Herta Müller

Reizigster op één been

Vertaald uit het Duits door Gerda Meijerink

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Reisende auf einem Bein, verschenen bij Rotbuch Verlag, Berlijn 1989

Oorspronkelijke tekst © Herta Müller/Carl Hanser Verlag, München 2010

Eerste Nederlandstalige uitgave © Gerda Meijerink en De Geus bv, Breda 1992

Omslagontwerp en -illustratie © Robert Nix

isbn 978 90 445 2380 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 1992

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Tussen de kleine dorpen onder radarschermen die zich de lucht in boorden, stonden soldaten. Hier was vroeger de grens van het andere land. De steile kust, die tot halverwege de hemel reikte, het struikgewas, de lamsoor waren voor Irene het einde van het andere land geworden.

Het duidelijkst zag Irene dit einde aan het water, dat toesloeg en wegvloeide. Dat kort toesloeg en lang wegvloeide, tot ver achter de zwemmende hoofden, tot het de hemel bedekte.

In deze losgeslagen zomer voelde Irene voor het eerst het wegvloeiende water in de verte dichterbij dan het zand onder haar voeten.

Bij de trappen van de steile kust, waar de aarde afbrokkelde, zag Irene zoals in alle andere zomers de waarschuwingsborden staan: gevaar voor aardverschuivingen.

De waarschuwing had in deze losgeslagen zomer voor het eerst weinig met de kust en veel met Irene te maken. De steile kust leek gemaakt van brokken aarde en zand, als gemaakt door soldaten, opdat het water niet het land in, niet het binnenland in kwam, ergens vandaan.

’s Avonds waren de soldaten dronken. Ze liepen alweer heen en weer. De flessen rinkelden in het struikgewas. Ver van de kegelbanen, van de dansende zomerjurken in de cafés stonden ze, de soldaten, onder de trechters van de radarschermen. Die vingen slechts licht op en de wisseling van de kleuren in het water. Ze hoorden bij de grens van het andere land, zoals de soldaten bij de grens van het andere land hoorden.

Hemel en water waren in het donker één.

De hemel glansde, onrustig met verspreide sterren, gedreven door eb en vloed. De hemel bleef zwart en stil. En het water ging tekeer.

Wanneer het water allang donker was, de golven hoog, was de hemel nog grijs, tot de nacht kwam, van beneden.

Twee uur lang, totdat ze de muziek van de rockband in het kleine café iets buiten het dorp kon horen, was Irene langs de kust gelopen. Iedere avond twee uur lang.

Het waren een soort van wandelingen.

De eerste avond had Irene naar de hemel en naar het water gekeken. Toen had er een struik anders dan de andere struiken bewogen. Niet door de wind.

Achter de struik stond een man. Luider dan het water ruiste en toch met een stem alsof hij fluisterde, zei de man:

Kijk me aan. Loop niet weg. Ik doe je niets. Ik wil niets van je. Ik wil je alleen maar zien.

Irene was blijven staan.

De man wreef zijn lid. Hijgde. De zee nam zijn stem niet mee.

Daarna droop het van zijn vingers. Daarna was zijn mond gebroken en was zijn gezicht zacht en oud. Het water ruiste. De man sloot zijn ogen.

Irene keerde hem de rug toe. Irene had het koud. Zag rook opstijgen aan het einde van de baai, waar de boten lagen.

De struik bewoog in de wind. De man was weg.

Irene liep niet tot aan het einde van de baai. Wilde geen mensen zien. Waar boten lagen, waar rook opsteeg, nu geen gezicht.

De dagen die volgden waren licht en leeg.

Irene leefde al die dagen naar de avond toe. De avonden bonden de dagen bijeen. Haar halsslagader klopte, haar polsen en haar slapen. Zo stevig bonden de avonden de dagen bijeen dat het bijna voldoende was om de hele losgeslagen zomer tegen te houden.

De avonden waren geen wandelingen. Irene liep op de wijzers van de klok.

Irene was altijd op tijd.

De man was altijd op tijd.

Iedere avond stond de man halfbedekt door het gebladerte achter dezelfde struik. Irene kwam over het zand. Hij had zijn broek al opengeknoopt. Irene bleef staan.

Hij zei niets meer. Irene keek naar hem. Hij hijgde. Hijgde iedere avond even lang. De zee spoelde zijn stem niet weg. Zijn mond brak iedere avond op dezelfde manier. Op dezelfde manier werd zijn gezicht zacht en oud.

Op dezelfde manier klonk het water luider als hij zweeg. En de struik bedaarde op dezelfde manier. Bewoog alleen nog door de wind. Iedere avond.

Irene zocht de man overdag. En ’s avonds, als hij al weg was. Zocht hem in de buurt van de cafés. En zag hem nooit. Of zo vaak dat ze hem niet herkende omdat hij op straat en in de cafés een ander was.

Het had liefde kunnen zijn. Maar Irene had op de dagen waarop het gebeurde, tussen de avonden, niets dan het woord gewoonte gevonden. Had het gevoel dat ze iets verzuimde. Alsof ze toen, op die blootliggende plek tussen hemel en zand, niet tot bezinning was gekomen. Hoe kon liefde precies op tijd zijn.

Irene zocht de man en vond Franz.

Ze had Franz voor het kleine café langs de spoorbaan gezien. Franz zat naast de ingang op de grond. Zijn hoofd rustte tegen een stoel.

Franz lag meer dan hij zat. De rockband speelde hard. De muziek verdoofde. Franz was dronken.

De dronken man sprak met halfgesloten ogen en keek met open mond naar de hemel. Voor zijn gezicht stonden de benen van de dorpskinderen. De benen zaten vol krassen van het struikgewas. En de kinderen waren op blote voeten.

De dronken man sprak Duits met de kinderen. En sprak met zichzelf.

De kinderen deden mee met zijn warrige halve zinnen. Legden zijn hoofd in de taal van het andere land tegen een struik. Keken om zich heen toen ze dat deden.

Het was een toenadering in twee talen die elkaar niet begrepen. De toenadering tot een buitenlander. Een toenadering die verboden was.

De kinderen giechelden onzeker. Een beetje met leedvermaak, een beetje verdrietig omdat ze een paar dingen nog niet begrepen. Wel wisten ze dat deze buitenlander met zijn dronkenschap betaalde voor de schoonheid aan hun zee.

Soms passeerden lange goederentreinen het dorp. Ratelden in de nacht en verdoofden de muziek.

Toen riepen moeders. De kinderen lieten de dronken man over aan zichzelf, aan de grond, de stoel en de struik. Holden, zonder zich om te draaien, langs de spoorbaan naar het dorp. Het was allang donker.

De muzikanten deden hun instrumenten in koffertjes. Alleen de drums bleven tussen de tafels staan.

Wat moeten we met die buitenlander, vroeg de drummer.

Hij wees naar de dronken man, streek met de drumstick het haar van zijn voorhoofd. Stopte de drumsticks in zijn jaszak en liep naar de uitgang.

Kom, zei hij tegen Irene. Kom toch, het is wel genoeg zo.

En Irene liep dwars door het café.

En kwam niet.

Irene liep naar de dronken man toe.

Kom, zei Irene, kom, sta op. Je moet weg hier, straks komt de politie. Begrijp je.

Irene zette de dronken man tegen een boom. Duwde zijn benen tegen de stam zodat hij niet omviel.

Jongen toch, zei Irene.

Reikte niet eens tot aan zijn schouders omdat hij zo lang en zwaar was toen hij stond.

Waarom doe je dit.

De dronken man deed niets. Stond te zwaaien op zijn benen.

Waar woon je, zeg me waar je woont, ik breng je erheen.

Zijn gezicht was klein. Hij keek Irene met open mond aan.

Lieve help, waar woon ik. In Marburg, zei hij.

Irene lachte en zuchtte. Hield hem aan zijn broekriem vast omdat hij zo zwaar was en bijna omviel. En veel jonger dan zij. En zijn schoenen vol zand. En de straten zo bochtig.

Kom mee naar Marburg, zei Irene.

Hij sloeg om zich heen.

Nee, niet naar Marburg.

Niet naar Marburg, zei Irene. Kom mee naar het hotel. Waar is je hotel.

Hoge woontorens stonden aan het water. Hotels voor buitenlanders met uitzicht op zee. Ramen met uitzicht op de verte. Daar mocht Irene niet naar binnen.

De dronken man vond het hotel. Vond de sleutel. Vond de lift. De nachtportier telefoneerde. Irene las het nummer op de sleutelhanger en vond de kamer. Deed het licht aan, naast de deur.

Op de tafel lag een boek: De duivel op de heuvels.

De dronken man gooide het raam open. Irene legde hem op een van de twee bedden.

Heet je Franz. De kinderen noemden je zo.

Hij begreep de betekenis van de vraag niet. Hij zweeg. Grijze ogen, tanden die tegen zijn lippen duwden, de rand van de snijtanden als een dunne, witte zaag.

Ik ben stomdronken, maar jij spreekt Duits. Jij bent niet stomdronken, hoezo spreek je Duits.

Irene liep naar het raam. Keek naar buiten.

Dat vertel ik je morgen.

Franz had geen weet meer van zichzelf. Niet eens dat hij sliep en dat zijn mond openstond en droog was en zijn lippen ruw als de brokken steen aan de kust.

Irene zag het gordijn op de grond hangen. Keek naar buiten, naar de vlakte die zwart tussen hemel en water lag. Franz bewoog zijn handen in zijn slaap. Zo, slapend, in dat licht, zag zijn gezicht er op het witte bed afwezig uit.

Verlangen voelde Irene. En was het niet. Het was een toestand van de levenloze dingen. Van de stenen, het water. Van de goederentreinen en de deuren, van de liften die bewogen.

Op de zwarte vlakte buiten lagen de kaarsrechte banen van de nacht.

Irene voelde aan de wind in haar gezicht dat de kamer hoog lag. De sterren prikten in haar voorhoofd. Ver onder haar woedde het water.

Nee, riep Irene uit het raam.

Ze liep naar de wastafel. Ze dronk koud water uit haar hand. Ze deed het licht uit. Ging net als Franz aangekleed op het andere bed liggen. Voelde hoe de kamer in smalle beekjes door het raam naar buiten stroomde, naar de lege vlakte waar de duisternis nog groter was.

In het donker kon Irene niet huilen.

Irene verdween in de slaap.

Tot de dag in haar ogen sneed.

Franz kwam naakt uit de badkamer. Een lichtvlek tastte langs de muur naast het bed. Franz ging op de rand van het bed zitten.

Gisteravond, zei hij.

Hoe kom je hier.

Ik weet het niet meer zo goed.

Ik ook niet, zei Irene. Ik heb een uitreisvergunning aangevraagd.

Het is de laatste zomer. Ik wacht op mijn paspoort.

Franz knikte.

Ik heb je meegezeuld, zei Irene. Je was zwaar.

Franz streelde Irenes vingers.

De zee, zei Franz.

Keek naar het plafond. Irene betastte de lichtvlek naast het bed.

Franz trok Irenes vingers van de lichtvlek en kuste ze.

Keek naar zijn lege, doorwoelde bed. Toen met halfafgewend hoofd uit het raam. De zon was groot.

Wat eten de mensen in het dorp.

Vis.

En ’s ochtends.

Vis.

En de kinderen.

Vis.

Irene voelde hoe haar tranen langs haar slapen in haar oren kropen.

Ik wil me wassen, dat is beter dan huilen. Ik heb de dag van gisteren nog bij me.

Franz ging op haar liggen:

Ik wil met je vrijen.

De lichtvlek draaide rond, flakkerde. Daarna klapte Irenes hoofd dicht. Haar ogen gesloten. Haar blik boorde gangen door haar hele lichaam. Ze voelde Franz, zijn botten, alsof die de hare waren.

Haar lichaam was heet en vond de juiste woorden. Haar hele lichaam dacht mee, dacht na wanneer Irene iets zei.

Later was Irene met Franz op het station. Franz nam de trein naar Marburg.

Irene had een papiertje met zijn adres in haar zak. En in haar hoofd de tekening in het zand. En het populierenblad dat Franz had gelegd op de plek waar Marburg was. En de steen die Franz had gelegd op de plek waar Frankfurt was.

Irene had geweigerd aan het afscheid te denken.

Toen was de trein weggereden.

Irene was door de populierenlaan naar het dorp gelopen. Had voor een huis een van de kinderen gezien die ’s avonds in het café waren geweest. Er stond wind. Struiken bewogen naast Irenes benen.

Uit het oog verliezen, had Franz gezegd.

En Irene: uit het hart.

Onzin, had Franz gezegd.

Irene ging naar het postkantoor. Irene kocht een ansichtkaart waarop de baai stond.

Irene schreef:

Eigenlijk wil ik helemaal niet dat je me schrijft. Ik zou antwoorden. Terwijl ik je eigenlijk wil schrijven. Dat is een verschil.

Wanneer denk je dat je komt, had Franz gevraagd.

Irene stuurde de kaart vooruit naar Marburg. Liet hem in de brievenbus vallen. Hoorde hem neerkomen alsof hij niet meer heel was. De brievenbus was leeg.

Het geluid op de bodem van de brievenbus was het geluid van de onrust. Onrust die Irene zelf was. Ongeduld en wachten op het paspoort.

De telefoniste at vis.

Kamer met uitzicht op de verte, zei Irene hardop.

De telefoniste glimlachte. Trok een scherpe, witte graat uit haar mond.

De zee woedde. Irene had lang gelopen, langs de kust.

Irene had snel gelopen. Ze wilde op tijd zijn.

Twee avonden was ze niet geweest.

Irene stond stil in het zand. De struik waaide alleen door de wind.

De man was er niet.

Het water sloeg onder de boten. Trok ze mee en duwde ze weer in het zand. Het hout kraakte.

Irene hoorde stemmen, giechelende stemmen.

Een populier bewoog. Niet door de wind. Achter de populier stond de man en wreef zijn lid.

Drie meisjes zaten beneden hem in het zand. Ze aten vis. Ze giechelden.

2

U hebt uw ogen dicht, had de fotograaf gezegd. U kijkt zo ernstig, denk aan iets moois.

Dat kan ik niet, had Irene gezegd, dat wil ik ook niet.

Hij had afgedrukt.

U perst uw lippen op elkaar.

Irene had haar lippen op elkaar geperst om haar ogen niet te sluiten.

Als u zichzelf zou zien, had hij gezegd, zou u glimlachen.

Hij had afgedrukt.

Als u wist hoe het er achter mijn ogen uitziet.

Irene had de zin niet afgemaakt. Had hem ook in gedachten niet afgemaakt.

Hij had afgedrukt.

U kunt uw ogen opendoen. Wat achter de ogen is, is niet te zien. Bij mij niet. Wilt u dat het gezien wordt.

Ik heb er niets tegen. Het maakt me niets uit.

Hebt u er niets tegen of maakt het u niets uit.

U zegt dat het niet te zien is. Waarom zou ik een keuze maken.

Omdat het u bezighoudt, anders had u het niet gezegd.

Dat het me bezighoudt, hebt u gezegd.

Ik zou u graag met gesloten ogen fotograferen.

Hij had afgedrukt.

Dat heeft geen zin. U wilt pasfoto’s. En het bureau dat de paspoorten uitgeeft, accepteert geen foto’s met gesloten ogen.

U hebt u opgemaakt, u kunt toch niet ontkennen dat u mooi wilt zijn. Het is toch goed zo. Voor mij is het goed zo. Of maakt u zichzelf op opdat niemand het merkt.

Ik maak mezelf op omdat ik vroeger ooit mooi wilde zijn, had Irene gezegd. Dat is zo gebleven.

Dat ik me opmaak.

Is er iemand overleden, had hij gevraagd.

Irene had haar hoofd geschud.

Dat is de liefde, had hij gezegd. Bij oude mensen is het de dood, bij jonge mensen de liefde.

Hij had afgedrukt.

Later had Irene zin gehad om de pasfoto’s in de regen te houden, en had het niet gedaan. Was onder het afdak voor een huisdeur gaan staan. Had een foto uit de envelop gehaald en hem bekeken.

Iemand die ze kende, maar niet zoals zichzelf. En waarop het aankwam, waarop het Irene aankwam, op de ogen, de mond, het geultje tussen neus en mond, daar was een vreemd iemand. Er was een vreemd iemand Irenes gezicht binnengeslopen.

Het vreemde aan Irenes gezicht was de andere Irene.

Irene had gedroomd dat ze haar koffer inpakte.

Overal in de kamer lagen zomerse bloesjes.

De koffer was vol.

Irene deed er nog meer zomerbloesjes in. Ze waren lastig op te vouwen omdat ze zo licht waren dat ze uit haar handen gleden.

Achter zich hoorde Irene voetstappen.

Binnen kwam de dictator.

Hij trapte op de zomerbloesjes. Ze waren voor hem als bladeren onder de bomen.

Hij liep door de kamer alsof hij door een lange, brede straat liep. Hij liep naar de koffer.

Daar is het kouder, zei de dictator.

Hij zette zijn kraag op.

Hij stak zijn handen in zijn jaszakken.

Irene had de pas met de foto van de andere Irene in haar handtas door de stad gedragen.

Door de vier vakken van de draaideur waren vier postbodes, ieder in een vak, een voor een uit het postkantoor gekomen. De draaideur draaide nog toen de postbodes aan de rand van het trottoir stonden en te luid spraken.

Irene ging opgesloten in een vak in het ritme van de draaideur de hal van het postkantoor binnen.

De hal roezemoesde.

Irene had Franz willen bellen. In gedachten had ze een paar korte zinnen voorbereid. Die klonken zelfs in haar gedachten ongeloofwaardig:

Ik verheug me erop je te zien. Ik denk zo vaak aan je. Ik kan het bijna niet geloven. Of gewoon: Ik kom. En de dag. Hoe laat, wist Irene nog niet.

De telefoniste had Irenes paspoort willen zien. Ze had te luid gesproken. Ze had geschreeuwd.

Irene dicteerde het telefoonnummer.

De telefoniste had haar schouders opgehaald:

Ik versta u niet.

Pas toen Irene even luid had gesproken als zij, had ze het telefoonnummer op een papier geschreven. Ze had langzaam geschreven.

Wachten, zei ze.

Met het topje van haar vinger was ze een lijst langsgelopen.

Marburg, had Irene gezegd.

Ik versta er niets van.

Irene had geschreeuwd. De telefoniste had haar hoofd geschud:

Is er niet, staat niet op de lijst.

Irene had naar de vingertoppen van de telefoniste gekeken:

Naast Frankfurt.

Staat niet op de lijst.

Alstublieft, had Irene gezegd.

Is er niet. Wel Hamburg, Freiburg, Würzburg. Die allemaal wel. Ga opzij. U staat in het licht.

De telefoniste had Irenes pas dichtgeklapt, hem door het loket teruggegeven. Had gezegd u houdt me op. Had de vrouw die achter Irene stond aangekeken.

Omdat Irene er nog steeds stond, had de telefoniste met de vingertop waarmee ze de lijst was nagelopen, voor haar eigen ogen heen en weer gezwaaid:

Ik ben niet blind. U bent doof.

Irene was naar de draaideur gelopen. Was in een vak van de draaideur gaan staan. In het volgende vak stond een man met een grijze bontmuts. Die had met het topje van zijn vinger op de ruit van het vak getikt:

De andere kant op, had hij gezegd.

Irene was met haar gezicht in de andere richting gaan staan.

De man had de deur rondgedraaid. Irene was op het ritme van zijn stappen, die ze niet had kunnen zien, de straat op gelopen.

3

De mannen kwamen een voor een door de controle en betraden de wachtruimte van de luchthaven. De man in uniform hanteerde de detector. Die piepte bij de colbertzak van een man in pak. De man in pak stak zijn armen in de lucht en draaide zich om. De instapkaart hield hij in zijn mond.

Toen hij de wachtkamer binnenkwam, keek iedereen naar hem. Nadat hij was gaan zitten, keek hij naar de controle. Daar werd een andere man in pak gecontroleerd. Terwijl hij keek ging de man verzitten.

Het vliegtuig was gereed, men kon instappen, zei een vrouwenstem door de luidspreker.

Irene vroeg zich af met wie van de mannen die een voor een opstonden ze naar bed zou kunnen. Bekeek de mannen met het oog op die vraag nog een keer. Anders dan daarvoor zag ze nu bij iedere man iets afstotends.

Bij de mannen op leeftijd hingen de wallen van hun carrière onder hun ogen. Hun gezichten hadden jarenlang standgehouden. Dat ze inmiddels ouder waren geworden, stelde Irene gerust.

Irene zag een wat oudere man die een dikke gouden ring aan zijn pink droeg. Ze stelde zich voor in bed te liggen en op die man te wachten. Ze zag hoe de man zich uitkleedde. Hoe hij zijn jasje over de stoelleuning hing. Zijn broek op de zitting legde. Zijn overhemd over het jasje hing. Hoe hij zijn onderbroek en zijn sokken, omdat hij gewend was ze te minachten, op het vloerkleed onder de stoel liet vallen. Hoe hij naar het bed toe kwam en merkte dat hij was vergeten zijn bril af te zetten. Hoe hij die vergeetachtigheid gebruikte om de gouden ring van zijn pink te trekken en naast de bril op de tafel te leggen.

Irene hoorde zichzelf zeggen: die gouden ring moet erbij zijn als je zoiets doet.

De lopende band zoemde leeg voorbij. De koffers kwamen nog niet. Irene keek door de ruit naar de landingsbaan. Haar hoofd was zwaar, alsof de wolken te dichtbij waren geweest. Alsof er grijze, omgewoelde wolken door haar hoofd waren getrokken.

Toen kwam in Irene de verdenking op dat ze het verhaal met de man, de bril en de gouden ring alleen maar had verzonnen omdat ze tot in haar vingertoppen het voorgevoel had dat het gezicht van Franz nu achter de deur stond. En ver weg zou blijven, ook als Irene vlak voor zijn lippen stond.

Franz was er niet. Zijn gezicht stond niet naast de uitgang.

Bij de uitgang zag ze een man die een bordje voor zijn borst hield. Op het bordje stond: irene.

Irene keek naar de grond met het gevoel dat haar naam te vaak voorkwam en dat niet zij was bedoeld.

En Irene wilde de vrouw die werd verwacht de tijd geven. Ze wilde zien hoe ze op de man toe liep. En hoe ze eruitzag.

Irene hoorde de lopende band zoemen. De passagiers waren haar allemaal gepasseerd.

Irene probeerde zich te herinneren wanneer ze voor het eerst iets niet had uitgehouden. En of ze die keer had voorvoeld dat het zich zou herhalen en steeds weer zou terugkomen. En of ze er die keer over had nagedacht wat ze met zichzelf moest doen als ze iets niet uithield.

Toen herinnerde Irene zich een zin uit een boek. Een zin die ze jarenlang met zich had meegedragen en veranderd: maar ik was niet meer jong.

Het was zoals zo vaak, zoals gewoonlijk, zoals altijd als iets voorbij was: in haar keel zat een wens, Irene kende hem niet. Wist alleen dat hij iets voor haar verborg.

Een nasmaak had Irene ingekapseld.

Ja, het was zoals gewoonlijk als iets voorbij was: te laat doemden beelden op, grijs op grijs, en waaiden naar elkaar toe. En iets ervan was in haar strottehoofd blijven steken.

Irene zag een wit, leeg terrein met witte markeringen.

Een merkwaardig ingedeelde vlakte waarover door het gras, dat geel was en verwaaid, twee mannen in pak op elkaar toe bewogen. Ze liepen langzaam, ongewild in de pas. Ze liepen zonder zich op de ontmoeting te verheugen. Toen ze elkaar naderden, deden ze alsof ze elkaar niet zagen.

Toen de punten van hun schoenen tegenover elkaar stonden, elkaar bijna raakten, omhelsden de mannen elkaar, waarbij ze over elkaars schouders in de verte staarden.

Zonder zich te bewegen stonden ze met de armen om elkaar heen. Het was als een kleine dagelijkse verrichting waarop je geen acht slaat.

Irene kende het ene, haar toegewende gezicht.

Het was het gezicht van de dictator die haar had verdreven uit het andere land.

Heel even keek de dictator op. Hij keek Irene aan.

Irene verwijderde zich, ze liep achteruit om het gezicht van de dictator niet uit het oog te verliezen.

Hoe verder Irene zich verwijderde, hoe dichter de dictator de onbekende tegen zich aan trok.

Daar kwam het bord met haar naam naar Irene toe. En de man achter het bord zei:

Jij bent Irene. De beschrijving klopt niet. Fijn dat we elkaar hebben gevonden. Ik ben Stefan. Franz kon niet komen.

Hij kuste Irene.

Toen hij haar koffer oppakte, keek ze hem aan.

Irene keek Stefan in de ogen, hij wendde zijn hoofd af.

Dergelijke blikken op de vlucht kende Irene uit het andere land. De schroom.

Als ze in de aankomsthal luid praatten, hadden de mensen nog iemand anders in hun strottehoofd. Die andere persoon in het strottehoofd was Irene vertrouwd.

Omdat de vreemde mensen vertrouwde mensen in hun strottehoofd hadden, waren ze niet zomaar vreemden. Ze waren vreemder dan vreemden.

Irene wilde Stefans laatste zin herhalen. Die was verdwenen. De beweging van de lippen stoorde het gehoor.

Nabootsen was moeilijker dan verzinnen.