Herta Müller

Ademschommel

Uit het Duits vertaald door Ria van Hengel

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Atemschaukel, verschenen bij Carl Hanser Verlag

Oorspronkelijke tekst © Carl Hanser Verlag, München 2009

Eerste Nederlandstalige uitgave © Ria van Hengel en De Geus BV, Breda 2009

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Jayne Szekely/Arcangel Images/HH

isbn 978 90 445 2382 9

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Over het inpakken van een koffer

Alles wat ik heb draag ik bij me.

Of: Alles wat van mij is draag ik met me mee.

Ik droeg alles wat ik had. Van mij was het niet. Het was óf aan zijn eigenlijke bestemming onttrokken óf van iemand anders. De varkensleren koffer was een grammofoonkistje. De zomerjas was van mijn vader. De stadse mantel met het fluwelen bandje aan de hals van mijn grootvader. De pofbroek van mijn oom Edwin. De leren beenwindsels van mijn buurman, meneer Carp. De groene wollen handschoenen van mijn tante Fini. Alleen de wijnrode zijden sjaal en de necessaire waren van mij, cadeaus van afgelopen Kerstmis.

Het was nog oorlog in januari 1945. Geschrokken dat ik midden in de winter wie weet waarheen naar de Russen moest, wilde iedereen mij iets geven dat misschien van pas zou komen, ook al hielp het niet. Omdat niets ter wereld hielp. Omdat ik onherroepelijk op de lijst van de Russen stond, gaf iedereen mij iets en dacht er het zijne bij. En ik nam het aan en dacht met mijn zeventien jaar dat dit vertrekken op het juiste moment kwam. Het had niet per se de lijst van de Russen hoeven te zijn, maar als het niet te erg werd, was het voor mij zelfs wel goed. Ik wilde weg uit de vingerhoed van de kleine stad, waar alle stenen ogen hadden. In plaats van angst had ik dat geheimgehouden ongeduld. En een slecht geweten omdat de lijst, die mijn familieleden wanhopig maakte, voor mij een aanvaardbare toestand was. Zij vreesden dat mij iets zou overkomen in den vreemde. Ik wilde naar een plek die mij niet kende.

Mij was al iets overkomen. Iets verbodens. Het was abnormaal, smerig, schaamteloos en mooi. Het gebeurde in het Elzenpark helemaal achterin voorbij de heuvel met het korte gras. Op de terugweg liep ik naar het midden van het park, naar het ronde paviljoen waar op feestdagen de orkesten speelden. Daar bleef ik een poosje zitten. Het licht prikte door het fijngesneden hout. Ik zag de angst van de lege cirkels, vierkanten en trapezia, verbonden door witte ranken met klauwen. Het was het patroon van mijn afdwaling en het patroon van de ontzetting in het gezicht van mijn moeder. In dat paviljoen heb ik gezworen: Ik kom nooit meer in dit park.

Hoe meer ik mezelf daarvan afhield, des te sneller ging ik er weer heen – na twee dagen. Naar het rendez-vous, zo heette dat in het park.

Ik ging naar het tweede rendez-vous met dezelfde eerste man. Hij heette DE ZWALUW. De tweede man was een nieuwe, hij heette DE SPAR. De derde heette HET OOR. Daarna kwam DE DRAAD. Vervolgens DE WIELEWAAL en DE PET. Later DE HAAS, DE KAT, DE MEEUW. Daarna DE PAREL. Alleen wij wisten welke naam bij wie hoorde. Het waren wisselende contacten daar in het park, ik liet me doorgeven. En zomer was het en witte schors op de berken, in de jasmijn- en vlierstruiken groeide de groene wand van ondoordringbaar loof.

De liefde heeft haar seizoenen. De herfst maakte een eind aan het park. Het hout werd naakt. De rendez-vous trokken met ons mee naar het Neptunusbad. Naast de ijzeren poort hing het ovale embleem met de zwaan. Elke week ontmoette ik de man die tweemaal zo oud was als ik. Het was een Roemeen. Hij was getrouwd. Ik zeg niet hoe hij heette, en niet hoe ik heette. We kwamen op verschillende tijdstippen, de caissière in het glas in lood van haar loge, de spiegelende stenen vloer, de ronde middenpilaar, de wandtegels met het waterleliepatroon, de gesneden houten trappen mochten niet op het idee komen dat wij een afspraak hadden. We gingen met alle anderen zwemmen in het bassin. Pas bij de zweetbaden ontmoetten we elkaar.

Toen, vlak voor het kamp en evenzo na mijn terugkeer tot 1968, toen ik het land verliet, zou er op elk rendez-vous gevangenisstraf hebben gestaan. Minstens vijf jaar als ik was gesnapt. Er werden er heel wat gesnapt. Ze gingen na brute verhoren rechtstreeks van het park of het stadsbad naar de gevangenis. Vandaar naar het strafkamp bij het kanaal. Nu weet ik dat je van het kanaal niet meer terugkwam. Wie toch terugkwam was een wandelend lijk. Vergrijsd en verwoest, onbruikbaar voor welke liefde ter wereld ook.

En in de kamptijd – in het kamp gesnapt zou ik dood zijn geweest.

Ik zwierf na de vijf kampjaren dag in dag uit door het tumult van de straten en oefende in mijn hoofd de beste zinnen voor het geval dat ik gearresteerd zou worden: OP HETERDAAD BETRAPT – tegen dat vonnis had ik duizend uitvluchten en alibi’s bedacht. Ik draag stille bagage. Ik heb mezelf zo lang in zwijgen verpakt, ik kan mezelf in woorden nooit uitpakken. Ik pak mezelf alleen maar anders in wanneer ik praat.

In de laatste rendez-vouszomer ging ik, om de terugweg uit het Elzenpark te verlengen, op de Grote Ring toevallig de kerk van de Heilige Drievuldigheid binnen. Dat toeval speelde voor lot. Ik zag de tijd die komen ging. Naast het zijaltaar op een pilaar stond de heilige in zijn grijze mantel, met als kraag een schaap in zijn nek. Dat schaap in de nek is het zwijgen. Er zijn dingen waarover je niet praat. Maar ik weet waarover ik het heb als ik zeg dat het zwijgen in je nek iets anders is dan het zwijgen in je mond. Voor, tijdens en na mijn kamptijd, vijfentwintig jaar lang heb ik in angst geleefd, voor de staat en voor mijn familie. Voor het dubbele neerstorten, dat de staat mij als misdadiger zou opsluiten en mijn familie mij als schande zou buitensluiten. In het gewoel van de straten keek ik in de spiegels van de etalages, de ramen van trams en huizen, de fonteinen en de plassen, ongelovig, of ik niet toch doorzichtig was.

Mijn vader was tekenleraar. En ik, met het Neptunusbad in mijn hoofd, dook in elkaar alsof ik een schop kreeg wanneer hij het woord AQUAREL gebruikte. Dat woord wist hoe ver ik al was gegaan. Mijn moeder zei aan tafel: Prik niet met je vork in je aardappel, die valt uit elkaar, gebruik je lepel, een vork gebruik je voor het vlees. Mijn slapen klopten. Waarom praatte ze over vlees terwijl het om aardappel en vork ging. Over welk vlees had ze het. Mij hadden de rendez-vous het vlees omgedraaid. Ik was mijn eigen dief, de woorden vielen onverhoopt en snapten mij.

Mijn moeder en vooral mijn vader geloofden, zoals alle Duitsers in de provinciestad, in de schoonheid van blonde vlechten, witte kniekousen. In de zwarte vierhoek van Hitlers snor en in ons, Zevenburgse Saksen, als een arisch ras. Mijn geheim was louter lichamelijk bekeken al een enorme afschuwelijkheid. Met een Roemeen kwam er ook nog rassenschande bij.

Ik wilde weg van mijn familie, voor mijn part naar het kamp. Alleen had ik te doen met mijn moeder, die niet wist hoe slecht ze mij kende. Die als ik weg was vaker aan mij zou denken dan ik aan haar.

Naast de heilige met het schaap van het zwijgen in zijn nek had ik in de kerk de witte nis in de muur gezien met de inscriptie: DE HEMEL BRENGT DE TIJD OP GANG. Toen ik mijn koffer pakte, dacht ik: De witte nis heeft gewerkt. Dit is nu de op gang gebrachte tijd. Ik was ook blij dat ik niet de oorlog in hoefde, niet naar de sneeuw van het front. Ik ging onnozeldapper en gedwee mijn koffer pakken. Ik verzette me nergens tegen. Leren beenwindsels met riempjes, pofbroek, mantel met fluwelen bandje – niets paste bij mij. Het ging om de op gang gebrachte tijd, niet om kleren. Met deze spullen of met andere, volwassen werd je toch wel. De wereld is weliswaar geen gekostumeerd bal, dacht ik, maar belachelijk is niemand die midden in de winter naar de Russen toe moet.

Een patrouille van twee politiemannen ging met de lijst van huis tot huis, een Roemeen en een Rus. Ik weet niet meer of de patrouille bij ons in huis het woord KAMP heeft uitgesproken. En zo nee, welk ander woord behalve RUSLAND. En zo ja, dan ben ik van het woord kamp niet geschrokken. Ondanks oorlogstijd en het zwijgen van mijn rendez-vous in de nek zat ik met mijn zeventien jaar nog in een lichte domme kindertijd. Mij raakten de woorden aquarel en vlees. Voor het woord KAMP waren mijn hersenen doof.

Toen aan tafel met die aardappels en die vork, toen mijn moeder mij snapte met het woord vlees, moest ik er ook aan denken dat ik als kind beneden op het erf speelde en dat mijn moeder vanuit het verandaraam schreeuwde: Als je niet meteen aan tafel komt, als ik nu nóg een keer moet roepen, kun je blijven waar je bent. Omdat ik toen nog even beneden bleef, zei ze toen ik boven kwam:

Nu kun je je ransel pakken en de wereld in gaan en doen wat je wilt. Daarbij sleurde ze mij de kamer in, greep de kleine rugzak en stopte er mijn wollen muts en jas in. Ik vroeg: Maar waar moet ik heen, ik ben toch je kind.

Veel mensen denken dat het inpakken van een koffer een kwestie van oefenen is, je leert het vanzelf zoals zingen of bidden. Wij hadden geen oefening en ook geen koffer. Toen mijn vader naar de Roemeense soldaten aan het front moest, was er niets te pakken geweest. Als soldaat kreeg je alles, het hoorde bij het uniform. Behalve voor het weggaan en tegen de kou wisten wij niet waarvoor we pakten. Het juiste heb je niet, je improviseert. Het verkeerde wordt het noodzakelijke. Het noodzakelijke is dan het enig juiste, alleen omdat je het hebt.

Mijn moeder haalde de grammofoon uit de woonkamer en zette hem op de keukentafel. Ik maakte met de schroevendraaier een koffer van het grammofoonkistje. Het opwindmechanisme en de draaischijf haalde ik er eerst uit. Toen stopte ik het gat waar de zwengel in had gezeten met een kurk dicht. De binnenvoering bleef zitten, vossenrood fluweel. Ook het driehoekige plaatje met de hond voor de hoorn HIS MASTER’S VOICE schroefde ik er niet af. Op de bodem van de koffer legde ik vier boeken: Faust in linnen, Zarathustra, het dunne bundeltje Weinheber en de verzameling poëzie uit acht eeuwen. Geen romans, want die lees je maar één keer en dan nooit meer. Op de boeken kwam de necessaire. Daarin zat: 1 flacon lotion, 1 flacon aftershave TARR, 1 stuk scheerzeep, 1 scheermes, 1 scheerkwast, 1 stukje aluin, 1 stuk handzeep, 1 nagelschaar. Naast de necessaire legde ik 1 paar wollen sokken (bruin, al gestopt), 1 paar kniekousen, 1 rood-wit geruit flanellen overhemd, 2 korte ripsen onderbroeken. Helemaal bovenop kwam de nieuwe zijden sjaal, zodat die niet zou kreuken. Hij was wijnrood in zichzelf geblokt, nu eens glanzend, dan weer mat. Toen was de koffer vol.

Daarna de bundel: 1 sprei van de divan (van wol, lichtblauw en beige geruit, een gigantisch ding, maar het hield je niet warm). En daarin gerold: 1 zomerjas (peper-en-zout, al veel gedragen) en 1 paar leren beenwindsels (stokoud, uit de Eerste Wereldoorlog, meloengeel met riempjes).

Daarna de knapzak met: 1 blikje ham merk Scandia, 4 gesmeerde boterhammen, een paar overgebleven kerstkoekjes, 1 veldfles water met drinkbeker.

Daarna zette mijn grootmoeder de grammofoonkoffer, de bundel en de knapzak dicht bij de deur. De twee politiemannen hadden gezegd dat ze om middernacht zouden komen, dan moest ik mee. De bagage stond klaar naast de deur.

Daarna kleedde ik me aan: 1 lange onderbroek, 1 flanellen overhemd (beige-groen geruit), 1 pofbroek (grijs, zoals gezegd van oom Edwin), 1 stoffen vest met gebreide mouwen, 1 paar wollen sokken en 1 paar bergschoenen. De groene handschoenen van tante Fini lagen klaar op de tafel. Ik strikte de veters van mijn bergschoenen, en daarbij moest ik eraan denken dat mijn moeder jaren geleden in de zomervakantie op de Wench een zelfgemaakt matrozenpak had gedragen. Midden in een wandeling in de wei liet ze zich in het hoge gras vallen en hield ze zich dood. Ik was toen acht jaar. Wat een schrik, de hemel viel in het gras. Ik deed mijn ogen stijf dicht om niet te zien hoe hij mij opslokte. Mijn moeder sprong op, schudde mij door elkaar en zei: Hou je van me, ik leef toch nog.

De bergschoenen waren dicht. Ik ging aan de tafel zitten en wachtte op middernacht. En middernacht kwam, maar de patrouille was vertraagd. Drie uren moesten er verlopen, dat was bijna niet uit te houden. Toen waren ze er. Mijn moeder hield de mantel met het zwarte fluwelen bandje voor me op. Ik schoot erin. Ze huilde. Ik trok de groene handschoenen aan. Op de veranda, precies daar waar de gasmeter zat, zei mijn grootmoeder: IK WEET DAT JE TERUGKOMT.

Ik heb die zin niet bewust onthouden. Ik heb hem achteloos mee naar het kamp genomen. Ik had geen idee dat hij met me meeging. Maar zo’n zin is zelfstandig. Hij heeft in mij gewerkt, meer dan alle meegenomen boeken. IK WEET DAT JE TERUGKOMT werd de medeplichtige van de harteschop en de tegenspeler van de hongerengel. Omdat ik ben teruggekomen, mag ik dat zeggen: Zo’n zin houdt je in leven.

Het was drie uur in de nacht van 15 januari 1945 toen de patrouille mij kwam halen. De kou nam toe, het was -15 graden Celsius. We reden op de vrachtwagen met dekzeil door de lege stad naar de jaarbeurshal. Het was de feesthal van de Saksen. En nu het verzamelkamp. In de hal verdrongen zich zo’n driehonderd mensen. Op de vloer lagen matrassen en strozakken. De hele nacht kwamen er auto’s, ook uit de omliggende dorpen, om opgehaalde mensen uit te laden. Tegen de ochtend waren het er zo’n vijfhonderd. Elk tellen was die nacht tevergeefs, overzicht was er niet. In de jaarbeurshal brandde de hele nacht het licht. De mensen liepen rond, zochten naar bekenden. Er werd verteld dat er bij het station timmerlui waren geronseld die britsen van vers hout in veewagens spijkerden. En andere werklui bouwden potkachels in de treinen. Weer andere zaagden pleegaten in de vloeren. Er werd met opengesperde ogen zacht en veel gepraat en met dichtgeknepen ogen zacht en veel gehuild. De lucht rook naar oude wol, doorgezwete angst en vettig gebraden vlees, vanillegebak en schnaps. Een vrouw deed haar hoofddoek af. Ze kwam beslist uit een dorp, haar vlecht was op haar achterhoofd dubbelgevouwen en met een halfronde hoornen kam opgestoken op het midden van haar hoofd. De tanden van de hoornen kam verdwenen in haar haren, van de gewelfde rand kwamen alleen twee hoeken als kleine spitse oortjes tevoorschijn. Met die oortjes en die dikke vlecht zag haar achterhoofd eruit als een zittende kat. Ik zat als een toeschouwer tussen staande benen en bergen bagage. Een paar minuten lang werd ik door de slaap verdoofd en ik droomde:

Mijn moeder en ik staan op het kerkhof bij een nieuw graf. Daar middenop groeit, half zo hoog als ik, een plant met bontachtige bladeren. Aan zijn stengel zit een vruchthulsel met een leren handvat, een kleine koffer. Het hulsel staat een vingerbreed open, bekleed met vossenrood fluweel. Wij weten niet wie er is gestorven. Mijn moeder zegt: Pak het krijt uit je jaszak. Ik heb geen krijt, zeg ik. Als ik in mijn zak voel, zit er een stuk kleermakerskrijt in. Mijn moeder zegt: We moeten een korte naam op de koffer schrijven. Laten we maar ADA schrijven, zo heet niemand die wij kennen. Ik schrijf ADE.

In de droom was het mij duidelijk dat ik was gestorven, maar dat wilde ik nog niet tegen mijn moeder zeggen. Ik schrok op omdat er een oudere man met een paraplu naast mij op de strozak ging zitten en dicht bij mijn oor zei: Mijn zwager wil nog komen, maar de hal wordt rondom bewaakt. Ze laten hem niet binnen. We zijn toch nog in de stad, en nu kan hij hier niet komen en ik kan niet naar huis. Op elke zilveren knoop van zijn jasje vloog een vogel, wilde eend of eerder een albatros. Want het kruis op het insigne op zijn borst werd, toen ik verder vooroverboog, een anker. De paraplu stond als een wandelstok tussen mij en hem in. Ik vroeg: Neemt u die mee. Daar sneeuwt het toch nog meer dan hier, zei hij.

Ze hebben ons niet verteld wanneer en hoe we van de hal naar het station moesten. Mochten, zou ik willen zeggen, omdat ik eindelijk weleens wilde gaan, ook al was het in een veewagen met een grammofoonkistje en een fluwelen bandje aan de hals naar de Russen. Ik weet niet meer hoe we bij het station zijn gekomen. De veewagens waren hoog. Ook de procedure van het instappen ben ik vergeten, omdat we zo lang dag en nacht in die veewagen reden dat het was alsof we er altijd in hadden gezeten. Ik weet ook niet meer hoelang we hebben gereden. Ik was van mening dat lang rijden betekende, ver weg rijden. Zolang we reden, kon ons niets gebeuren. Zolang we reden, was het goed.

Mannen en vrouwen, jonge en oude met hun bagage aan het hoofdeinde van hun brits. Praten en zwijgen, eten en slapen. Flessen schnaps gingen rond. Toen het rijden al een gewoonte was, kwamen er hier en daar vrijpogingen op gang. Je keek met één oog toe en met het andere weg.

Ik zat naast Trudi Pelikan en zei: Ik vind het net een skitocht in de Karpaten, waar een halve lyceumklas in de Bulea-hut door een lawine is opgeslokt. Ons kan dat niet gebeuren, zei zij, wij hebben helemaal geen skispullen bij ons. Met een grammofoonkist kun je rijden, rijden, door de dag door de nacht door de dag, je kent Rilke toch, zei Trudi Pelikan in haar klokvormige mantel met bontmanchetten tot haar ellebogen. Manchetten van bruin haar als twee halve hondjes. Trudi Pelikan stopte soms beide handen kruislings in de mouwen en dan werden de twee hondhelften één heel hondje. Toen had ik de steppe nog niet gezien, anders had ik aan prairiehonden gedacht. Trudi Pelikan rook naar warme perziken, zelfs uit haar mond, zelfs op de derde, vierde dag in de veewagen. Ze zat in haar mantel als een dame in de tram op weg naar kantoor en vertelde mij dat ze zich vier dagen verborgen had gehouden in een kuil in de buurtuin, achter de schuur. Maar toen kwam de sneeuw, elke stap tussen huis, schuur en kuil werd zichtbaar. Haar moeder kon haar niet meer stiekem haar eten brengen. Je kon in de hele tuin de voetstappen lezen. De sneeuw verklikte, ze moest vrijwillig haar schuilplaats verlaten, vrijwillig gedwongen door de sneeuw. Dat vergeef ik de sneeuw nooit, zei ze. Pasgevallen sneeuw valt niet na te maken, je kunt sneeuw niet zo arrangeren dat hij er ongerept uitziet. Aarde kun je arrangeren, zei ze, ook zand en zelfs gras als je er moeite voor doet. En water arrangeert zich vanzelf, omdat het alles opslokt en zich meteen weer sluit als het heeft geslikt. En de lucht is altijd al gearrangeerd, omdat je die helemaal niet kunt zien. Alles behalve de sneeuw zou gezwegen hebben, zei Trudi Pelikan. Dat de dikke sneeuw de hoofdschuldige was. Dat hij weliswaar in de stad was gevallen, alsof hij wist waar hij was, alsof hij thuis was. Maar dat hij onmiddellijk de Russen van dienst was geweest. Door het verraad van de sneeuw ben ik hier, zei Trudi Pelikan.

De trein reed twaalf dagen of veertien, ontelbare uren, zonder stil te staan. Daarna stond hij ontelbare uren stil zonder te rijden. Waar we dan waren wisten we niet. Behalve als iemand op de bovenste britsen een plaatsnaambord door de kier van het klapraampje kon voorlezen: Buzău. De potkachel in het midden van de wagon snorde. De schnapsflessen gingen rond. Iedereen was beneveld, sommigen van de drank, anderen van de onzekerheid. Of van beide.

Wat de woorden DOOR DE RUSSEN GEDEPORTEERD konden inhouden ging je wel door het hoofd, maar drong niet door tot je hart. Tegen de muur zetten konden ze ons pas als we aankwamen, nu reden we nog. Dat je niet allang tegen de muur was gezet en doodgeschoten, zoals we dat uit de nazipropaganda van thuis kenden, maakte ons bijna zorgeloos. De mannen leerden in de veewagen erop los te drinken. De vrouwen leerden erop los te zingen:

De peperboom bloeit in het bos

Sneeuw ligt nog op de grond

Het briefje dat jij mij toen schreef

Dat heeft mijn hart verwond.

Steeds hetzelfde gedragen lied, totdat je niet meer wist of er echt gezongen werd of niet, omdat de lucht zong. Het lied klotste in je hoofd en paste zich aan het rijden aan – een veewagenblues en een kilometerlied van de op gang gebrachte tijd. Het werd het allerlangste lied in mijn leven, vijf jaar lang hebben de vrouwen het gezongen en het even ziek van heimwee gemaakt als wij allemaal waren.

De deur van de wagon was van buiten verzegeld. Viermaal werd hij geopend, een schuifdeur op wielen. We waren nog op Roemeens gebied en er werd tweemaal een halve, in de lengte doorgezaagde naakte geit in de wagon gesmeten. Hij was stijfbevroren en kwam met een klap op de vloer terecht. De eerste geit beschouwden we als brandhout. We braken hem in stukken en verbrandden die. Hij was zo droog dat hij niet eens stonk, hij brandde goed. Bij de tweede geit deed het woord PASTRAMA de ronde, luchtgedroogd vlees om te eten. We stookten ook onze tweede geit op, lachend. Hij was precies even stijf en blauw als de eerste, een verschrikkelijk gebeente. We lachten te vroeg, waren zo aanmatigend om die twee Roemeense milddadige geiten te versmaden.

De vertrouwdheid groeide met de lengte van de tijd. In de nauwe ruimte gebeurden de kleine dingen, gaan zitten, opstaan. In de koffer woelen, uitruimen, inruimen. Op het pleegat gaan achter twee omhooggehouden dekens. Elke kleinigheid bracht een andere met zich mee. In een veewagen verschrompelt al het eigene. Je bent meer tussen anderen aanwezig dan bij jezelf. Consideratie was helemaal niet nodig. Je was daar voor elkaar zoals thuis. Misschien heb ik het alleen over mezelf als ik dat nu zeg. Misschien niet eens over mezelf. Misschien werd ik door de nauwe ruimte in de veewagen getemd omdat ik hoe dan ook weg wilde en in mijn koffer nog genoeg te eten had. Hoe de wilde honger ons weldra zou overvallen, daar hadden we geen idee van. Hoe dikwijls leken wij de komende vijf jaar, toen de hongerengel ons teisterde, niet op die stijve blauwe geiten. En dachten we met weemoed aan ze terug.

Het was al de Russische nacht, Roemenië lag achter ons. We hadden bij een urenlange stop het hevige geschok gevoeld. Bij de assen van de wagon werden de wielen afgesteld op de bredere Russische rails, op de breedte van de steppe. Zo veel sneeuw maakte de nacht buiten licht. Die nacht in het lege veld was de derde stop. De Russische bewakers schreeuwden OEBORNAJA. Alle deuren van alle wagons werden geopend. Wij duikelden achter elkaar het lager gelegen sneeuwland in en zakten tot onze knieholtes weg. We begrepen, zonder het te verstaan, dat Oebornaja betekende: Allemaal poepen. Boven, heel hoog boven, de ronde maan. Voor onze gezichten wapperde onze adem glinsterend wit zoals de sneeuw onder onze voeten. Rondom ons de machinepistolen in de aanslag. En nu: Broek laten zakken.

Zo pijnlijk, het schaamtegevoel van de hele wereld. Wat goed dat dit sneeuwland zo alleen met ons was, dat niemand keek hoe het ons dwong vlak naast elkaar hetzelfde te doen. Ik hoefde niet te poepen, maar liet mijn broek zakken en ging op mijn hurken zitten. Hoe gemeen en stil was dit nachtland, hoe maakte het ons te schande terwijl we onze behoefte deden. Hoe propte Trudi Pelikan links van mij haar klokvormige mantel onder haar schouders en trok ze haar broek over haar enkels omlaag, hoe hoorde je tussen haar schoenen het gesis. Hoe kreunde achter mij advocaat Paul Gast bij het persen, hoe kwaakten de darmen van zijn vrouw Heidrun Gast van de diarree. Hoe bevroor de pestwarme damp rondom onmiddellijk glinsterend in de lucht. Hoe diende dit sneeuwland ons een paardenkuur toe, liet het ons met blote billen in de geluiden van het onderlichaam eenzaam worden. Hoe armzalig werden onze ingewanden in deze gemeenschappelijkheid.

Misschien werd die nacht niet ik maar de angst in mij plotseling volwassen. Misschien wordt gemeenschappelijkheid alleen op die manier realiteit. Want allemaal, zonder uitzondering allemaal gingen we bij het doen van onze behoefte automatisch met ons gezicht naar de spoordijk zitten. Allemaal hadden we de maan in de rug, de open veewagendeur verloren wij niet meer uit het oog, we waren er al op aangewezen als op een kamerdeur. We hadden toen al die krankzinnige angst dat de deur zonder ons dicht zou gaan en de trein zonder ons zou wegrijden.

Een van ons schreeuwde de wijde nacht in: Kijk ons nou, het schijtende Saksenvolk, allemaal bij elkaar. Als het met de beek meestroomt, stroomt niet alleen de beek. Het is toch zo, jullie willen toch allemaal graag leven. Hij lachte leeg als blik. Iedereen schoof een eind bij hem vandaan. Toen had hij ruimte en hij boog voor ons als een acteur en herhaalde op hoge en plechtige toon: Het is toch zo, jullie willen toch allemaal graag leven.

In zijn stem weerklonk een echo. Sommigen begonnen te huilen, de lucht was glazig. Zijn gezicht was in de waanzin gedompeld. Het speeksel op zijn jasje was geglazuurd. Toen zag ik het insigne op zijn borst, het was de man met de albatrosknopen. Hij stond helemaal alleen en snikte met een kinderstem. Bij hem gebleven was alleen de besmeurde sneeuw. En achter hem de bevroren wereld met de maan als een röntgenfoto.

De locomotief floot één enkele doffe toon. Het laagste uuuh dat ik ooit heb gehoord. Iedereen drong naar zijn deur. We stapten in en reden verder.

De man zou ik ook zonder het insigne op zijn borst hebben herkend. Ik heb hem in het kamp nooit gezien.

Melde

Niets van wat wij hier in het kamp hadden gekregen had knopen. De hemden, de lange onderbroeken hadden allemaal twee bandjes om vast te knopen. Het hoofdkussen had tweemaal twee bandjes. ’s Nachts was het hoofdkussen een hoofdkussen. Overdag was het hoofdkussen een linnen zak die je voor alle situaties, dus voor stelen en bedelen, bij je droeg.

Stelen deden we voor, tijdens en na het werk, maar niet bij het bedelen, dat wij venten noemden – en niet van je buurman in de barak. Het was ook geen stelen als we na het werk op de terugweg op de puinhellingen het onkruid in gingen en net zo lang plukten tot het kussen vol was. In maart al hadden de vrouwen uit het dorp ontdekt dat het onkruid met de getande bladeren LOBODĂ heette. Dat je het in het voorjaar thuis ook had gegeten als wilde spinazie, dat het MELDE heette. We plukten ook het gras met de gevederde bladeren, dat was wilde dille. Voorwaarde was dat je zout had. Aan zout moest je op de bazaar met ruilhandel zien te komen. Het was grijs en grof als steengruis, je moest het nog kloppen. Zout was een vermogen waard. We hadden twee kookrecepten voor melde:

Meldeblaadjes kun je, gezouten natuurlijk, rauw eten, zoals veldsla. De wilde dille in kleine snippers uit elkaar plukken en erop strooien. Of hele meldestengels in zout water koken. Met de lepel uit het water gevist leveren die een verrukkelijke valse spinazie op. Het afkooksel drink je erbij, hetzij als heldere soep hetzij als groene thee.

In het voorjaar is melde mals, de hele plant is maar een vinger hoog en zilvergroen. Vroeg in de zomer is hij kniehoog, zijn bladeren worden vingerachtig. Elk blad kan er anders uitzien, als een andere handschoen, helemaal onderaan zit altijd een duim. Melde zo zilvergroen is een koele plant, een voorjaarseten. In de zomer moet je opletten, dan schiet melde snel omhoog, hij krijgt veel zijtakken en een harde stengel en wordt houtig. De smaak is dan bitter als aluinaarde. De plant wordt heuphoog, om zijn dikke middenstengel vormt zich een luchtige struik. Midden in de zomer krijgen bladeren en stelen kleur, ze beginnen met roze, worden bloed- en later blauwrood en verdonkeren in de herfst tot diep indigo. Aan de toppen van alle takken komen pluimkettingen van bolletjes zoals bij brandnetels. Alleen hangen de pluimen van melde niet, ze staan schuin omhoog. Ook zij kleuren van roze tot indigo.

Het is vreemd, als melde begint te kleuren en allang niet meer eetbaar is, wordt hij pas echt mooi. Dan blijft hij beschermd door zijn schoonheid in de berm staan. De tijd van het melde-eten is voorbij. Maar niet de honger, die altijd groter is dan je zelf bent.

Wat valt er te zeggen over de chronische honger. Kun je zeggen, er bestaat een honger die je ziek van de honger maakt. Die er steeds hongeriger nog bij komt, bij de honger die je al hebt. De steeds nieuwe honger, die onverzadigbaar groeit en de eeuwig oude, moeizaam getemde honger binnenspringt. Hoe loop je op de wereld rond als je niets anders meer over jezelf weet te zeggen dan dat je honger hebt. Als je aan niets anders meer kunt denken. Je gehemelte is groter dan je hoofd, een koepel, hoog en galmend tot in je schedel. Als je de honger niet meer kunt verdragen, trekt hij in je gehemelte alsof er een vers hazenvel achter je gezicht is gespannen om te drogen. Je wangen verdorren en bedekken zich met bleek dons.

Ik wist nooit of je de bittere melde moest verwijten dat je hem niet meer kon eten omdat hij verhout was en zich niet meer gaf. Wist de melde dat hij niet meer ons en de honger diende maar de hongerengel. De rode pluimkettingen zijn een sieraad om de hals van de hongerengel. Vanaf het begin van de herfst, als de eerste vorst kwam, tooide de melde zich elke dag sterker, totdat hij bevroor. Gifschone kleuren waren dat, die in je oogappels prikten. De pluimen, talloze rijen rode halskettingen, elke berm tooide de hongerengel. Hij droeg zijn tooi. En wij droegen een gehemelte dat zo hoog was dat bij het lopen de echo van de stappen in je mond oversloeg. Een doorzichtigheid in je schedel, alsof je te veel schril licht had geslikt. Zulk licht dat in je mond zichzelf aankijkt, zoetjes in je huig sluipt totdat het aanzwelt en naar je hersenen stijgt. Tot je in je hoofd geen hersenen meer hebt maar alleen de hongerecho.

Er bestaan geen passende woorden voor honger lijden. Ik moet de honger tot op de dag van vandaag laten zien dat ik hem ben ontkomen. Ik eet letterlijk het leven zelf sinds ik geen honger meer hoef te hebben. Ik zit opgesloten in de smaak van het eten wanneer ik eet. Ik eet sinds mijn terugkeer uit het kamp, al zestig jaar, tegen het verhongeren.

Ik zag de melde die je niet meer kon eten en probeerde aan iets anders te denken. Aan de laatste vermoeide warmte van de nazomer, voordat de ijswinter kwam. Maar in plaats daarvan dacht ik dan aan aardappels, die er niet waren. En aan de vrouwen die op de kolchoz woonden en misschien al nieuwe aardappels in hun dagelijkse koolsoep kregen. Verder waren ze niet te benijden. Ze woonden in kuilen en moesten elke dag veel langer werken, van het eerste tot het laatste licht.

Voorjaar in het kamp, dat betekende melde koken voor ons meldegangers over de puinhellingen. De naam MELDE is ongehoord en zegt helemaal niets. MELDE was voor ons een woord zonder bijklank, een woord dat ons met rust liet. De plant heette tenslotte niet MELD JE, het was geen appèlplant maar een bermwoord. In elk geval was het een woord van na het avondappèl – een postappèlplant, in geen geval een appèlplant. Vaak wachtte je ongeduldig met het melde koken, omdat het appèl nog moest komen en eindeloos duurde omdat er niets klopte.

Er waren vijf RB’S – RABOTSJI BATALJON – in ons kamp, vijf werkbataljons. Ze heetten allemaal ORB – Otdelny Rabotsji Bataljon – en bestonden uit vijfhonderd tot achthonderd geïnterneerden. Mijn bataljon had nummer 1009, mijn werknummer was 756.

We gingen in het gelid staan – wat een uitdrukking voor die vijf jammerlijke regimenten van dikke ogen, grote neuzen, holle wangen. De buiken en benen waren gezwollen van het oedeem. Vorst of hitte, hele avonden verliepen met roerloos in de houding staan. Alleen de luizen mochten zich op ons bewegen. Bij het eindeloze tellen konden zij zich volzuipen en parade lopen over ons ellendige vlees, urenlang van ons hoofd tot in onze schaamharen kruipen. Meestal hadden de luizen zich al volgezopen en zich in de stiknaden van onze gewatteerde pakken te slapen gelegd als wij nog steeds in de houding stonden. Kampcommandant Sjisjtvanjonov stond nog altijd te schreeuwen. Zijn voornaam kenden we niet. Hij heette alleen maar tovarisjtsj Sjisjtvanjonov. Dat was lang genoeg om van angst te gaan stotteren als je het uitsprak. Ik moest bij de naam tovarisjtsj Sjisjtvanjonov altijd aan het gesis van de deportatielocomotief denken. En aan de witte nis thuis in de kerk, DE HEMEL BRENGT de tijd op gang. Misschien moesten wij tegen die witte nis in urenlang in de houding staan. Je botten werden te zwaar, als ijzer. Wanneer het vlees aan je lichaam is verdwenen, wordt het dragen van je botten je tot last, het trekt je de grond in.

Bij het appèl trainde ik mij om mezelf te vergeten terwijl ik in de houding stond, en het in- en uitademen niet van elkaar te scheiden. En mijn ogen omhoog te draaien zonder mijn hoofd op te heffen. En aan de hemel een hoek van een wolk te zoeken waaraan je je botten kon hangen. Als ik mezelf was vergeten en de hemelse haak had gevonden, hield die me vast. Vaak was er geen wolk, alleen maar één groot blauw vlak, als open water.

Vaak was er alleen een dicht wolkendek, één groot grijs vlak.

Vaak dreven de wolken, en geen haak hield stil.

Vaak brandde de regen in je ogen en plakten mijn kleren aan mijn huid.

Vaak beet de vorst mijn ingewanden stuk.

Op zulke dagen draaide de hemel mijn oogappels omhoog, en het appèl trok ze omlaag – mijn botten hingen zonder houvast slechts in mij alleen.

Kapo Tur Prikulitsch stapte tussen ons en commandant Sjisjtvanjonov rond, in zijn vingers gleden de lijsten weg, verkreukeld door al het geblader. Telkens als hij een nummer riep, wiebelde zijn borst als bij een haan. Hij had nog altijd kinderhanden. Mijn handen waren in het kamp gegroeid, vierhoekig, hard en plat als twee planken.

Als een van ons na het appèl al zijn moed bijeenraapte en een van de natsjalniks vroeg wanneer we naar huis mochten, zeiden ze kortweg: SKORO DOMOJ. Dat betekende: Gauw naar huis.

Dat Russische GAUW beroofde ons van de langste tijd ter wereld. Bij kapper Oswald Enyeter liet Tur Prikulitsch ook zijn neusharen en zijn nagels knippen. De kapper en Tur Prikulitsch waren landgenoten uit het Drielandenpunt van de Karpato-Oekraïne. Ik vroeg of het in het Drielandenpunt gebruikelijk was om bij de betere kappersklanten ook de nagels te knippen. De kapper zei: Nee, zo is het niet in het Drielandenpunt. Het komt van Tur, niet van thuis. Van thuis komt de vijfde na de negende. Wat dat betekende, vroeg ik. De kapper zei: Een beetje balamoet. Wat dat betekende, vroeg ik. Hij zei: Een beetje chaos.

Tur Prikulitsch was geen Rus zoals Sjisjtvanjonov. Hij sprak Duits en Russisch, maar hij hoorde bij de Russen, niet bij ons. Hij was weliswaar een geïnterneerde, maar wel de adjudant van de kampleiding. Hij deelde ons op papier in werkbataljons in en vertaalde de Russische bevelen. En voegde daar de zijne in het Duits aan toe. Op zijn papier plaatste hij bij het bataljonsnummer onze namen en werknummers voor het totaaloverzicht. Iedereen moest dag en nacht zijn nummers onthouden en weten dat we genummerden, geen privépersonen waren.

Tur Prikulitsch schreef in de kolommen naast onze namen kolchoz, fabriek, puinruimen, zandtransport, spoorweg, bouwplaats, steenkooltransport, garage, cokesbatterij, slak, kelder. Wat er naast je naam stond, daar hing alles van af. Of we moe, hondsmoe of doodmoe zouden worden. Of we na het werk nog tijd en kracht zouden hebben om te venten. Of we ongemerkt in het keukenafval achter de kantine zouden mogen woelen.

Tur Prikulitsch gaat nooit werken, in geen enkel bataljon, in geen enkele brigade, in geen enkele ploegendienst. Hij heerst, daarom is hij behendig en minachtend. Als hij glimlacht, is het een hinderlaag. Als je zijn glimlach beantwoordt, wat je namelijk moet, sta je voor schut. Hij glimlacht omdat hij achter je naam in de kolom iets nieuws heeft ingevuld, iets ergers. Tussen de barakken aan de hoofdstraat van het kamp ontwijk ik hem, geef ik de voorkeur aan een afstand vanwaar je niet kunt praten. Hij zet zijn glimmende schoenen als twee laktasjes vanaf grote hoogte op het voetpad, alsof de lege tijd via zijn zolen uit hem valt. Hij onthoudt alles. Ze zeggen, ook wat hij vergeet wordt een bevel.

Bij de kapper staat Tur Prikulitsch boven mij. Hij zegt wat hij wil, niets is riskant. Het is zelfs beter als hij ons kwetst. Hij weet dat hij ons klein moet houden zodat dat zo blijft. Hij strekt zijn hals en praat altijd omlaag. Hij heeft de hele dag tijd om zichzelf te bevallen. Mij bevalt hij ook. Hij is atletisch gebouwd, heeft messinggele ogen met een olieachtige blik, kleine platliggende oren als twee broches, een kin van porselein, zijn neusvleugels rossig als tabaksbloesem, zijn hals als kaarswas. Dat hij zich nooit vuil maakt is zijn geluk. En zijn geluk maakt hem mooier dan hij verdient. Wie de hongerengel niet kent kan op de appèlplaats commanderen, over de hoofdstraat stappen, bij de kapper sluipend glimlachen. Ik weet meer van Tur Prikulitsch dan hem lief is, omdat ik Bea Zakel goed ken. Zij is zijn geliefde.

De Russische bevelen klinken zoals de naam van kampcommandant tovarisjtsj Sjisjtvanjonov, een geknars en gekraak van s, sj, tsj, sjtsj. De inhoud van de commando’s verstonden wij hoe dan ook niet, maar wel de verachting. Aan verachting kun je wennen. In de loop van de tijd klonken de bevelen nog slechts als een voortdurend keelschrapen, hoesten, niezen, snuiten, spugen – als slijm uitbraken. Trudi Pelikan zei: Russisch is een verkouden taal.

Wanneer alle anderen zich nog afbeulden met in de houding staan bij het avondappèl, hadden de mannen van de ploegendienst die van het appèl waren uitgezonderd hun vuurtje in de hoek van het kamp achter de waterput al aangestoken. De pan er al opgezet met melde of andere zeldzame dingen, die een deksel nodig hadden zodat je ze niet zag. Bieten, aardappels, zelfs gierst als een slimme ruil geslaagd was – tien bietjes voor een jasje, drie maten gierst voor een trui, een halve maat suiker of zout voor een paar schapenwollen sokken.

Voor extra eten had de pan per se een deksel nodig. Deksels waren er niet. Misschien een stuk blik en dat misschien ook alleen maar in gedachten. Hoe dan ook, je verzon het deksel voor de pan telkens wel van iets. En je zei koppig: Daar moet een deksel op. Hoewel er nooit een deksel was, alleen die frase over het deksel was er nog. Misschien voorziet de herinnering zichzelf van een deksel als je niet meer weet waar het deksel van was en als er zowel nooit als altijd een deksel was, waarvan dan ook.

In elk geval flakkerden er in de hoek van het kamp achter de waterput tegen de avond zo’n vijftien tot twintig vuurtjes tussen twee bakstenen. Alle anderen hadden niets om privé te koken naast het kantinevreten. Steenkool zorgde voor rook, de panbezitters hielden de wacht met de lepel in hun hand. Aan steenkool was geen gebrek. De pannen kwamen uit de kantine, miserabel servies van de plaatselijke industrie. Grijsbruin geëmailleerde blikken kommen vol met blaren en blutsen. Op het vuur buiten waren het pannen, op de kantinetafel nappen. Als iemand klaar was met het koken van zijn eten, stonden andere panbezitters te wachten om het vuur over te nemen.

Als ik niets had om te koken, kronkelde de rook door mijn mond. Ik trok mijn tong naar binnen en kauwde met lege mond. Ik at speeksel met avondrook en dacht aan braadworst. Als ik niets te koken had, ging ik in de buurt van de pannen staan en deed ik alsof ik voor het slapengaan bij de waterput mijn tanden wilde poetsen. Maar voordat ik de tandenborstel in mijn mond stak, at ik tweemaal. Met mijn ogenhonger at ik het gele vuur en met mijn gehemeltehonger de rook. Terwijl ik at, was alles om mij heen stil, en vanaf het fabrieksterrein in de verte viel het gerommel van de cokesbatterijen door de schemering. Mijn tempo werd trager naarmate ik sneller van de waterput weg wilde. Ik moest me losrukken van het vuurtje. In het gerommel van de cokesbatterijen hoorde ik het geknor van mijn maag, het hele avondpanorama had honger. De hemel daalde zwart op de aarde neer, en ik wankelde naar de barak, het gele dienstlicht van de gloeilamp in.

Tanden poetsen ging ook zonder tandpasta. De tandpasta die ik van huis had meegenomen was allang op. En zout was veel te waardevol, dat zou je nooit uitspugen, dat was een vermogen waard. Het zout en de waarde daarvan kan ik me herinneren. Het tandenborsteltje helemaal niet. Ik had er één meegenomen in de necessaire. Maar dat kan geen vier jaar zijn meegegaan. En een nieuwe tandenborstel heb ik, áls ik het al gedaan heb, pas in het vijfde en laatste jaar gekocht, toen we geld in de hand kregen, contant geld voor ons werk. Maar ook mijn nieuwe tandenborstel, als die er geweest is, kan ik me niet herinneren. Misschien wilde ik voor mijn contante geld ook wel liever nieuwe kleren kopen dan een nieuwe tandenborstel. Mijn eerste zekere tandpasta die ik van huis had meegenomen heette CHLORODONT. Die naam kan zich mij herinneren. De tandenborstels, zowel de zekere eerste als ook de mogelijke tweede, zijn mij vergeten. Precies zo is het met mijn kam. Ik moet er wel een hebben gehad. Het woord BAKELIET kan ik me herinneren. Aan het eind van de oorlog waren bij ons thuis alle kammen van bakeliet.

Kan het zijn dat ik de van huis meegenomen spullen eerder ben vergeten dan de in het kamp aangeschafte. En zo ja, komt het doordat ze met me waren meegekomen. Dat ik ze bezat en bleef gebruiken totdat ze versleten waren en erger, alsof ik met die spullen niet ergens anders was maar thuis. Kan het zijn dat ik mij de voorwerpen van de anderen beter kan herinneren omdat ik ze moest lenen.

Goed herinneren kan ik mij de blikken kammen in het kamp. Zij kwamen in de luizentijd op. De draaiers en monteurs maakten ze in de fabriek en gaven ze cadeau aan de vrouwen. Ze waren van aluminiumblik met schaardige tanden en voelden vochtig aan in je hand en op je hoofdhuid, omdat ze een koud waas hadden. Als je ze gebruikte, namen ze snel je lichaamswarmte over, dan roken ze bitter, als rammenas. De geur bleef in je hand zitten als je de kam allang had weggelegd. Met de blikken kammen kwamen er klitten in je haren, je moest rukken en trekken. In de kammen bleven meer haren hangen dan luizen.

Maar voor het luizen kammen waren er ook vierhoekige hoornen kammen met tanden aan twee kanten. De dorpsmeisjes hadden ze van huis meegenomen. Aan de ene kant dikke tanden om een scheiding te maken en je haren te verdelen, aan de andere kant heel fijne tanden om luizen te kammen. De hoornen kammen waren solide, lagen zwaar in je hand. De haren lieten zich kammen en bleven glad. De hoornen kammen kon je van de dorpsmeisjes lenen.

Al zestig jaar probeer ik mij ’s nachts de voorwerpen uit het kamp te herinneren. Het zijn de spullen uit mijn nachtkoffer. Sinds mijn terugkeer uit het kamp is de slapeloze nacht een koffer van zwart leer. En die koffer zit in mijn hoofd. Alleen weet ik nu al zestig jaar niet of ik niet kan slapen omdat ik mij die voorwerpen wil herinneren, of dat het omgekeerd is. Of ik er steeds mee bezig ben omdat ik toch al niet kan slapen. Hoe dan ook, de nacht pakt zijn zwarte koffer in tegen mijn wil, dat moet ik benadrukken. Ik moet mij tegen mijn wil herinneren. En ook als ik niet zou moeten maar zou willen, zou ik het liever niet moeten willen.

Soms overvallen mij de voorwerpen uit het kamp niet na elkaar maar in een horde. Daarom weet ik dat het de voorwerpen die mij teisteren helemaal niet of niet alleen om mijn herinnering gaat, maar om het kwellen. Zodra ik denk dat ik naaigerei in mijn necessaire had meegenomen, komt de handdoek ertussen waarvan ik niet weet hoe hij eruitzag. Daar komt een nagelborstel bij waarvan ik niet weet of ik die had. En ook nog een zakspiegel, die er was of niet was. En een handklokje, waarvan ik niet weet waar het is gebleven mocht ik het al meegenomen hebben. Voorwerpen die misschien wel niets met mij te maken hadden zoeken mij. Ze willen mij ’s nachts deporteren, terughalen naar het kamp willen ze mij. Omdat ze in een horde komen, blijven ze niet louter in mijn hoofd. Ik heb een drukkend gevoel in mijn maag, dat naar mijn gehemelte stijgt. De ademschommel slaat over de kop, ik moet hijgen. Zo’n tandenkamnagelscheerspiegelborstel is een monster, zoals honger een monster is. En de kwelling van de voorwerpen zou er niet zijn wanneer de honger als voorwerp er niet geweest was.

Als de voorwerpen mij ’s nachts komen kwellen en de lucht in mijn keel afsluiten, gooi ik het raam open en steek ik mijn hoofd naar buiten. Aan de hemel staat een maan als een glas koude melk, hij spoelt mijn ogen. Mijn adem vindt zijn ritme weer. Ik slik de koude lucht totdat ik niet meer in het kamp ben. Dan sluit ik het raam en ga ik weer liggen. Het beddegoed weet van niets en warmt. De lucht in de kamer kijkt me aan en ruikt naar warm meel.