragen geen afzonderlijke bladeren, alleen loof. Ze ritselen niet, ze ruisen. Het loof staat loodrecht op de populieren zoals de takken, je ziet het hout niet. En waar niets meer reikt doorklieven de populieren de hete lucht. De populieren zijn groene messen.

Als Adina te lang naar de populieren kijkt draaien zij de messen van de ene kant naar de andere in haar hals. Dan wordt haar hals duizelig. En haar voorhoofd voelt dat geen middag ook maar één populier zo lang kan vasthouden als het licht zich de tijd gunt om achter de fabriek in de avond te verdwijnen. De avond zou zich moeten haasten, de nacht zou de populieren kunnen vasthouden omdat je ze niet ziet.

Tussen de woonblokken breekt het mattenkloppen de dag stuk, het heeft een echo boven op het dak en gooit de klappen in elkaar zoals Clara ’s vloek de woorden.

De doffe hartslag omhoog naar je oren sturen kan het mattenkloppen niet.

Na de vloek is Clara moe en de hemel is zo leeg dat Clara door het licht verblind haar ogen sluit en Adina haar ogen openspert en veel te lang omhoogkijkt in de leegte. Helemaal boven, waar ook de groene messen niet meer reiken, spant zich een draad van warme lucht tot in haar oog. Aan die draad hangt het gewicht van de stad.

’s Morgens op school had een kind tegen Adina gezegd, de hemel is vandaag zo anders. Een kind dat tussen de andere kinderen altijd erg stil is. Zijn ogen staan ver uit elkaar, dat maakt zijn slapen smal. Vanmorgen om vier uur maakte mijn moeder mij wakker, zei het kind, ze gaf mij de sleutel omdat ze naar het station moest. Toen ze vertrok ging ik met haar mee naar het hek. Toen ik met haar over het erf liep, voelde ik aan mijn schouder dat de hemel heel dichtbij stond. Ik had ertegenaan kunnen leunen maar ik wilde mijn moeder niet laten schrikken. Toen ik alleen over het erf terugliep, waren de stenen doorzichtig. Ik liep snel. Bij de ingang was de deur anders, het hout was leeg. Ik had nog drie uur kunnen slapen, zei het kind, maar ik kon niet meer in slaap komen. Toen schrok ik op hoewel ik niet geslapen had. Misschien had ik toch geslapen want mijn ogen stonden strak. Ik had gedroomd dat ik in de zon aan het water lag en een blaar op mijn buik had. Ik trok het vel van de blaar en het deed geen pijn. Want onder het vel zat steen. De wind blies en joeg het water omhoog in de lucht, het was alleen maar een doek met plooien, geen water. Daaronder lagen geen stenen, onder de doek lag vlees.

Het kind gaf zijn lach mee aan de laatste zin en aan de stilte daarna. En zijn tanden waren net kiezels, de zwart geworden halve en de gladde witte tanden. In het gezicht van het kind stond een leeftijd die de kinderstem niet verdroeg. Het gezicht van het kind rook naar bedorven fruit.

Het was de lucht van oude vrouwen die hun gezicht dik poederen totdat de poeder even verlept is als hun huid. Vrouwen die voor de spiegel met hun handen trillen, met de lippenstift tegen hun tanden stoten en even later onder de spiegel hun vingers bekijken. Hun nagels zijn geborsteld en hebben een wit maantje.

Toen het kind tussen de andere kinderen op het schoolplein stond was de vlek op zijn wang de greep van de eenzaamheid. De vlek breidde zich uit want over de populieren viel scheef licht.

Clara is in slaap gevallen, ze slaapt zich ver weg, haar sluimer in de zon laat Adina alleen. In het mattenkloppen valt de zomer uiteen in groene schillen. In het ruisen van de populieren zijn de groene schillen alle achterliggende zomers. Alle jaren dat je kind bent en nog groeit, en toch voelt dat elke dag ’s avonds over een rand valt. Kinderdagen met polkahaar, de droge modder in de voorstad, het stof achter de tram, en op het trottoir de stappen van de grote uitgemergelde mannen die geld verdienden voor brood.

De voorstad was met kabels en buizen aan de stad gehangen en met een brug zonder rivier. De voorstad was aan beide kanten open, ook de muren, de wegen en bomen. Aan de ene kant van de voorstad denderden de trams uit de stad binnen en de fabrieken bliezen rook over de brug zonder rivier. Het gedender van de tram beneden en de rook boven waren soms hetzelfde. Aan de andere kant van de voorstad vrat het veld, dat zich met zijn bietenbladeren ver uitstrekte, erachter blonken witte muren. Ze waren zo groot als een hand, daar lag een dorp. Tussen het dorp en de brug zonder rivier hingen schapen. Die aten geen bietenbladeren, langs de landweg groeide gras en ze aten de weg voordat de zomer voorbij was. Daarna stonden ze voor de stad en likten ze aan de muren van de fabriek.

De fabriek lag voor en achter de brug zonder water, ze was groot. Achter de muren schreeuwden koeien en varkens. ’s Avonds werden er horens en klauwen verbrand, een scherpe stank trok naar de voorstad. De fabriek was een slachthuis.

’s Ochtends, als het nog donker was, kraaiden er hanen. Ze liepen over de grijze binnenplaatsen zoals de uitgeteerde mannen op straat liepen. En ze hadden dezelfde blik.

Vanaf de laatste halte gingen de mannen te voet de brug over. Op de brug hing de hemel laag, en als hij rood was hadden de mannen een rode kam in hun haar. De kapper van de voorstad zei als hij het haar van Adina ’s vader knipte, er bestaat niets mooiers dan een hanekam voor de helden van de arbeid.

Adina had de kapper naar de rode kam gevraagd want hij kende elke hoofdhuid en de kruinen. Hij zei, kruinen zijn in het haar wat bij hanen vleugels zijn. Zo wist Adina dat elk van de uitgeteerde mannen eenmaal in al die jaren over de brug zou vliegen. Maar niemand wist wanneer.

Want de hanen vlogen over de schuttingen, en vóór het vliegen dronken ze water uit lege conservenblikken op de binnenplaatsen. Ze sliepen ’s nachts in schoenendozen. In die dozen kropen de katten als ’s nachts de bomen koud werden.

Het eindpunt van de tram lag zeventig stappen verder in de voorstad dan de brug zonder rivier. Adina had de stappen geteld omdat het eindpunt aan de ene kant van de straat aan de overkant het beginpunt was. De mannen stapten bij het eindpunt langzaam uit en de vrouwen stapten bij het beginpunt snel in. En vóór het instappen renden de vrouwen. Ze hadden ’s morgens vroeg platgedrukt haar en zwaaiende tassen, ze hadden zweetvlekken onder hun armen. Die waren vaak opgedroogd en hadden een witte rand. Aan de vingers van de vrouwen vraten machineolie en roest de nagellak weg. Al bij het rennen naar de tram stond tussen kin en ogen de moeheid van de fabriek.

Als de eerste trams denderden werd Adina wakker, ze had het koud in haar zomerjurk. Op de jurk zat een patroon van bomen. De kruinen hingen ondersteboven. De naaister had bij het naaien de stof op zijn kop gehouden.

De naaister woonde in twee kleine kamers, de vloer was ruw en de muren waren vochtig, overal zaten bubbels. De ramen keken uit op de binnenplaats. Tegen een van de ramen stond een blikken bordje, daarop stond coöperatie de vooruitgang.

De naaister noemde de kamers atelier. Op de tafel, op het bed, op de stoelen en kisten lagen stoffen. Op de vloeren en drempels lagen stofresten. Aan elke lap stof was een briefje gehecht met een naam. Achter het bed in een houten kist stond een zak met stofresten. En op de houten kist stond niet meer te gebruiken.

De naaister zocht de maten van de mensen op in een klein schriftje. Wie al jaren kwam behoorde tot de vaste klanten. Wie zelden, toevallig, of maar eenmaal kwam, tot de losse klanten. Als de vaste klanten een lap stof brachten schreef de naaister hun maten niet meer in het schrift. Alleen de maten van een vrouw die even uitgemergeld was als de mannen en iedere dag naar het slachthuis ging, schreef de naaister elke keer op. Ze nam het meetlint in haar mond en zei, jij moet eigenlijk naar de dierenarts gaan als je een jurk wilt. Als je elke zomer magerder wordt is mijn schrift straks vol met jouw botten.

De vrouw bracht de naaister meermalen per jaar een nieuw schrift. Op de kaft stond brigadeschrift en boven de kolommen stond levend gewicht en slachtgewicht.

Adina mocht in het atelier nooit met blote voeten lopen, tussen de stofresten op de grond lagen spelden. Alleen de naaister wist hoe je je voeten moest neerzetten zonder je te prikken. Zij kroop eenmaal per week met een magneet door de kamer, dan sprongen alle spelden van de vloer in haar hand.

Bij het passen van de jurk had Adina ’s moeder tegen de naaister gezegd, de bomen hangen naar beneden, zie je het niet, je hebt de stof omgedraaid. De naaister had de stof nog kunnen draaien, hij was alleen nog maar met wit garen geregen. Ze hield twee spelden in haar mond, achter en voor is belangrijk, zei ze, en dat de ritssluiting aan de binnenkant zit; als ik van hieraf kijk, is onder boven. Ze hield haar gezicht bij de grond, zo zien kippen het, zei ze. En dwergen, zei Adina. Haar moeder keek door het raam naar de binnenplaats.

Aan de straatkant was een etalage met kruisen, kachelpijpen en gieters van plaatzink. Ze stonden op oude kranten en ervoor lag op een gestikte deken een blikken bordje waarop stond coöperatie de vooruitgang.

De kruisen, kachelpijpen en gieters trilden als de tram voorbijreed. Ze vielen niet om.

Achter de etalage stond een tafel met scharen, tangen en schroeven, achter de tafel zat een man. Hij was blikslager. Hij droeg een leren voorschoot. Zijn trouwring hing aan een touw om zijn hals omdat aan zijn beide handen de ringvinger ontbrak.

Ook hij had vaste klanten en losse klanten. De vaste klanten zeiden dat zijn eerste vrouw al heel lang dood was en dat hij geen tweede had kunnen vinden omdat zijn trouwring aan een touw hing. De kapper zei dat de blikslager nooit een vrouw had gehad, dat hij viermaal met deze ring verloofd was geweest, getrouwd nooit. Als de etalage vol stond met kruisen, kachelpijpen en gieters soldeerde de blikslager oude kookpannen.

Als de tram langs de etalage reed stonden de gezichten uit de wagens tussen de kruisen en kachelpijpen. Op de gieters waren de gezichten gegolfd door het rijden en door het glimmen van het plaatzink. Als de tram voorbij was stond er op de gieters alleen nog maar een schijnsel van gladgetrapte sneeuw.

Adina droeg de zomerjurk met de vallende bomen diverse zomers. Ze groeide en de jurk werd elke zomer korter. En de boomkruinen hingen elke zomer naar beneden en bleven zwaar. Het meisje uit de voorstad had aan de rand van het trottoir, onder oprijzende bomen, een schuw gezicht. De boomschaduwen bedekten nooit haar hele gezicht. De wang in de schaduw bleef koud en die in de zon werd warm en zacht. In de koude wang voelde Adina een ritssluiting.

Na een zomerregen die de stenen niet afkoelde kropen er zwarte mierenkettingen in de kieren tussen de stenen op de binnenplaats. Adina liet suikerwater in de doorzichtige slang van een rondbreinaald lopen. Ze legde de slang in een kier. De mieren kropen erin, regen zich aan elkaar, hier een kop, daar een buik. Adina plakte de uiteinden van de slang met een lucifersvlam aan elkaar en deed de ketting om haar hals. Ze ging voor de spiegel staan en zag dat de ketting leefde hoewel de mieren dood aan de suiker kleefden, elk op de plek waar hij gestikt was.

Pas in de ketting was elke mier voor het oog een dier.

Adina ging elke week naar de kapper omdat haar haar snel groeide en niet over haar oren mocht komen. Op weg naar de kapper passeerde ze de etalage met de kruisen, kachelpijpen en gieters. De blikslager wenkte achter de ruit, ze ging naar binnen. Hij gaf haar een zak van krantepapier. Er zaten meikersen in, in juni al abrikozen, in de zomer al druiven hoewel die nog nergens rijp waren in de tuinen. Adina dacht toen dat het krantepapier het fruit veranderde.

Als hij haar de zak gaf zei de blikslager, eet, anders bederft het. Ze at snel, stel je voor dat het fruit al bedierf terwijl hij dat zei. Dan zei de blikslager, eet langzaam, zodat je elke hap lang proeft.

Ze kauwde en slikte en zag dat het vuur aan de soldeerbout flakkerde, dat het over de gaten in de bodem van de pan trok en ze vulde. De gevulde gaten glommen zoals de kachelpijpen, gieters en kruisen in de etalage. Als het vuur niet aan de pan vreet bijt de dood in je kont, zei de blikslager.

Eens, op een middag, was Adina met de ketting van mieren naar de kapper gegaan. Ze zat voor de grote spiegel op de stoel en liet haar benen bungelen. De kapper kamde haar haren in haar nek, hield de kam voor zijn ogen, of die mieren weg, of jij met die mieren, zei hij.

In de hoek zat een man te slapen. Op zijn bovenbenen lag de kat van de kapper. De man was uitgemergeld en had elke morgen als hij naar het slachthuis ging op de brug een hanekam. Hij schrok op uit zijn slaap en gooide de kat langs de spiegel naar buiten. In het slachthuis heb ik al dooie beesten genoeg, schreeuwde hij. Hij spuugde op de grond.

De grond was bedekt met afgeknipt haar, met het haar van uitgemergelde mannen die elkaar kenden. Het was stug, donkergrijs en lichtgrijs, en wit. Het was dik zoals op de huid van een groot hoofd. Tussen de slierten kropen kakkerlakken. De slierten gingen op en neer. Het haar leefde omdat de kakkerlakken het droegen. Op de hoofden van de mannen leefde het niet.

De kapper liet de schaar in de open la vallen, zo kan ik je haar niet knippen, zei hij, de mieren kruipen onder mijn kleren. Hij trok zijn overhemd uit zijn broek en krabde zich, toen hij zijn vingers weghaalde bleven er rode slierten achter op zijn buik. Hij vloekte met de moeder van de mieren. De man uit het slachthuis vloekte met de moeder van de lijken. De spiegel was opeens zo hoog en de la zo laag dat Adina haar voeten onder de stoel aan een dak naar beneden zag hangen. Ze rende naar buiten, naar de plek waar de kat lag. De kat keek haar na, ze had drie ogen.

Een week later gaf de kapper Adina snoepjes. Ze zaten vol met haren, die kriebelden op je tong. Adina wilde de haren uitspugen en hij zei, die schuren je keel.

De snoepjes kraakten in haar mond, Adina vroeg, wanneer gaat de man dood die de kat heeft weggegooid. De kapper stopte een handvol snoepjes in zijn mond, als er van een man zo veel haar is geknipt dat het een zak vult, zei hij, een aangestampte zak. Als de zak net zo zwaar is als de man, dan gaat de man dood. Ik stop het haar van alle mannen in een zak totdat de zak stampvol zit, zei de kapper. Ik weeg het haar niet met de weegschaal, ik weeg het met mijn ogen. Ik weet, zei hij, hoeveel haar ik van iedereen in al die jaren heb geknipt. Ik voel het gewicht in mijn ogen, ik kan me niet vergissen. Hij blies Adina in haar nek.

De klant die de kat heeft weggegooid komt nog zeven of acht keer, zei hij. Daarom heb ik niets gezegd hoewel de kat sindsdien niet meer eet. Ik wil een klant die hier al jaren komt voor zijn laatste knipbeurten niet naar een vreemde kapper jagen. Uit zijn mondhoek liep een plooi, die sneed in zijn wang.

Clara staat naast de deken, ze trekt de zomerblouse aan. Op haar wijsvinger brandt de vingerhoed in de zon. Haar benen zijn knokig, zijn voor het passen van de blouse voor één enkele stap tegen haar buik aan getrokken. Het is de stap van een knokige vogel, die niets anders hoeft te doen dan de zomer in kijken en mooi zijn. De populier met het nabije mes kijkt toe. In Clara ’s geschoren oksels groeien de stoppels weer aan. Onder haar armen zijn ze nu al de kin van de man over wie Clara praat. Een man met stijl, zegt ze, ben ik nog niet tegengekomen. Een wens.

Clara lacht, loopt met stijve passen haar benen na, de wens is door de zon aangewakkerd en duizelig van het dak. Haar hoofd weet niets van het groene mes van de populieren, van de rand van het dak, van de wolken, van de stad. En dat dit dak in de zon vol mieren is die dode vliegen dragen. En dat dit dak in de zon niets anders is dan een hoek in de hemel.

De zomerjurk met de vallende bomen en de ritssluiting op haar ene wang hebben Adina voorgoed schuw gemaakt voor kleren. Adina begon bij de naaister het leven van de vrouwen af te meten aan het gewicht van de stofresten. Ze ging er vaak heen, zat te kijken. Ze hing haar strakke timmermansoog aan alle klanten. Ze wist bij welke vrouw de stofresten weldra de zak zouden vullen, een stampvolle zak die net zo zwaar was als de vrouw. Dat de vrouw uit het slachthuis nog vier jurken nodig had voordat ze zou sterven.

Clara haalt een kleine roodgevlekte zomerappel uit haar tas en houdt die onder Adina ’s kin. De vingerhoed fonkelt en snijdt rakelings langs de appelschil. Een kleine appel met een lange steel, veel dat nog appel had moeten worden is verhout en de steel in gegroeid. Adina bijt diep in de appel. Spuug uit, een worm, zegt Clara. Een bruine korrelige draad is in het appelvlees gegraven. Adina slikt de hap en de worm in. Het is toch maar een appelworm, zegt ze, hij groeit in de appel, hij is van appelvlees. Hij groeit niet in de appel, zegt Clara, hij kruipt de appel in, hij vreet er zich eenmaal doorheen en kruipt er weer uit. Dat is zijn weg.

Adina eet, de happen knarsen in haar oor, wat moet hij buiten, zegt ze, hij is toch alleen maar van appelvlees, hij is wit en eet wit vlees en schijt een bruine weg, hij vreet er zich eenmaal doorheen en gaat dood in de appel. Dat is zijn weg.

Clara ’s ogen zijn niet opgemaakt en de hemel is leeg en de messen van de populieren staan loodrecht en groen. Clara ’s ogen zijn klein. De pupillen zoeken onder haar wangen de kaarsrechte weg naar haar mond. Clara zwijgt, gaat op de deken liggen en sluit haar ogen.

Boven het woonblok staat een wolk, wit en opgewoeld. Grijsaards die in de zomer sterven blijven tussen bed en graf nog een tijdje boven de stad.

Clara en de zomergrijsaard liggen in dezelfde slaap. Adina voelt de weg van de appelworm in haar buik. Hij loopt door het schaamhaar aan de binnenkant van haar dijen naar haar knieholtes.

De man in de hand

Achter een vrouw loopt een schaduw, de vrouw is klein en scheef, de schaduw houdt afstand. De vrouw loopt over het gras en gaat naast het woonblok op een bank zitten.

De vrouw zit, de schaduw blijft staan. Hij is niet van de vrouw, zoals de schaduw van de muur niet van de muur is. De schaduwen hebben de dingen waarvan ze zijn in de steek gelaten. Ze zijn alleen van de late middag die voorbij is.

Voor de onderste rijen ramen van het woonblok groeien dahlia ’s, ze staan wijd open, zijn aan de randen al van papier door de warme lucht. Ze kijken naar binnen in keukens en kamers, in borden en bedden.

Vanuit een keukenraam waait rook de straat op, die ruikt naar verbrande uien. Boven het fornuis hangt een wandkleed, open plek in het bos met hert. Het hert is even bruin als de noedelzeef op de tafel. Een vrouw likt een houten lepel af, een kind staat op een stoel te huilen. Om zijn nek hangt een slab. De vrouw veegt het kind met de slab de tranen van zijn gezicht.

Het kind is te groot om op de stoel te staan, te groot om een slab voor te hebben. Op de elleboog van de vrouw zit een blauwe verfvlek. Een mannenstem schreeuwt, die uien stinken, jij staat bij de pan als een koe, ik ga de wereld in, ik ga zo ver mijn voeten mij dragen. De vrouw kijkt in de pan, blaast in de rook. Zacht en hard zegt ze, ga dan, pak je rotzooi in je koffer en ga naar je moeder. De man trekt de vrouw aan haar haren, zijn hand slaat haar in het gezicht. Daarna staat de vrouw huilend naast het kind, en het kind zwijgt en kijkt naar het raam.

Je bent op het dak geweest, zegt het kind, ik heb je kont gezien. De man spuugt uit het raam over de dahlia ’s. Zijn bovenlichaam is naakt, op zijn borst zitten blauwe verfvlekken. Wat valt daaraan te zien, zegt hij, ik spuug je tussen je ogen. Het spuug valt op het trottoir, er ligt een zonnebloempit in. Kom binnen en kijk naar buiten, dan zie je meer, zegt de man. Het kind lacht, de vrouw tilt het kind van de stoel, drukt het tegen zich aan. Jij lacht en groeit, zegt ze, jij wordt groot, en hij slaat mij dood. De man lacht zacht, dan hard. Je bent met het kind op het dak geweest, zegt de vrouw.

Tussen de ene stap en de andere liggen spuug, sigarettenpeuken en zonnebloemschillen op het trottoir. En hier en daar een vertrapte dahlia. Op de stoeprand ligt een blad uit een schoolschrift. De snelheid van de blauwe tractor is zesmaal zo groot als de snelheid van de rode tractor, staat daarop.

Het schrijfwerk van alle schooldagen, de letters vallen in het ene woord op hun rug, in het volgende op hun gezicht. En de wratten op de vingers van de kinderen, het vuil op de wratten, wrattenkettingen van grijze bessen, vingers als kalkoenehalzen.

Wratten worden ook overgebracht door voorwerpen, zei Paul, ze kruipen naar elke huid. Adina raakt iedere dag de schriften en handen van de kinderen aan. Het krijt krast over het bord, elk geschreven woord zou een wrat kunnen worden. In de gezichten staan vermoeide ogen, ze luisteren niet. Dan gaat de bel en Adina staat in het lerarentoilet voor de spiegel. Ze bekijkt haar gezicht en haar hals, ze zoekt een wrat. Aan haar vingers vreet het krijt.

In de wrattenkettingen van de kinderen zit het grijpen, het trappen en schoppen, het duwen en drukken, de haat van het knijpen en pakken. Het bedriegen en wegrennen zit in de wrattenkettingen, de geniepigheid van de moeders en vaders, van de familieleden en buren en vreemden. Als het oog gezwollen is, als er een tand is gebroken, als er bloed in het oor staat komt er een schouderophalen.

Een bus rijdt met verlichte ramen voorbij, in het midden zit een geplooide rubberslurf, een harmonica. De horens glijden boven langs de leiding, de harmonica gaat open en dicht, er vliegt stof uit de plooien. Het stof is grijs en fijnbehaard, warmer dan avondlucht. Als de bus rijdt is er stroom in de stad. De horens sproeien vonken in de bomen, uit te lage takken vallen bladeren op de weg. De populieren steken boven alle straten uit, ze zijn donkerder dan andere bomen in de schemering.

Voor Adina loopt een man, hij heeft een zaklantaarn in zijn hand. In de stad is vaak geen stroom, zaklantaarns horen als vingers bij de handen. In stikdonkere straten is de nacht uit één stuk, en een wandelaar is niet meer dan een geluid onder een verlichte schoenpunt. De man houdt de zaklantaarn met het lampje naar achteren. De avond trekt de laatste witte draad door het einde van de straat. In de etalage glinsteren witte soepborden en roestvrije lepels. De zaklantaarn brandt nog niet, de man wacht tot het einde van de straat in de volgende kleine straat valt. Als hij de zaklantaarn aandoet verdwijnt hij. Dan is hij een man in de hand.

Pas als het helemaal donker is wordt de stroom uitgeschakeld. De schoenfabriek zoemt niet, in de portiersloge brandt een kaars, daarnaast zit een mouw. Bij de portiersloge blaft een hond, je ziet hem niet, je ziet zijn ogen schitteren en je hoort zijn poten op het asfalt.

De populieren rukken op naar alle straten. De huizen dringen dicht tegen elkaar aan. Achter de gordijnen staat kaarslicht. De mensen houden hun kinderen bij het licht, willen vóór de volgende ochtend nog eenmaal hun wangen zien.

Waar struikgewas groeit springt de nacht onverhoeds van loof naar overval. Als er in de donkere stad geen stroom is komt de nacht van beneden, hij snijdt eerst de benen af. Om de schouders hangt nog grauw licht dat voldoende is voor wiegen met het hoofd, voor het dichtdrukken van de ogen. Voor zien is het niet voldoende.

Slechts zo nu en dan glanzen de plassen, ze glanzen niet lang want de grond heeft dorst, de zomer is droog, wekenlang stoffig.

Een struik strijkt langs Adina ’s schouder. Hij heeft onrustige, witte bloemen. Ze ruiken zwaar, de geur is drukkend. Adina doet de zaklantaarn aan, een kring valt in het donker, een ei. Er groeit een kop met een snavel in. Het licht van de zaklantaarn is niet voldoende voor zien, het is slechts voldoende voor de zekerheid dat de nacht niet de hele rug kan opvreten, slechts de halve.

Bij de ingang van het woonblok spinnen rozen een dak vol gaten, een zeef van smerige bladeren en smerige sterren. De nacht perst ze de stad uit.