Herta Müller

Vandaag was ik mezelf liever niet tegengekomen

Uit het Duits vertaald door Ria van Hengel

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren

De vertaalster heeft haar vertaling in 2009 herzien

Oorspronkelijke titel Heute wär ich mir lieber nicht begegnet, verschenen bij Rowohlt Verlag GmbH

© Oorspronkelijke tekst Carl Hanser Verlag, München 2009 (Rowohlt Verlag 1997)

Eerste Nederlandstalige uitgave © Ria van Hengel en De Geus bv, Breda 1999

Omslagontwerp en omslagillustratie © Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 2381 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Ik ben ontboden. Donderdag om tien uur precies.

Ik word steeds vaker ontboden: Dinsdag om tien uur precies, zaterdag om tien uur precies, woensdag of maandag. Alsof jaren een week zijn, ik ben al verbaasd dat het na de late zomer zo gauw weer winter is.

Op weg naar de tram hangen de struiken weer met hun witte bessen door de hagen. Als knopen van paarlemoer die er onderaan vastgenaaid zijn, misschien wel tot in de grond, of als broodbolletjes. Voor witte vogelkoppen met weggedraaide snavels zijn de bessen veel te klein, toch moet ik aan witte vogelkoppen denken. Daar word je duizelig van. Liever denk ik aan sneeuwspikkels in het gras, maar daar word je hulpeloos van, en van krijt slaperig.

De tram rijdt niet op vaste tijden.

Ik heb het gevoel dat hij ruist, als het niet de populieren zijn met hun harde bladeren. Hij komt er al aan, vandaag mag ik meteen mee. Ik heb me voorgenomen de oude man met de strohoed bij het instappen voor te laten gaan. Toen ik eraan kwam stond hij al bij de halte, wie weet hoelang al. Gebrekkig is hij wel niet, maar zo mager als zijn schaduw, krom en mat. In zijn broek zitten geen billen, geen heupen, alleen knieën. Maar als hij uitgerekend nu, bij het opengaan van de deur, zo nodig op de grond moet spugen, stap ik toch vóór hem in. Bijna alle plaatsen zijn vrij, en hij zoekt ze af met zijn ogen en blijft dan staan. Dat zulke oude mensen niet moe zijn en het staan niet bewaren voor plekken waar je niet kunt zitten. Soms hoor je oude mensen zeggen: Op het kerkhof kun je nog lang genoeg liggen. Terwijl ze dan helemaal niet aan sterven denken, en gelijk hebben ze. Het is nog nooit op de rij af gegaan, ook jonge mensen sterven. Ik ga altijd zitten als ik niet hoef te staan. Wanneer je zit in een rijdende tram, is het alsof je zittend loopt. De man neemt me op, in deze lege wagen voel je dat meteen. Mijn hoofd staat niet naar praten, anders zou ik vragen wat er aan mij te zien valt. Het kan hem niet schelen dat ik last heb van zijn gestaar. Buiten trekt de halve stad langs, er is afwisseling tussen bomen en huizen. Ze zeggen dat zulke oude mensen meer opmerken dan jonge. Misschien zelfs dat ik vandaag een handdoekje, tandpasta en een tandenborstel in mijn handtas heb. En geen zakdoek, want huilen wil ik niet. Paul heeft niet gemerkt hoe bang ik ben dat Albu mij vandaag naar de cel onder zijn kantoor zal brengen. Ik heb niets tegen hem gezegd, als het gebeurt hoort hij het gauw genoeg. De tram rijdt langzaam. Om de strohoed van de oude man zit een vlekkerig lint, waarschijnlijk van het zweet, of van de regen. Albu zal mij zoals altijd ter begroeting een handkus met spuug geven.

Majoor Albu tilt mijn hand aan de vingertoppen op en drukt mijn nagels zo hard tegen elkaar dat ik wel kan schreeuwen. Met zijn onderlip kust hij mijn vingers, zijn bovenlip houdt hij vrij zodat hij kan praten. Hij geeft me zijn handkus altijd op dezelfde manier, maar bij het praten zegt hij telkens iets anders:

Nou zeg, je ogen zijn vandaag ontstoken.

Ik geloof dat je een snor begint te krijgen, een beetje vroeg op jouw leeftijd.

Ach, ijskoud handje vandaag, geen problemen met de bloedsomloop, hoop ik.

O jee, je tandvlees krimpt, je lijkt je oma wel.

Mijn oma is niet oud geworden, zeg ik, zij heeft niet de tijd gekregen om haar tanden kwijt te raken. Wat er met de tanden van mijn oma gebeurd is zal Albu bekend zijn, daarom noemt hij ze.

Als vrouw weet je hoe je er vandaag uitziet. En dat een handkus ten eerste geen pijn doet, ten tweede niet nat is, ten derde op de rug van je hand hoort. Hoe een handkus eruit moet zien weten mannen beter dan vrouwen, Albu beslist ook. Zijn hele hoofd ruikt naar Avril, een Frans parfum dat ook mijn schoonvader, de parfumcommunist, gebruikte. Niemand die ik verder ken zou het ooit kopen. Het kost op de zwarte markt meer dan een kostuum in de winkel. Misschien heet het ook wel September, maar in de bittere, rokerige geur van brandend blad vergis ik me niet.

Als ik aan het tafeltje ben gaan zitten, ziet Albu dat ik met mijn vingers over mijn rok wrijf, niet alleen om ze weer te voelen, maar ook om het spuug af te vegen. Hij draait meesmuilend aan zijn zegelring. En wat dan nog, spuug kun je afvegen, het droogt ook wel vanzelf en is niet giftig. Spuug heeft iedereen in zijn mond. Anderen spugen op het trottoir en wrijven het weg met hun schoen, omdat het zelfs op het trottoir niet hoort. Albu spuugt vast niet op het trottoir, in de stad, waar men hem niet kent, speelt hij de nette meneer. Mijn nagels doen pijn, maar hij heeft ze nog nooit blauw geknepen. Ze ontdooien weer, als ijskoude handen die plotseling in de warmte komen. Ik heb het gevoel dat mijn hersenen voorover in mijn gezicht glijden, dat is het gif. Vernedering, hoe moet je het anders zeggen als je je over je hele lichaam barrevoets voelt. Maar wat moet je als er met dat woord niet veel te zeggen valt, als zelfs het beste woord slecht is.

Sinds drie uur vanmorgen heb ik naar het tikken van de wekker liggen luisteren: Ontboden, ontboden, ontboden … In zijn slaap gooit Paul zijn benen dwars over het bed en haalt ze met een ruk terug, zo snel dat hij zelf schrikt, zonder wakker te worden. Dat is een aanwensel. Mijn slaap is over. Ik lig wakker en weet dat ik mijn ogen dicht zou moeten doen om weer in slaap te vallen. Maar ik doe ze niet dicht. Ik heb het slapen al meermalen afgeleerd en weer opnieuw moeten leren hoe het gaat. Het gaat heel eenvoudig of helemaal niet. Iedereen slaapt tegen de morgen, ook katten en honden zwerven maar tot halverwege de nacht rond de vuilnisbakken. Als je weet dat je toch niet kunt slapen, is het gemakkelijker om in de donkere kamer aan iets lichts te denken dan om tevergeefs je ogen dicht te drukken. Aan sneeuw, witgekalkte boomstammen, witte kamers, veel zand – daarmee heb ik vaker dan me lief was de tijd verdreven tot het licht werd. Vanmorgen had ik aan zonnebloemen kunnen denken en dat deed ik ook, maar daarbij kan ik niet vergeten dat ik om tien uur precies ontboden ben. Sinds de wekker ontboden, ontboden, ontboden tikte, moest ik aan majoor Albu denken, nog voordat ik aan mij en Paul dacht. Vandaag was ik al wakker toen Paul schopte. Toen het raam grijs werd, had ik op het plafond van de kamer al heel groot Albu ’s mond gezien, zijn roze tongpunt achter zijn ondertanden, en ik had zijn honende stem gehoord:

Waarom zit je zo in de zenuwen, we zijn nog maar net begonnen.

Alleen als ik twee, drie weken niet ontboden ben, word ik wakker van Pauls benen. Dan ben ik blij, dan blijkt dat ik weer geleerd heb hoe dat gaat met slapen.

Als ik weer heb leren slapen en ’s ochtends aan Paul vraag: Wat heb je gedroomd, kan hij zich niets herinneren. Ik laat hem zien hoe hij met gespreide tenen zijn benen uitslaat, ze dan vlug weer naar zich toe haalt en zijn tenen kromt. Ik schuif de stoel van de tafel naar het midden van de keuken, ga zitten, houd mijn benen in de lucht en demonstreer het hele gebeuren. Paul kan er wel om lachen en ik zeg:

Jij lacht om jezelf.

Nou ja, misschien reed ik in mijn droom op de motor en zat jij achterop, zegt hij.

Het schoppen doet denken aan oprukken en dan middenin vluchten, ik verbeeld me dat het van het drinken komt. Dat zeg ik niet. En ook niet dat de nacht het waggelen uit Pauls benen meeneemt. Zo moet het zijn, hij pakt het bij zijn knieën, duwt het eerst naar zijn tenen en trekt het vervolgens de stikdonkere kamer in. En trekt het tegen de ochtend, als de stad stilletjes ligt te slapen, naar buiten, de zwartheid op straat in. Als het niet zo was, zou Paul niet rechtop kunnen staan bij het wakker worden. Als de nacht iedereen zijn roes afpakt, moet hij ’s morgens wel boordevol zijn. Er drinken er zo veel in de stad.

Kort na vieren zijn de bestelauto ’s aan in de winkelstraat beneden aangekomen. Ze verscheuren de stilte, veel gebrom en weinig goederen, een paar kratten met brood, melk en groenten en veel kratten met brandewijn. Als het eten daarbeneden op is, leggen vrouwen en kinderen zich daarbij neer, de rijen gaan uiteen, men loopt naar huis. Maar als de flessen op zijn, vervloeken de mannen hun leven en trekken ze hun mes. De verkopers proberen hen te kalmeren, maar dat vervliegt zodra ze buiten zijn. Ze gaan op zoek, zwerven door de stad. De eerste vechtpartijen zijn er omdat ze geen brandewijn kunnen vinden, de volgende omdat ze zich volgezopen hebben.

De brandewijn groeit tussen de Karpaten en de dorre vlakte in het heuvelland. Daar staan zo veel pruimenbomen dat je de piepkleine dorpjes daartussen nauwelijks kunt zien. Hele bossen, in de nazomer blauwberegend, de takken buigen door. De brandewijn heet net zoals het heuvelland, maar niemand gebruikt de naam die op het etiket staat. Een naam is niet nodig, er is maar één soort brandewijn in het land en die noemen de mensen naar het plaatje op het etiket: Twee pruimen. De twee pruimen met hun wangen tegen elkaar zijn de mannen even vertrouwd als de vrouwen de heilige Maria met kind. Men zegt dat de pruimen staan voor de liefde tussen de drinker en zijn fles. In mijn ogen lijken de pruimen met hun wangen tegen elkaar meer op een trouwfoto dan op Maria met kind. Op geen enkele afbeelding in de kerk zit het hoofd van het kind even hoog als dat van zijn moeder. Het kind rust met zijn voorhoofd tegen de wang van de heilige, met zijn wang tegen haar hals en met zijn kin tegen haar borst. Bovendien doen de drinker en zijn fles hetzelfde als de paren op een trouwfoto, ze maken elkaar kapot, maar laten elkaar niet los.

Op mijn trouwfoto met Paul draag ik geen bloemen, geen sluier. De liefde glanst nieuw in mijn ogen, maar ik trouw voor de tweede keer op deze foto. Onze wangen rusten tegen elkaar als twee pruimen. Sinds Paul zo veel drinkt is onze trouwfoto waarzeggerij. Als Paul tot ’s avonds laat op kroegentocht is in de stad, ben ik bang dat hij nooit meer thuiskomt en kijk ik zo lang naar de trouwfoto aan de muur dat mijn blik verschuift. Dan beginnen onze gezichten te drijven, de positie van onze wangen verandert, er komt een beetje lucht tussen te staan. Meestal drijft Pauls wang van de mijne weg, alsof hij laat thuiskomt. Maar hij komt wel, Paul is nog altijd thuisgekomen, zelfs na het ongeluk.

Soms wordt er Poolse buffelgraswodka geleverd, de bitterzoete, gele. Die wordt het eerst verkocht. In elke fles staat een lange, verdronken grashalm, die bij het inschenken trilt, maar nooit omvalt of eruit spoelt. Drinkers zeggen:

De grashalm blijft in de fles zoals de ziel in het lichaam blijft, daarom behoedt hij de ziel.

Bij de brandende smaak in je mond en bij de flakkerende roes in je hoofd hoort dat geloof. De drinkers maken de fles open, het inschenken klokt in het glas, de eerste slok loopt in je keel. Nu begint het behoeden van de ziel, die altijd trilt, nooit omvalt en het lichaam nooit verlaat. Ook Paul behoedt zijn ziel en hoeft geen enkele dag tegen zichzelf te zeggen dat hij geen grip op zijn leven heeft. Misschien zou het goed zijn zonder mij, maar we zijn graag bij elkaar. De brandewijn neemt de dag mee en de nacht de roes. Uit de tijd dat ik ’s morgens vroeg nog naar de confectiefabriek moest, weet ik dat de arbeiders zeiden:

Om een naaimachine te laten lopen moet je de radertjes smeren, om een mens te laten lopen zijn keel.

In die tijd reden Paul en ik elke dag klokslag vijf uur met de motor naar ons werk. We zagen de bestelauto ’s voor de winkels, de chauffeurs, de dragers van de kratten, de verkopers en de maan. Nu hoor ik alleen het lawaai, ik ga niet naar het raam en kijk ook niet naar de maan. Ik weet nog dat de maan als een ganzenei aan de ene kant van de hemel de stad verlaat en dat aan de andere kant de zon komt. Dat is niet veranderd, ook voordat ik Paul kende en te voet naar de tram ging was dat zo. Al lopend vertrouwde ik het niet dat er daarboven aan de hemel iets moois was en beneden op de aarde geen wet die het omhoogkijken verbood. Het was dus toegestaan de dag iets te ontfutselen voordat hij ellendig werd in de fabriek. Ik had het koud omdat ik niet uitgekeken raakte, niet omdat ik te dun gekleed was. De maan is rond die tijd verteerd, weet aan het eind van de stad niet waar ze heen moet. De hemel moet de grond loslaten als het licht wordt. De straten lopen steil omlaag en omhoog over een vlakke bodem. De trams rijden heen en weer als verlichte kamers.

Ook de trams ken ik van binnen. Wie rond dit tijdstip instapt heeft korte mouwen, draagt een versleten leren tas en heeft kippenvel op beide armen. Hij wordt met trage blikken beoordeeld. Je bent onder elkaar, de arbeidersklasse. Beter gesitueerden gaan met de auto naar hun werk. En onderling vergelijk je: Die heeft het beter, die slechter. Precies zoals je het zelf hebt heeft niemand het, dat kan niet. Je hebt weinig tijd, zo meteen komen de fabrieken, de getaxeerden stappen de een na de ander uit. Gepoetste of stoffige schoenen, scheve of rechte hakken, een pasgestreken of een gekreukte kraag, vingernagels, horlogebandje, de gesp aan de ceintuur, de scheiding in het haar, alles lokt afgunst of verachting uit. Voor onuitgeslapen blikken kan niets zich verbergen, zelfs in het gedrang niet. De arbeidersklasse zoekt verschillen, er is geen gelijkheid ’s ochtends. De zon rijdt van binnen mee en trekt buiten de wolken wit en rood omhoog voor de middaggloed. Niemand heeft een jas aan, als je het ’s morgens koud hebt is dat frisse lucht, want ’s middags komen het dikke stof en de duivelse hitte.

Als ik niet ontboden ben, slapen wij op dit tijdstip nog urenlang. In plaats van diepzwart is de dagslaap ondiep en geel. We slapen onrustig, de zon valt op ons kussen. Maar toch kunnen we zo de dag verkorten. We worden nog vroeg genoeg in de gaten gehouden, de dag loopt heus niet weg. Ze kunnen ons altijd iets verwijten, ook al slapen we bijna tot de middag. Hoe dan ook verwijten ze ons altijd iets waar niets meer aan te veranderen valt. Wij slapen, maar de dag wacht, ook een bed is geen ander land. Met rust zullen ze ons pas laten als we bij Lilli liggen.

Natuurlijk moet Paul ook zijn roes uitslapen. Pas omstreeks de middag zit zijn hoofd stevig op zijn romp, zijn mond kan weer praten, lurkt niet aan de woorden met een stem die geleend is van de roes. Alleen zijn adem stinkt nog, het lijkt wel of de deur van een kroeg openwaait als Paul de keuken binnenkomt. Sinds dit voorjaar zijn de tijden waarop drank geschonken mag worden wettelijk geregeld, pas na elf uur is drinken toegestaan. Maar de bar gaat nog altijd om zes uur open en tot elf uur zit de brandewijn in koffiekopjes, daarna zijn er glazen.

Paul drinkt en is niet meer dezelfde, slaapt zijn roes uit en is weer dezelfde. Tegen de middag zou alles weer goed zijn, maar dan wordt het weer bedorven. Paul behoedt zijn ziel totdat het buffelgras droog staat, en ik loop te piekeren wie wij zijn, ik en hij, totdat ik niets meer weet. Als we tegen de middag aan de keukentafel zitten, is het verkeerd om over de roes van gisteren te praten. Toch zeg ik nu eens dit, dan weer dat:

Die brandewijn verandert niets.

Waarom maak je mij het leven zo moeilijk.

Gisteren was je roes groter dan de keuken hier.

Ja, het appartement is klein, en ik wil Paul niet ontwijken, maar als we thuisblijven, zitten we te vaak overdag in de keuken. ’s Middags is hij al dronken en ’s avonds nog meer. Ik stel het praten uit omdat hij chagrijnig wordt. Ik wacht tot na de nacht, als hij weer nuchter in de keuken zit, met uienogen in zijn kop. Wat ik dan zeg glijdt van hem af. Ik zou willen dat Paul mij eens gelijk gaf. Maar drinkers kunnen niet bekennen, niet onuitgesproken tegenover zichzelf, en afgedwongen tegenover anderen die daarop wachten al helemaal niet. Paul denkt aan drinken zodra hij wakker wordt, maar hij ontkent het. Daarom bestaat er geen waarheid. Hij zwijgt zonder naar me te luisteren, of hij zegt voor de hele dag:

Maak je geen zorgen, ik drink niet uit wanhoop maar omdat ik het lekker vind.

Best mogelijk, zeg ik, jij denkt met je tong.

Paul kijkt door het keukenraam naar de hemel, of in zijn kopje. Hij veegt met zijn vinger door de koffiedruppels op de tafel, alsof hij zich ervan moet overtuigen dat ze nat zijn en groter worden als je erin wrijft. Hij pakt mijn hand, ik kijk door het keukenraam naar de hemel, in mijn kopje, ik veeg ook met mijn vinger door een paar koffiedruppels op de tafel. De rood-emaillen bus kijkt naar ons, ik kijk terug. Paul niet, anders zou hij zich vandaag iets anders moeten voornemen dan gisteren. Is hij nou sterk of zwak als hij zwijgt in plaats van eens te zeggen: Vandaag drink ik niet. Gisteren zei Paul weer:

Maak je geen zorgen, je man drinkt omdat hij het lekker vindt.

Zijn benen droegen hem door de gang, te zwaar, te licht, alsof hij door een mengsel van zand en lucht moest lopen. Ik legde mijn hand om zijn hals, streelde de stoppels die ik ’s morgens zo graag aanraak omdat ze in zijn slaap gegroeid zijn. Hij trok mijn hand omhoog tot onder zijn oog, ze gleed langs zijn wang omlaag tot zijn kin. Ik trok mijn vingers niet weg, maar ik dacht:

Je moet niets tegen een wang laten rusten als je het beeld van de twee pruimen kent.

Ik hoor het graag laat in de morgen, als Paul zo praat, maar het bevalt me niet. Juist als ik van hem weg schuif, komt hij met zijn liefde, die zo naakt is dat hij verder niet over zichzelf hoeft te praten. Hij hoeft nergens op te wachten. Mijn instemming staat paraat, ik heb geen verwijt meer op mijn tong. En het verwijt in mijn hoofd knijpt er gauw tussenuit. Gelukkig zie ik mezelf niet, ik denk dat mijn gezicht dom en licht wordt. Ook gistermorgen glipte er uit Pauls kater onverwachts een kattenneus op zachte poten. je man, zo praat alleen iemand die oppervlakkig denkt en bijzonder trotse mondhoeken heeft. Hoewel de tederheid van de middag de weg plaveit voor de roes van de avond, ben ik er afhankelijk van, en ik vind het ellendig dat ik haar zo nodig heb.

Majoor Albu zegt:

Het is te zien wat je denkt, ontkennen heeft geen zin, wij verliezen alleen maar tijd. Ik, niet wij, voor hem is het gewoon werktijd. Hij stroopt zijn mouwen op en kijkt naar de klok. De tijd, die staat daarop, maar niet wat ik denk. Als Paul al niet ziet wat ik denk, dan ziet híj het zeker niet.

Paul slaapt bij de muur en ik aan de voorkant van het bed, omdat ik dikwijls niet kan slapen. Toch zegt hij bij het wakker worden steeds weer:

Jij hebt in het midden gelegen en mij tegen de muur geduwd.

Daarop zeg ik:

Dat kan niet, mijn plek was net zo smal als de waslijn, in het midden lag jij.

Een van ons zou in het bed kunnen slapen en de ander op de bank. We hebben het geprobeerd. De ene nacht ging ik op de bank liggen en de volgende nacht Paul. Beide nachten heb ik alleen maar liggen draaien. In mijn hoofd maalden gedachten en tegen de morgen, toen ik alsnog indommelde, had ik nare dromen. Twee nachten vol nare dromen die aaneengeregen de hele dag hun klauwen naar mij uitstaken. Toen ik op de bank lag, zette mijn eerste man de koffer op de brug over de rivier, pakte mij bij mijn nek en lachte schaterend. Vervolgens keek hij naar het water en floot het lied waarin de liefde stukvalt en het rivierwater zo zwart wordt als inkt. Het leek niet op inkt, ik heb het gezien en in het water zijn gezicht, steil en omgekeerd tot op de bodem, waar het grind lag. Daarna liep er een schimmel onder dichte bomen abrikozen te eten. Bij elke abrikoos tilde hij zijn hoofd op en spuugde hij de pit uit als een mens. En toen ik alleen in het bed lag, pakte iemand mij van achteren bij mijn schouder en zei:

Kijk niet om, ik ben er niet.

Ik draaide mijn hoofd niet om, gluurde alleen vanuit mijn ooghoeken. Lilli ’s vingers raakten me aan, haar stem was een mannenstem, ze was het dus niet. Ik hief mijn hand op om haar aan te raken. Toen zei de stem:

Wat je niet ziet, raak je niet aan.

De vingers heb ik gezien, het waren de hare, maar iemand anders had ze gepakt. Die zag ik niet. En in de volgende droom stond mijn opa een ingesneeuwde hortensiastruik te snoeien. Hij riep me bij zich:

Kom eens hier, ik heb een lam.

De sneeuw viel op zijn broek, de schaar knipte de bloesem af, die bruine vlekken had van de vorst. Ik zei:

Dat is toch geen lam.

Een mens is het ook niet, zei hij.

Zijn vingers waren klam en konden de schaar maar langzaam openen en sluiten. Toen wist ik niet zeker of het de schaar was die knarste of zijn hand. Ik gooide de schaar in de sneeuw. Hij zakte weg, je kon niet eens zien waar hij gevallen was. Mijn opa zocht de hele tuin af met zijn neus vlak boven de sneeuw. Naast het tuinhek trapte ik op zijn handen, zodat hij zijn neus zou optillen en niet het hek uit zou gaan om de hele witte straat af te zoeken. Ik zei:

Hou toch op, het lam is bevroren en de wol is in de vorst verbrand.

Bij de schutting stond nog een hortensia die kaalgeschoren was. Ik wees ernaar:

Wat is daarmee.

Dat is de ergste, zei hij, die krijgt in het voorjaar jongen, dat kan toch niet.

Na de tweede nacht zei Paul ’s ochtends:

Als je last van elkaar hebt, dan heb je iemand. Alleen in je kist slaap je alleen, dat komt nog gauw genoeg. Laten we ’s nachts maar bij elkaar blijven. Wie weet wat hij had gedroomd en meteen weer was vergeten.

Hij had het over slapen, niet over dromen. Vanmorgen om half vijf zag ik Paul in het grauwe licht slapen, een vertrokken gezicht met een onderkin. En in de winkelstraat beneden werd in alle vroegte gevloekt en hard gelachen. Lilli zei:

Vloeken drijven het kwaad uit.

Lummel, haal je poot weg. Bukken jij, of heb je stront in je schoenen. Zet je flaporen open, dan hoor je het, maar zorg dat je niet wegvliegt met die wind. Laat die kuif toch met rust, we moeten nog lossen. Een vrouw stootte korte, hese klanken uit, klokkend als een kip. Een portier werd met een klap dichtgeslagen. Pak aan, stom rund, als je rusten wil ga je maar naar het sanatorium.

Pauls kleren lagen op de grond. In de spiegel van de kastdeur stond de dag van vandaag, en daarop ben ik ontboden. Toen stond ik op, zette mijn rechtervoet het eerst op de grond, zoals altijd wanneer ik ontboden ben. Ik weet niet of ik daarin geloof, maar verkeerd kan het niet zijn.

Ik zou graag weten of andere mensen hun hersenen zowel voor het denken als voor het geluk kunnen gebruiken. Mijn hersenen kunnen alleen maar geluk maken. Ze zijn niet toereikend om een leven te maken. In elk geval niet om het mijne te maken. Bij het geluk heb ik me neergelegd, ook al zegt Paul dat het geen geluk is. Om de paar dagen zeg ik:

Het gaat goed met mij.

Pauls hoofd, stil en recht voor mij, kijkt me verwonderd aan, alsof het niet geldt dat we elkaar hebben. Hij zegt:

Met jou gaat het goed omdat je bent vergeten wat dat bij andere mensen betekent.

Andere mensen bedoelen misschien het leven als ze zeggen: Het gaat goed met mij. Ik bedoel alleen maar het geluk. Paul weet dat ik me bij het leven niet heb neergelegd, ik wil het ook niet zeggen, nog niet.

Kijk toch naar ons, zegt Paul, en bazel niet over geluk.

Het licht in de badkamer smeet een gezicht in de spiegel. Dat ging zo vlug dat het was alsof er een handvol meel tegen een ruit vloog. Daarna werd het een beeld met kikkerrimpels daar waar de ogen zitten, en het leek op mij. Het water liep warm over mijn handen, in mijn gezicht was het koud. Het gebeurt wel vaker als ik mijn tanden poets, de tandpasta schuimt uit mijn ogen. Ik word misselijk, ik spuug en houd op. Sinds ik ontboden word, scheid ik het leven van het geluk. Als ik naar het verhoor ga, moet ik het geluk bij voorbaat thuislaten. Ik laat het in Pauls gezicht, rond zijn ogen, rond zijn mond, bij zijn baardstoppels. Als je het zou zien, zou Pauls gezicht met iets doorzichtigs bedekt zijn. Altijd als ik moet gaan wil ik thuisblijven, zoals de angst daar blijft die ik Paul niet kan ontnemen. Zoals mijn geluk, dat daar achterblijft als ik weg ben. Hij weet het niet, hij zou het niet kunnen verdragen dat mijn geluk op zijn angst vertrouwt. Maar hij weet wat je kunt zien, dat ik altijd mijn groene blouse aantrek en een noot eet als ik ontboden ben. De blouse is een erfstuk van Lilli, maar haar naam is van mij: De blouse die nog groeit. Als ik het geluk meeneem, zijn mijn zenuwen te zwak. Albu zegt:

Waarom zit je zo in de zenuwen, we zijn nog maar net begonnen.

Ik zit niet in de zenuwen, ik raas erin rond. En ze gieren als de rijdende tram.

Noten op je nuchtere maag schijnen goed te zijn voor je zenuwen en voor je verstand. Dat weet ieder kind, maar ik was het vergeten. Niet omdat ik zo vaak ontboden word is het mij weer te binnen geschoten, maar alleen door toeval. Net als vandaag moest ik om tien uur precies bij Albu zijn en om half acht was ik al klaar om te gaan. Je hebt hoogstens anderhalf uur nodig om er te komen. Maar ik neem twee uur en zwerf als ik er te vroeg ben liever nog wat door de omgeving. Ik ben nog nooit te laat gekomen, ik kan me niet voorstellen dat laksheid getolereerd wordt.

Het eten van die noot is ontstaan doordat ik om half acht klaar was. Ook voordien was dat zo wanneer ik ontboden was, maar die morgen lag er een noot op de keukentafel. Paul had hem de vorige dag in de lift gevonden en in zijn zak gestopt, omdat je een noot niet laat liggen. Het was de eerste dat jaar, er zaten nog vochtige draden aan van de groene schil. Ik woog hem in mijn hand, voor een nieuwe noot was hij te licht, alsof hij van binnen loos was. Ik kon geen hamer vinden en tikte hem open met de steen die toen in de gang lag, maar sindsdien in de hoek van de keuken ligt. De hersenen van de noot zaten los. Ze smaakten naar zure room. Die dag viel het verhoor korter uit dan anders, ik was niet nerveus en dacht toen ik weer op straat stond:

Dat heb ik aan die noot te danken.

Sindsdien geloof ik dat noten helpen. Ik geloof het niet echt, maar ik wil alles gedaan hebben wat mogelijk is, alles wat kan helpen. Daarom houd ik die steen als gereedschap en de morgen als tijdstip. Wanneer de noot de hele nacht open op tafel ligt, is zijn hulp al verbruikt. Niet alleen voor de buren en voor Paul, ook voor mij zou het tikken ’s avonds draaglijker zijn, maar ik kan me niet laten voorschrijven wat ik op welk tijdstip doe.

Die steen had ik uit de Karpaten meegenomen. Mijn eerste man zat sinds maart in het leger. Hij schreef me elke week een huilerige brief, en ik antwoordde met een troostende kaart. Het was zomer geworden en je kon precies berekenen hoeveel brieven en kaarten er nog heen en weer moesten gaan tot hij terug zou komen. Omdat mijn schoonvader hem wilde aflossen en met mij wilde slapen, kreeg ik genoeg van de tuin en van het huis. Ik pakte mijn rugzak en zette die, toen hij ’s morgens vroeg naar zijn werk was gegaan, in de struiken achter een gat in de heg. Met lege handen liep ik aan het eind van de morgen de weg op. Mijn schoonmoeder hing de was op en zag niet wat ik van plan was. Ik zei niets, trok de rugzak door de heg heen en liep naar het station. Ik reed naar de bergen en sloot me aan bij een groep oud-conservatoriumstudenten. We strompelden elke dag totdat het donker werd van het ene gletsjermeer naar het andere. Aan elke oever stonden de houten kruisen met de sterfdag van de verdronkenen tussen de steenbrokken. Kerkhoven onder het water en kruisen eromheen als waarschuwingen voor gevaarlijke dagen. Alsof die ronde meren hongerig waren, ieder jaar vlees nodig hadden op de dagen die op de kruisen stonden. Naar doden dook hier niemand, het water sneed met één greep het leven af, je werd meteen koud. De oud-conservatoriumstudenten stonden daar te zingen, hoewel het meer hen met het hoofd naar beneden weerspiegelde, om te zien of ze goede lijken zouden zijn. Onder het lopen, rusten en eten zongen ze in koor. Het zou me niet verbaasd hebben als ze onder het slapen ’s nachts meerstemmig hadden gezongen, zoals op de kaalste hoogten, waar de hemel in je mond blies. Ik moest bij de groep blijven, omdat de dood geen wandelaar teruggeeft die eenzaam verdwaalt. Van de meren werden je ogen met de dag groter, ze grepen allang in je wangen, ik zag het in elk gezicht, en elke dag werden je benen korter. En toch wilde ik op de laatste dag iets mee naar huis nemen en tussen alle keien pakte ik een steen die op een kindervoet leek. De oud-studenten zochten kleine, platte stenen voor in de hand, kommerstenen. Hun handstenen leken op jasknopen, daar had ik er elke dag meer dan genoeg van in de confectiefabriek. Maar oud-studenten geloofden toen in kommerstenen zoals ik nu in noten geloof.

Ik kan er niets aan doen: Ik heb de groene blouse die nog groeit aangetrokken en tik tweemaal met de steen, in de keuken rammelt het vaatwerk, dan is de noot open. En terwijl ik hem opeet komt Paul, opgeschrikt door het tikken, in zijn pyjama binnen en hij drinkt een of twee glazen water, wanneer hij zoals gisteren straalbezopen is twee. Ik hoef de afzonderlijke woorden niet te verstaan, ik weet ook zo wel wat hij zegt terwijl hij het water drinkt:

Je gelooft toch niet echt dat die noot je kan helpen.

Natuurlijk geloof ik het niet echt, net zomin als ik echt geloof in al die dingen die ik me heb aangewend. Des te koppiger ben ik.

Laat mij toch geloven wat ik wil.

Daar voegt Paul niets meer aan toe, omdat we allebei weten dat je voor een verhoor je hoofd vrij moet hebben en geen ruzie moet maken. De meeste verhoren duren ondanks de noot tergend lang. Maar hoe moet ik weten dat ze zonder de noot niet nog erger zouden zijn. Paul begrijpt niet dat ik nog afhankelijker ben van de dingen die ik me heb aangewend wanneer hij ze minacht met zijn natte mond en zijn leeggedronken glas voordat hij het neerzet.

Als je ontboden wordt, wen je je dingen aan die je kunnen helpen. In werkelijkheid of niet, daar gaat het niet om. Niet je, ík heb me die dingen aangewend, de een na de ander kwamen ze aangeslopen.

Paul zegt:

Dat je je daarmee inlaat.

In plaats daarvan denkt hij na over vragen die mij te wachten staan wanneer ik ontboden ben. Dat is nodig, vindt hij, en wat ik doe is idioot. Nodig zou het zijn als de vragen waarop hij me voorbereidt mij echt te wachten stonden. Tot nu toe werden er altijd heel andere vragen gesteld.

Dat de dingen die ik me heb aangewend me zouden helpen, zou te veel gevraagd zijn. Ze helpen wel, maar mij niet. Ze helpen hoogstens het leven door de dag heen. Geluk in je hoofd moet je er niet van verwachten. Over het leven valt veel te zeggen. Over het geluk niets, anders is het geen geluk meer. Zelfs het geluk dat je voorbij hebt laten gaan, verdraagt het praten niet. Bij de dingen die ik me heb aangewend gaat het om de dagen, niet om het geluk.

Natuurlijk heeft Paul gelijk, de noot en de blouse die nog groeit maken de angst alleen maar groter. Nou en, waarom moet je je geluk willen maken als je alleen maar kans ziet je angst te maken. Ik ben er ongestoord mee bezig en word niet zo veeleisend als andere mensen. En niemand begeert de angst die een ander maakt. Met het geluk is het omgekeerd, daarom is dat geen goed doel, voor geen enkele dag.

Aan de groene blouse die nog groeit zit een grote paarlemoeren knoop, die ik destijds voor Lilli in de fabriek uit al die knopen had gekozen en meegenomen.

Bij het verhoor zit ik aan het tafeltje, ik draai aan de knoop en geef rustig antwoord, al gieren de zenuwen door mij heen. Albu loopt op en neer, het feit dat hij de juiste vragen moet stellen vreet net zo aan zijn rust als het feit dat ik de juiste antwoorden moet geven aan de mijne. Zolang ik kalm blijf, heeft hij iets, misschien alles, verkeerd aangepakt. Als ik van het verhoor thuiskom, trek ik mijn grijze blouse aan. Die heet: De blouse die nog wacht. Ze is van Paul. Natuurlijk twijfel ik vaak aan die namen. Maar ze hebben nog geen schade aangericht, zelfs niet op de dagen dat ik niet ontboden was. De blouse die nog groeit helpt mij, en de blouse die nog wacht helpt misschien Paul. Zijn angst om mij staat tot aan het plafond, net als de mijne om hem wanneer hij thuis zit te wachten en te drinken of in de stad op kroegentocht is. Je hebt het gemakkelijker als je zelf weg moet, de angst meeneemt en het geluk thuislaat, en door de ander wordt verwacht. Als je thuis zit te wachten, wordt de tijd zo ver uitgerekt dat hij bijna knapt, en wordt de angst op de spits gedreven.

Wat ik verwacht van de dingen die ik me heb aangewend, kan een mens niet doen. Albu schreeuwt:

Zie je, de dingen vallen op hun plaats.

En ik draai aan de grote knoop van mijn blouse en zeg:

Bij u, bij mij niet.