Herta Müller

Hartedier

Uit het Duits vertaald door Ria van Hengel

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Herztier, verschenen bij Rowohlt Verlag GmbH, Reinbek bei Hamburg 1994

© oorspronkelijke tekst Carl Hanser Verlag, München 2007 (Rowohlt Verlag 1994)

Eerste Nederlandstalige uitgave © Ria van Hengel en De Geus bv, Breda 1996

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 2379 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Als we zwijgen, worden we vervelend, zei Edgar, als we praten, worden we belachelijk.

We zaten al te lang over de foto’s op de grond gebogen. Van het zitten waren mijn benen gaan slapen.

Met de woorden in onze mond vertrappen we evenveel als met onze voeten in het gras. Maar ook met ons zwijgen.

Edgar zweeg.

Vandaag kan ik mij nog geen graf voorstellen. Alleen een ceintuur, een raam, een noot en een touw. Elke dood ziet er voor mij uit als een zak.

Als iemand dat hoort, zei Edgar, verklaart hij je voor gek.

En als ik me dat indenk, heb ik het gevoel dat elke dode een zak met woorden achterlaat. Mij schieten altijd de kapper en de nagelschaar te binnen, omdat doden die niet meer nodig hebben. En, dat doden nooit meer een knoop verliezen.

Zij hebben misschien anders dan wij gemerkt dat de dictator een fout is, zei Edgar.

Zij hadden het bewijs, want ook wij waren voor onszelf een fout. Omdat we in dit land moesten lopen, eten, slapen en iemand liefhebben in angst, totdat we de kapper en de nagelschaar weer nodig hadden.

Wanneer iemand kerkhoven maakt alleen omdat hij loopt, eet, slaapt en iemand liefheeft, zei Edgar, dan is hij een grotere fout dan wij. Een fout voor iedereen, een overheersende fout is hij.

Het gras staat in ons hoofd. Als we praten, wordt het gemaaid. Maar ook als we zwijgen. En het gras komt voor de tweede, voor de derde keer op, zoals het wil. En toch hebben we geluk.

#

Lola kwam uit het zuiden van het land en als je naar haar keek, zag je een arm gebleven streek. Ik weet niet waar je die zag, misschien op haar jukbeenderen, of om haar mond, of midden in haar ogen. Zoiets is moeilijk te zeggen, van een streek even moeilijk als van een gezicht. Elke streek in het land was arm gebleven, ook in elk gezicht. Maar de streek van Lola, en hoe je die zag op haar jukbeenderen, of om haar mond, of midden in haar ogen, was misschien nog armer. Meer streek dan landschap.

De droogte vreet alles op, schrijft Lola, behalve de schapen, de meloenen en de moerbeibomen.

Maar het was niet de droge streek die Lola naar de stad had gedreven. Wat ik leer, laat de droogte onverschillig, schrijft Lola in haar schrift. De droogte merkt niet hoeveel ik weet. Alleen wat ik ben, dus wie. Iets worden in de stad, schrijft Lola, en na vier jaar teruggaan naar het dorp. En dan niet onderlangs over de stoffige weg, maar bovenover, door de takken van de moerbeibomen.

Ook in de stad stonden moerbeibomen. Maar niet buiten op straat. Ze stonden op de binnenplaatsen. En niet op veel binnenplaatsen. Alleen op die van oude mensen stonden ze. En onder de bomen stond een leunstoel. De zitting was bekleed met fluweel. Maar het fluweel was vlekkerig en gescheurd. En het gat was van onderaf dichtgestopt met een bosje hooi. Het hooi was door het zitten in elkaar gedrukt. Het hing onder de zitting uit als een vlecht.

Als je dichter bij de afgedankte leunstoel kwam, kon je zien dat de afzonderlijke halmen nog aan de vlecht zaten. En dat ze eens groen waren geweest.

Op de binnenplaatsen met de moerbeibomen viel de schaduw als rust op een oud gezicht dat in de stoel zat. Als rust, want ik liep tot mijn eigen verrassing die binnenplaatsen op en kwam er zelden terug. In deze zeldzaamheid liet een draad van licht die kaarsrecht vanuit de boomkruin op het oude gezicht viel, een verre streek zien. Ik keek langs die draad naar beneden en naar boven. Er liep een huivering over mijn rug, omdat deze rust niet uit de moerbeitakken kwam, maar uit de eenzaamheid van de ogen in het gezicht. Ik wilde niet dat iemand mij zag op die binnenplaatsen. Dat iemand mij vroeg wat ik daar deed. Ik deed niet meer dan wat ik zag. Ik keek lang naar de moerbeibomen. En daarna, voordat ik weer wegging, nog eens naar het gezicht dat in de stoel zat. Het gezicht droeg een streek. Ik zag een jonge man of een jonge vrouw die streek verlaten en een zak met een moerbeiboom meenemen. Ik zag al die meegenomen moerbeibomen op de binnenplaatsen van de stad.

In Lola’s schrift las ik later: Wat je meeneemt uit je streek, sla je op in je gezicht.

Lola wilde vier jaar Russisch studeren. Het toelatingsexamen was gemakkelijk geweest want studieplaatsen waren er genoeg, zowel aan de universiteit als aan de scholen in het land. En Russisch was slechts voor weinigen een wens. Wensen zijn moeilijk, schrijft Lola, doelen zijn gemakkelijker. Een man die iets studeert, schrijft Lola, heeft schone nagels. Over vier jaar gaat hij met me mee, want zo iemand weet dat hij op het dorp een meneer is. Dat de kapper bij hem thuis komt en bij de deur zijn schoenen uittrekt. Nooit meer schapen, schrijft Lola, nooit meer meloenen, alleen moerbeibomen, want bladeren hebben we allemaal.

Een klein vierkant als kamer, een raam, zes meisjes, zes bedden, onder elk bed een koffer. Naast de deur een ingebouwde kast in de muur, aan het plafond boven de deur een luidspreker. De arbeiderskoren zongen van het plafond naar de muur, van de muur naar de bedden, totdat de nacht kwam. Dan zwegen zij, net zoals de straat achter het raam en zoals het verwilderde park buiten, waar niemand meer doorheen liep. Van dat kleine vierkant waren er veertig in elk studentenhuis.

Iemand zei, de luidsprekers zien en horen alles wat wij doen.

De kleren van de zes meisjes hingen stijf tegen elkaar aan in de kast. Lola had de minste kleren. Zij trok de kleren van alle meisjes aan. De kousen van de meisjes lagen onder de bedden in de koffers.

===Iemand zong:

===Mijn moeder zegt

===als jij gaat trouwen

===geef ik jou

===twintig grote kussens

===allemaal vol muggen

===twintig kleine kussens

===allemaal vol mieren

===twintig zachte kussens

===allemaal vol rotte bladeren

en Lola zat op de vloer naast haar bed en deed haar koffer open. Ze woelde tussen de kousen, haalde er een klont verwarde benen en tenen en hielen uit en hield die voor haar gezicht. Ze liet de kousen op de grond vallen. Lola’s handen trilden, en van haar ogen waren er meer dan twee in haar gezicht. Haar handen waren leeg en er staken er meer dan twee van in de lucht. Bijna evenveel handen staken er in de lucht als er kousen op de grond lagen.

Ogen, handen en kousen konden elkaar niet verdragen in een lied dat gezongen werd, twee bedden verder. Staande gezongen door een klein hoofd dat heen en weer wiegde met een zorgrimpel op het voorhoofd. Een lied waaruit de rimpel meteen weer verdwenen was.

Onder elk bed stond een koffer met een kluwen katoenen kousen. In het hele land heetten ze patentkousen. Patentkousen voor meisjes die panty’s wilden zo glad en dun als een vliesje. En haarlak wilden de meisjes, mascara en nagellak.

Onder de kussens van de bedden lagen zes doosjes mascara. Zes meisjes spuugden in de doosjes en roerden het roet met een tandenstoker om, totdat het zwarte papje eraan vast bleef zitten. Dan sperden zij hun ogen wijd open. De tandenstoker kraste over het ooglid, de wimpers werden zwart en vol. Maar een uur later sprongen er grijze gaten tussen de wimpers. Het spuug was opgedroogd en het roet viel op de wangen.

De meisjes wilden wel roet op hun wangen, wimperroet op hun gezicht, maar nooit meer roet van fabrieken. Alleen heel veel vliesdunne panty’s, want daar kwamen zo snel ladders in, die de meisjes bij de enkel en bij de dij moesten stoppen. Stoppen en plakken met nagellak.

Het zal moeilijk zijn om de overhemden van een meneer wit te houden. Het zal mijn liefde zijn als hij na vier jaar met me meegaat naar de droogte. Als het hem lukt om met witte overhemden de mensen op straat de ogen uit te steken, zal het mijn liefde zijn. En als hij een meneer is, bij wie de kapper thuis komt en bij de deur zijn schoenen uittrekt. Het zal moeilijk zijn om de overhemden wit te houden met al dat vuil waar de vlooien in rondspringen, schrijft Lola.

Lola zei, er zitten zelfs vlooien op de schors van de bomen. Iemand zei, dat zijn geen vlooien, luizen zijn het, bladluizen. Lola schrijft in haar schrift: Bladvlooien zijn nog erger. Iemand zei, op mensen komen ze niet, want mensen hebben geen bladeren. Lola schrijft, op alles komen ze als de zon brandt, zelfs op de wind. En bladeren hebben we allemaal. Bladeren vallen af als je niet meer groeit, omdat de kindertijd voorbij is. En bladeren komen terug als je verschrompelt, omdat de liefde voorbij is. Bladeren groeien zoals ze willen, schrijft Lola, net als het lage gras. Twee, drie kinderen in het dorp hebben geen bladeren, en zij hebben een lange kindertijd. Ze zijn enig kind, omdat hun vader en moeder ontwikkelde mensen zijn. De bladvlooien maken van oudere kinderen jongere kinderen, van een vierjarige een driejarige, van een driejarige een eenjarige. En nog een halfjarige, schrijft Lola, en nog een pasgeborene. En hoe meer broertjes en zusjes de bladvlooien maken, des te korter wordt de kindertijd.

Een grootvader zegt: Mijn druivenschaar. Ik word ouder en met de dag kleiner en dunner. Maar mijn nagels groeien harder en worden dikker. Hij knipte zijn nagels met de druivenschaar.

Een kind laat haar nagels niet knippen. Dat doet pijn, zegt het kind. De moeder bindt het kind met de ceintuurs van haar jurken aan de stoel vast. Het kind heeft troebele ogen en het huilt. De moeder laat de nagelschaar vaak uit haar handen vallen. Voor elke vinger valt de schaar op de grond, denkt het kind.

Op een van de ceintuurs, op de grasgroene, druppelt bloed. Het kind weet: als je bloedt, dan ga je dood. De ogen van het kind zijn nat en zien de moeder wazig. De moeder heeft het kind lief. Ze heeft het lief als een verslaving en kan zich niet staande houden, want haar verstand zit net zo aan de liefde vast als het kind aan de stoel. Het kind weet: moeder moet met haar vastzittende liefde de handen van het kind kapotknippen. Ze moet de afgeknipte vingers in de zak van haar jasschort stoppen en naar buiten gaan, alsof de vingers iets zijn om weg te gooien. Buiten, waar niemand haar meer ziet, moet ze de vingers van het kind opeten.

Het kind vermoedt dat moeder ’s avonds zal liegen en knikken als grootvader haar vraagt: Heb je de vingers weggegooid.

En wat ze zelf ’s avonds zal doen, vermoedt het kind. Dat ze ze heeft de vingers zal zeggen en alles zal beschrijven:

Ze is met de vingers naar buiten gegaan, naar het erf. Ze is op het grasveld geweest. Ook in de tuin is ze geweest, op het pad en tussen de bloemen. Langs de muur heeft ze gelopen en achter de muur. Ze is bij de gereedschapskast met de schroeven geweest. Ook bij de kleerkast. Ze huilde met haar gezicht in de kast. Met haar ene hand veegde ze haar wangen af. Haar andere hand haalde ze uit de zak van haar jasschort en dan stopte ze hem in haar mond. Telkens weer.

De grootvader legt zijn hand op zijn mond. Misschien wil hij hier binnen laten zien hoe je buiten vingers eet, denkt het kind. Maar de hand van de grootvader beweegt niet.

Het kind praat door. Terwijl ze praat, blijft er iets op haar tong liggen. Het kind denkt, het kan alleen maar de waarheid zijn die op je tong gaat liggen als een kersepit die niet in je keel wil vallen. Zolang ze praat en haar stem haar oor bereikt, wacht ze op de waarheid. Maar zodra je zwijgt, denkt het kind, is alles gelogen, omdat de waarheid in je keel is gevallen. Omdat je mond het woord opgegeten niet heeft uitgesproken.

Dat woord kan het kind niet over haar lippen krijgen. Alleen:

Ze is bij de pruimeboom geweest. Op het tuinpad heeft ze de rups niet vertrapt, haar schoen heeft hem ontweken.

De grootvader slaat zijn ogen neer.

De moeder wil van het onderwerp af en haalt nu naald en draad uit de kast. Ze gaat op de stoel zitten en strijkt haar jasschort glad totdat je de zak ziet. Ze legt een knoop in de draad. Moeder bedriegt de zaak, denkt het kind.

De moeder zet een knoop aan. Het nieuwe garen bedekt het oude garen. Iets is er waar aan het bedrog van de moeder, want de knoop van haar jasschort zit los. De knoop krijgt het dikste garen. Ook het licht van de gloeilamp heeft draden als garen.

Dan knijpt het kind haar ogen dicht. Achter haar gesloten ogen hangen de moeder en de grootvader aan een koord van licht en garen boven de tafel.

De knoop met het dikste garen blijft het langste zitten. Moeder zal hem nooit verliezen, denkt het kind, nog eerder gaat hij stuk.

De moeder gooit de schaar in de linnenkast. De volgende dag en elke woensdag tot nu toe komt de kapper de grootvader bezoeken.

De grootvader zegt: Mijn kapper.

De kapper zegt: Mijn schaar.

In de Eerste Wereldoorlog begon mijn haar uit te vallen, zegt de grootvader. Toen mijn hoofd helemaal kaal was, wreef de compagnieskapper mijn hoofdhuid in met bladersap. Mijn haar ging weer groeien. Mooier dan het was, zei de compagnieskapper. Hij hield van schaken. De compagnieskapper kwam op het idee van bladersap omdat ik dichtbebladerde takken meebracht, waar ik een schaakspel van sneed. Er zaten asgrauwe en rode bladeren aan de takken van dezelfde boom. En even verschillend als de bladeren was ook het hout. Ik maakte een schaakspel met een donkere en een lichte helft. De lichte bladeren werden pas aan het eind van de herfst donker. De bomen hadden die twee kleuren omdat de asgrauwe takken elk jaar zo achterbleven in hun groei. Die twee kleuren waren goed voor mijn schaakstukken, zei de grootvader.

Eerst knipt de kapper het haar van de grootvader. De grootvader zit op zijn stoel zonder zijn hoofd te bewegen. De kapper zegt: Als je je haar niet knipt, wordt je hoofd een wildernis. De moeder bindt het kind zolang de kapper er is met de ceintuurs van haar jurken aan de stoel vast. De kapper zegt: Als je je nagels niet knipt, worden je vingers schoppen. Alleen de doden mogen lange nagels houden.

Losmaken, losmaken.

Van de zes meisjes in het vierkant had Lola de minste vliesdunne panty’s. En de weinige die ze had, waren bij de enkels en de dijen geplakt met nagellak. Ook bij de kuiten. Soms moest Lola de ladders laten lopen omdat ze zelf moest lopen, op een trottoir of door het verwilderde park.

Nalopen en weglopen moest Lola met haar verlangen naar witte overhemden. Dat verlangen bleef zelfs bij de grootste vreugde nog even arm als de streek in haar gezicht.

Soms moest Lola de ladders laten lopen omdat ze in vergadering was. Bij de leerstoel, zei Lola, zonder te weten hoe goed dat woord haar beviel.

’s Avonds hing Lola haar panty’s met de voeten uit het raam. Ze konden niet druppelen, want ze waren nooit gewassen. De panty’s hingen uit het raam alsof Lola’s voeten en benen erin zaten, de tenen en de harde hielen, de kuiten en knieën die erin stonden. Ze hadden zonder Lola door het verwilderde park de donkere stad in kunnen gaan.

Iemand in het vierkant vroeg, waar is mijn nagelschaar. Lola zei, in de jaszak. Iemand vroeg, in welke jaszak, in de jouwe, waarom heb je hem gisteren weer meegenomen. Lola zei, in de tram, en legde de nagelschaar op het bed.

Lola knipte haar nagels altijd in de tram. Ze maakte vaak ritten zonder doel. Ze knipte en vijlde in de rijdende wagen en duwde met haar tanden haar nagelriemen terug totdat het witte maantje bij alle nagels zo groot was als een witte boon.

Bij de haltes stopte Lola de nagelschaar in haar zak en keek naar de deur als er iemand instapte. Omdat overdag iemand altijd zo instapt dat het lijkt alsof we elkaar kennen, schrijft Lola in haar schrift. Maar als het nacht is, dan stapt diezelfde persoon zo in dat het lijkt alsof hij mij zoekt.

’s Nachts, als er niemand meer op straat en door het verwilderde park liep, als je de wind hoorde en de hemel niets anders meer was dan zijn geluid, trok Lola haar vliesdunne panty aan. En voordat ze de deur van buiten dichtdeed, zag je in het licht van het vierkant dat Lola dubbele voeten had. Iemand vroeg, waar ga je heen. Maar Lola’s stappen klakten al door de lange, lege gang.

Misschien heette ik de eerste drie jaar in dat vierkant iemand. Omdat iedereen behalve Lola in die tijd iemand kon heten. Want iemand in het lichte vierkant hield niet van Lola. Dat waren wij allemaal.

Iemand ging naar het raam en zag beneden geen straat en geen Lola voorbijkomen. Alleen een klein huppelend vlekje.

Lola ging naar de tram. Als er bij de volgende halte iemand instapte, sperde ze haar ogen wijd open.

Rond middernacht stapten er alleen mannen in die na de late dienst in de waspoederfabriek en in het slachthuis naar huis gingen. Ze stappen vanuit de nacht het licht van de wagen binnen, schrijft Lola, en ik zie een man die zo moe is van de dag dat er in zijn kleren slechts een schim zit. En in zijn hoofd allang geen liefde meer, in zijn zak geen geld. Alleen gestolen waspoeder of de kleinigheden van geslachte dieren: rundertongen, varkensnieren of de lever van een kalf.

Lola’s mannen gingen op de eerste de beste bank zitten. In het licht dommelden ze in, ze lieten het hoofd hangen en schokten wanneer de rails gierden. Op een gegeven moment drukken ze hun tas stijf tegen zich aan, schrijft Lola, ik zie hun smerige handen. Vanwege de tas kijken ze even in mijn gezicht.

Tijdens die korte blik ontstak Lola een vuur in een vermoeid hoofd. Ze doen hun ogen niet meer dicht, schrijft Lola.

Een halte verder stapte er achter Lola aan een man uit. In zijn ogen droeg hij de duisternis van de stad. En de honger van een magere hond, schrijft Lola. Lola keek niet om, ze liep snel. Ze lokte de mannen mee door de straat te verlaten en de kortste weg naar het verwilderde park te nemen. Zonder een woord, schrijft Lola, ga ik in het gras liggen, en hij zet zijn tas onder de langste, laagste tak. Er valt niets te praten.

De nacht joeg op wind, en Lola gooide zwijgend haar hoofd heen en weer en haar buik. Er ritselden bladeren over haar gezicht, bladeren zoals toen, jaren geleden, bij een halfjarig, door niemand behalve de armoede gewenst, zesde kind. En net zoals toen zaten Lola’s benen vol krassen van de takken. Maar nooit haar gezicht.

Al maanden wisselde Lola eenmaal per week de muurkrant in de vitrine van het studentenhuis. Ze stond naast de ingang en bewoog haar heupen in de vitrine. Ze blies de dode vliegen eruit en maakte het glas schoon met twee patentkousen uit haar koffer. Met de ene kous maakte ze het glas nat, met de andere wreef ze het droog. Dan wisselde ze de krantenknipsels, verfrommelde de voorlaatste redevoering van de dictator en hing de laatste redevoering op. Als Lola klaar was, gooide ze de kousen weg.

Toen Lola bijna alle patentkousen uit haar koffer voor de vitrine had gebruikt, nam ze de kousen uit de andere koffers. Iemand zei, dat zijn jouw kousen niet. Lola zei, die trekken jullie toch niet meer aan.

Een vader schoffelt de zomer weg in de tuin. Een kind staat naast het bloembed en denkt: Vader weet iets van het leven. Want de vader stopt zijn slechte geweten in de domste planten en schoffelt ze weg. Kort tevoren had het kind nog gewenst dat de domste planten voor de schoffel zouden vluchten en de zomer zouden overleven. Maar ze kunnen niet vluchten, want pas in de herfst krijgen ze witte veren. Pas dan leren ze vliegen.

De vader heeft nooit hoeven vluchten. Hij was zingend de wereld in gemarcheerd. Hij had kerkhoven in de wereld gemaakt en de plaatsen snel verlaten. Een verloren oorlog, een teruggekeerde ss-soldaat, in de kast lag een pas gestreken zomeroverhemd en op het hoofd van de vader zat nog geen enkele grijze haar.

De vader stond ’s morgens vroeg op, hij hield ervan in het gras te gaan liggen. Terwijl hij daar lag, keek hij naar de roodachtige wolken die de dag meebrachten. En omdat de ochtend nog even koud was als de nacht, moesten de roodachtige wolken de hemel wel verscheuren. Boven aan de hemel kwam de dag op, beneden in het gras kwam de eenzaamheid op in het hoofd van de vader. Die joeg de vader snel naar de warme huid van een vrouw. Hij warmde zich. Hij had kerkhoven gemaakt en maakte bij de vrouw gauw een kind.

De kerkhoven houdt de vader onder in zijn keel, waar tussen boord en kin zijn adamsappel zit. De adamsappel is spits en vergrendeld. Zo kunnen de kerkhoven nooit zijn lippen bereiken en naar buiten komen. Zijn mond drinkt jenever van de allerdonkerste pruimen, en zijn liederen zijn zwaar en dronken voor de Führer.

De schoffel heeft een schaduw in het bloembed die niet meeschoffelt. De schaduw staat stil en kijkt naar het tuinpad. Daar plukt een kind haar zakken vol met groene pruimen.

Tussen de weggeschoffelde domste planten zegt de vader: Groene pruimen moet je niet eten, de pit is nog zacht en je bijt op de dood. Niemand kan er iets aan doen, je gaat dood. De felle koorts verteert je hart van binnen.

De ogen van de vader zijn wazig, en het kind ziet dat vader haar liefheeft als een verslaving. Dat hij zich in zijn liefde niet staande kan houden. Dat hij, die kerkhoven gemaakt heeft, het kind de dood toewenst.

Daarom eet het kind haar zakken met pruimen later leeg. Elke dag dat de vader het kind niet ziet, verstopt ze halve bomen in haar buik. Het kind eet en denkt, dit is om dood te gaan.

Maar de vader ziet dat niet, en het kind hoeft niet dood te gaan.

De domste planten waren melkdistels. De vader wist iets van het leven. Zoals iedereen die iets over de dood zegt, weet hoe het in het leven verder gaat.

Soms zag ik Lola in het douchelokaal staan, ’s middags als het voor de dag te laat en voor de nacht nog te vroeg was om je te wassen. Op Lola’s rug zag ik een korstig koord en over haar bilnaad een korstige ring. Het koord en de ring zagen eruit als een pendel.

Lola draaide snel haar rug weg, en ik zag de pendel in de spiegel. Hij had moeten uitslaan, want Lola was geschrokken toen ik het douchelokaal binnenkwam.

Ik dacht, Lola heeft een geschaafde huid, maar nooit een liefde. Alleen maar stoten in haar buik op de grond van het park. En boven haar de hondenogen van de mannen, die de hele dag het waspoeder hebben gehoord dat in de dikke buis viel, en het gerochel van de dieren. Die ogen brandden boven Lola omdat ze de hele dag uitgeblust waren geweest.

Alle meisjes die op één verdieping van het studentenhuis deur aan deur in de kleine vierkanten woonden, bewaarden hun eten in een koelkast in de eetzaal. Schapekaas en worst van thuis, eieren en mosterd.

Als ik de koelkast opendeed, lag er helemaal achter in het vak een tong of een nier. Door de kou droogde de tong uit, de nier barstte bruin open. Na drie dagen was de plek achter in het vak weer leeg.

In Lola’s gezicht zag ik de arm gebleven streek. Of zij de tongen en de nieren opat of weggooide, kon ik niet zien, noch op haar jukbeenderen noch om haar mond noch midden in haar ogen.

Noch in de kantine noch in de gymzaal kon ik aan Lola zien of ze de kleinigheden van de geslachte dieren opat of weggooide. Ik wilde het weten. Mijn nieuwsgierigheid snakte ernaar, Lola te kwetsen. Ik keek mezelf blind. Maar of ik nu lang of vluchtig naar Lola keek, ik zag altijd alleen maar de streek in haar gezicht. Ik kon Lola er alleen op betrappen dat ze op het hete strijkijzer spiegeleieren stond te bakken en die er met een mes afkrabde en opat. Maar Lola hield mij een mespunt voor om te proeven. Het is lekker, zei Lola, want het is niet zo vettig als in de pan. Als Lola gegeten had, zette ze het strijkijzer in de hoek.

Iemand zei: Maak het strijkijzer schoon als je gegeten hebt. En Lola zei: Daar kun je toch niet meer mee strijken.

Die blindheid kwelde mij. Als ik ’s middags met Lola in de kantine in de rij stond voor het eten en daarna met haar aan tafel zat, dacht ik, die blindheid komt doordat we alleen een lepel krijgen om mee te eten. Nooit een vork en nooit een mes. Doordat we het vlees op ons bord alleen met een lepel doormidden kunnen drukken en er dan met onze mond aan moeten trekken en er stukken af moeten scheuren. Die blindheid komt, dacht ik, doordat we nooit met een mes mogen snijden en met een vork mogen prikken. Doordat we eten als beesten.

Iedereen heeft honger in de kantine, schrijft Lola in haar schrift, één grote scheurende, smakkende bende. En ieder op zich een koppig schaap. Allemaal samen een roedel vraatzuchtige honden.

In de gymzaal dacht ik dat ik die blindheid had omdat Lola niet over de bok kon springen, omdat ze haar ellebogen onder haar buik vouwde in plaats van ze stevig te strekken, omdat ze haar knieën zacht optrok in plaats van haar benen te spreiden als een schaar. Lola bleef hangen en gleed met haar billen over de bok. Ze vloog er nooit overheen. Ze viel met haar gezicht op de mat, niet met haar voeten. Ze bleef op de mat liggen totdat de gymleraar begon te schreeuwen.

Lola wist dat de gymleraar haar aan haar schouders, aan haar billen, aan haar heupen zou optillen. Dat hij haar, als zijn woedeaanval voorbij was, zou beetpakken waar hij maar kon. En Lola maakte zichzelf zwaar, zodat hij haar steviger moest beetpakken.

Alle meisjes bleven achter de bok staan, niemand sprong en niemand kon vliegen, omdat Lola van de gymleraar een glas koud water kreeg. Hij haalde het uit de kleedkamer en hield het bij haar mond. Lola wist dat hij haar hoofd langer zou vasthouden als ze het water langzaam opdronk.

Na de gymles stonden de meisjes bij de smalle kasten in de kleedkamer en trokken hun kleren weer aan. Iemand zei, je hebt mijn blouse aan. Lola zei, ik eet hem heus niet op, ik heb hem alleen vandaag nodig, ik ben iets van plan.

Elke dag zei iemand in het kleine vierkant, die kleren, snap je dat niet, die zijn niet van jou. Maar Lola droeg ze en ging de stad in. Zoals de dagen kwamen in die tijd, zo trok Lola de kleren aan. Ze waren gekreukt en nat van het zweet, of van de regen en de sneeuw. Lola hing ze stijf tegen elkaar aan terug in de kast.

In de kast zaten vlooien, omdat er vlooien in de bedden zaten. In de koffers met de patentkousen, in de lange gang. Ook in de eetzaal en in het douchelokaal en in de kantine zaten vlooien. In de tram, in de winkels en in de bioscoop.

Onder het bidden moet iedereen zich krabben, schrijft Lola in haar schrift. Elke zondagmorgen ging ze naar de kerk. Ook de pastoor moet zich krabben. Onze Vader die in de hemelen zijt, schrijft Lola, en overal in de stad zitten vlooien.

Het was avond in het kleine vierkant, maar niet laat. De luidspreker zong zijn arbeidersliederen, buiten op straat liepen nog schoenen, er klonken nog stemmen in het verwilderde park, de bladeren waren nog grijs en niet zwart.

Lola lag op haar bed, behalve een paar dikke kousen had ze niets meer aan. Mijn broer drijft ’s avonds de schapen naar huis, schrijft Lola, hij moet dwars door een meloenenveld. Hij is te laat uit de wei vertrokken, het wordt donker en de schapen lopen met dunne poten over de meloenen en zakken erdoorheen. Mijn broer slaapt in de stal en de schapen hebben de hele nacht rode poten.

Lola stak een lege fles tussen haar benen, ze gooide haar hoofd heen en weer en haar buik. Alle meisjes stonden om haar bed. Iemand trok aan haar haren. Iemand lachte hardop. Iemand stopte haar hand in haar mond en keek toe. Iemand begon te huilen. Ik weet niet meer wie van hen ik was.

Maar ik weet nog wel dat ik die vroege avond duizelig werd toen ik lang naar het raam keek. In de ruit slingerde de kamer heen en weer. Ik zag ons allemaal heel klein om Lola’s bed staan. En over onze hoofden heen zag ik Lola heel groot door de lucht en door het gesloten raam heen het verwilderde park ingaan. Ik zag Lola’s mannen bij de halte staan wachten. In mijn slapen ruiste een tram. Die reed als een lucifersdoosje. Ook het licht in de wagen brandde even flakkerend als een vlammetje waar je buiten in de wind je hand voor houdt. Lola’s mannen verdrongen en duwden elkaar. Hun tassen morsten het waspoeder en de kleinigheden van geslachte dieren naast de rails. Toen deed iemand het licht uit, en het beeld in de ruit was weg, alleen de gele straatlantaarns hingen aan de overkant van de straat achter elkaar. Toen stond ik weer tussen de meisjes om Lola’s bed. Onder Lola’s rug op het bed hoorde ik een geluid dat ik nooit meer heb kunnen vergeten en nooit meer heb kunnen verwarren met welk ander geluid ter wereld ook. Ik hoorde hoe Lola de liefde maaide die nooit was opgekomen, de ene lange halm na de andere op haar vuilwitte laken.

Op dat moment, toen Lola lag te hijgen en buiten kennis was, sloeg de korstige pendel uit in mijn hoofd.

Slechts een van Lola’s mannen had ik in het spiegelbeeld van de ruit niet gezien.

Lola ging steeds vaker naar de leerstoel, en nog steeds beviel dat woord haar zo goed. En ze zei het steeds vaker, terwijl ze nog steeds niet wist hoe goed dat woord haar beviel. Ze had het steeds vaker over bewustzijn en gelijkstelling van stad en dorp. Lola was sinds een week lid van de partij en liet haar rode boekje zien. Op de eerste pagina stond Lola’s foto. Het partijboekje ging bij de meisjes van hand tot hand. En op de foto zag ik de arm gebleven streek in Lola’s gezicht nog beter, omdat het papier zo glom. Iemand zei, jij gaat toch naar de kerk. En Lola zei, dat doen de anderen ook. Je moet alleen niet laten merken dat je de ander kent. Iemand zei, boven zorgt God voor je en beneden zorgt de partij.

Naast Lola’s bed stapelden de brochures van de partij zich op. Iemand fluisterde in het kleine vierkant, en iemand zweeg. De meisjes fluisterden en zwegen al een hele tijd wanneer Lola in het vierkant was.

Lola schrijft in haar schrift: Moeder gaat met mij naar de kerk. Het is koud, maar door de wierook van de pastoor lijkt het warm. Alle mensen doen hun handschoenen uit en houden die tussen hun gevouwen handen. Ik zit in de kinderbank. Ik ben helemaal op de punt gaan zitten, zodat ik moeder kan zien.

Al sinds Lola de vitrine schoonmaakte, gaven de meisjes elkaar tekens met ogen en handen als ze iets niet wilden zeggen waar Lola bij was.

Moeder zegt dat ze ook voor mij bidt, schrijft Lola. Er zit een gat in mijn handschoen, in het topje van de duim, daar zit een krans omheen van puntige steken. Voor mij is het een doornenkroon.

Lola zat op haar bed te lezen in een brochure over de verbetering van het ideologische partijwerk.

Ik trek aan de draad, schrijft Lola, de doornenkroon draait naar beneden. Moeder zingt, Heer ontferm U, en ik haal de duim van de handschoen uit.

Lola onderstreepte zo veel zinnen in de dunne brochure dat haar hand haar het overzicht leek te ontnemen. Lola’s stapel brochures groeide naast haar bed als een scheef nachtkastje. Bij het onderstrepen dacht Lola lang na tussen de ene zin en de andere.

Ik gooi de wol niet weg, schrijft Lola, ook al zit de draad helemaal in de war.

Lola zette haken om de zinnen in de brochures. Naast elke haak tekende Lola een dik kruis in de kantlijn.

Moeder breit de duim er wel weer aan, schrijft Lola, voor het topje neemt ze nieuwe wol.

Toen Lola vierdejaars was, lagen op een middag alle kleren van de meisjes op de bedden. Lola’s koffer stond opengeklapt onder het open raam, en haar weinige kleren en brochures lagen in de koffer.

Die middag begreep ik waarom ik toen in de ruit die ene van Lola’s mannen niet had kunnen zien. Hij was anders dan de mannen van al die middernachten en al die late diensten. Hij at in de kaderschool van de partij, hij zat nooit in een tram, hij volgde Lola nooit het verwilderde park in, hij had een auto en een chauffeur.

Lola schrijft in haar schrift: Nu is hij de eerste met een wit overhemd.

Zo was het op die middag tegen drieën, toen Lola al vierdejaars was en bijna iets was geworden: De kleren van de meisjes lagen apart van Lola’s kleren op de bedden. De zon viel heet het vierkant binnen en het stof lag op het linoleum als een grijze vacht. En naast Lola’s bed, waar de brochures weg waren, zat een kale, donkere vlek. En Lola hing aan mijn ceintuur in de kast.

En er kwamen drie mannen. Zij fotografeerden Lola in de kast. Toen maakten ze de ceintuur los en stopten die in een doorzichtige plastic zak. Die was even vliesdun als de panty’s van de meisjes. De mannen haalden drie kleine doosjes uit hun jaszak. Ze klapten het deksel van Lola’s koffer dicht en deden de doosjes open. In ieder doosje zat gifgroen stof. Dat strooiden ze op de koffer en daarna op de kastdeur. Het was even droog als de mascara zonder spuug. Ik keek naar hen net als de andere meisjes. Ik was verbaasd dat er ook gifgroen roet bestond.

De mannen vroegen ons niets. Zij kenden de reden.

Vijf meisjes stonden naast de ingang van het studentenhuis. In de vitrine hing de foto van Lola, dezelfde als die in haar partijboekje. Onder de foto hing een vel papier. Iemand las hardop voor:

Deze studente heeft zelfmoord gepleegd. Wij verafschuwen haar daad en verachten haar. Het is een schande voor het hele land.

In mijn koffer vond ik laat in de middag Lola’s schrift. Ze had het onder mijn kousen verstopt voordat ze mijn ceintuur gepakt had.

Ik deed het schrift in mijn handtas en liep naar de halte. Ik stapte in de tram en las. Ik begon met de laatste bladzij. Lola schrijft: De gymleraar riep mij op een avond in de gymzaal en deed de deur van binnen op slot. Alleen de dikke leren ballen keken toe. Eén keer zou voor hem genoeg zijn geweest. Maar ik ben hem stiekem achternagegaan en heb zijn huis gevonden. Het zal onmogelijk zijn om zijn overhemden wit te houden. Hij heeft mij aangegeven bij de leerstoel. Ik raak de droogte nooit kwijt. Wat ik doen moet, zal God niet vergeven. Maar mijn kind zal nooit schapen met rode poten drijven.

’s Avonds legde ik Lola’s schrift stiekem weer in mijn koffer onder de kousen. Ik deed de koffer op slot en legde de sleutel onder mijn kussen. ’s Ochtends nam ik de sleutel mee. Ik knoopte hem vast aan het elastiek van mijn broekje, want we hadden ’s morgens om acht uur gymles. Door de sleutel kwam ik een beetje te laat.

De meisjes stonden al in hun korte zwarte shorts en hun witte gymshirt aan het hoofdeinde van de zandkuil op een rij. Twee meisjes stonden aan het voeteneinde en hielden het meetlint vast. De wind blies in het dikke loof van de bomen. De gymleraar stak zijn arm op, knipte met twee vingers, en alle meisjes vlogen hun voeten na door de lucht.

Het zand in de kuil was droog. Alleen daar waar de tenen zich erin drukten, werd het vochtig. Het zand was even koel aan mijn tenen als de sleutel op mijn buik. Ik keek omhoog naar de bomen voordat ik mijn aanloop nam. Ik vloog mijn voeten na, mijn voeten vlogen niet ver. Terwijl ik vloog, dacht ik aan de koffersleutel. De twee meisjes legden het meetlint aan en noemden het getal. De gymleraar schreef de sprong als een tijdstip in zijn schrift. Ik zag het pas geslepen potlood in zijn hand en dacht, dat past bij hem, aan het voeteneinde kun je alleen de dood meten.

En toen ik voor de tweede keer vloog, was de sleutel even warm geworden als mijn huid. Hij knelde niet meer. Toen mijn tenen zich in het vochtige zand hadden gedrukt, stond ik vlug op, zodat de gymleraar mij niet kon beetpakken.

De gehangen Lola werd twee dagen later ’s middags om vier uur in het groot auditorium uit de partij gestoten en van de universiteit verwijderd. Honderden waren erbij.

Iemand stond achter de lessenaar en zei: Ze heeft ons allemaal bedrogen, ze verdient het niet studente van ons land en lid van onze partij te zijn. Iedereen klapte.

’s Avonds zei iemand in het vierkant: Omdat ze eigenlijk allemaal moesten huilen, klapten ze te lang. Niemand durfde als eerste op te houden. Iedereen keek bij het klappen naar de handen van de anderen. Enkelen waren even opgehouden, schrokken en klapten weer door. Daarna had de meerderheid graag willen ophouden, je hoorde het ritme van het applaus in de zaal verslappen, maar omdat die enkelen voor de tweede keer met klappen waren begonnen en het ritme er stevig in hielden, klapte ook de meerderheid door. Pas toen overal in het auditorium één ritme als een grote schoen tegen de muren op bonkte, gaf de spreker met zijn hand het teken om op te houden.

Lola’s foto hing twee weken in de vitrine. Maar na twee dagen was Lola’s schrift uit mijn afgesloten koffer verdwenen.

De mannen met het gifgroene roet legden Lola op het bed en droegen dat het vierkant uit. Waarom droegen zij het bed met het voeteneinde vooruit de deur door. Een van hen droeg de koffer met haar kleren en de zak met mijn ceintuur achter het hoofdeinde aan. Koffer en ceintuur had hij in zijn rechterhand. Waarom deed hij de deur niet achter zich dicht, hij had zijn linkerhand vrij.

Vijf meisjes bleven in het vierkant achter, vijf bedden, vijf koffers. Toen Lola’s bed buiten was, deed iemand de deur dicht. De lucht was heet en licht, en in elke beweging in de kamer raakten stofdraden verstrikt. Iemand stond bij de muur haar haar te kammen. Iemand sloot het raam. Iemand reeg de veters anders in haar schoenen.

Geen enkele beweging in deze kamer had een reden. Iedereen zweeg en deed iets met haar handen, omdat niemand de kleren van haar bed weer in de kast durfde te hangen.

Mijn moeder zegt: Als het leven je te veel wordt, ruim dan je kast op. Dan gaan de zorgen door je handen en maakt je hoofd zich vrij.

Maar mijn moeder heeft gemakkelijk praten. Zij heeft vijf kasten en vijf kisten in huis. En als mijn moeder drie dagen achtereen de kasten en de kisten opruimt, ziet het er nog steeds uit als werk.

Ik ging naar het verwilderde park en liet de koffersleutel tussen de struiken vallen. Er bestond geen sleutel die de koffer tegen vreemde handen beschermde wanneer geen van de meisjes in de kamer was. Misschien bestond er ook geen sleutel tegen bekende handen die in het vierkant met een tandenstoker in het wimperroet roerden, het licht aan- en uitdeden of na Lola’s dood het strijkijzer schoonmaakten.

Misschien had er niemand hoeven fluisteren en zwijgen als Lola in de kamer was. Misschien had iemand alles tegen Lola kunnen zeggen. Misschien had ik juist tegen Lola alles kunnen zeggen. Het kofferslot had zichzelf tot leugen gemaakt. Er waren evenveel identieke koffersleutels in het land als arbeiderskoren. Elke sleutel was gelogen.

Toen ik uit het park terugkwam, zong iemand in het vierkant voor het eerst sinds Lola’s dood:

===Gisteravond blies de wind

===mij mijn liefste in de armen

===had hij meer geblazen was ik

===in die armen afgebroken

===maar gelukkig stond hij stil.

Iemand zong een Roemeens lied. Ik zag schapen met rode poten door de avond in het lied trekken. Ik hoorde hoe de wind stilstond in dit lied.

Een kind ligt in bed en zegt: Doe het licht niet uit, anders komen de zwarte bomen binnen. Een grootmoeder dekt het kind toe. Ga gauw slapen, zegt ze, als iedereen slaapt, gaat de wind in de bomen liggen.

De wind kon niet staan. Hij ging altijd liggen, in deze kinderbedtaal.