Herta Müller

De koning buigt, de koning moordt

Uit het Duits vertaald door Ria van Hengel

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Der König verneigt sich und tötet, verschenen bij Carl Hanser Verlag

Oorspronkelijke tekst © Carl Hanser Verlag, München Wien 2003

‘Ieder woord weet iets van de vicieuze cirkel’ © Nobelstichting 2009

‘Cristina en haar schijngestalte’ © Herta Müller/Carl Hanser Verlag, München 2009. First published by Wallstein Verlag Göttingen 2009

Eerste Nederlandstalige editie © Ria van Hengel en De Geus BV, Breda 2010

Deze uitgave © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp en -illustratie Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 2383 6

NUR 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Ieder woord weet iets van de vicieuze cirkel

Toespraak bij het aanvaarden van de Nobelprijs voor Literatuur 2009

HEB JE EEN ZAKDOEK, vroeg mijn moeder elke morgen bij de deur voordat ik naar buiten ging. Ik had er geen. En omdat ik er geen had, ging ik terug naar de kamer om een zakdoek te pakken. Ik had er elke morgen geen omdat ik elke morgen op die vraag wachtte. De zakdoek was het bewijs dat mijn moeder mij ’s morgens behoedde. Bij de latere uren en dingen van de dag was ik op mezelf aangewezen. De vraag HEB JE EEN ZAKDOEK was een indirecte tederheid. Een directe tederheid zou pijnlijk zijn geweest, dat deden boeren niet. De liefde was als vraag verkleed. Alleen zo kon de liefde droog worden uitgesproken, op gebiedende toon zoals de handgrepen van het werk. Dat haar stem ruw was onderstreepte zelfs de tederheid. Elke morgen stond ik één keer zonder zakdoek bij de deur en een tweede keer mét een zakdoek. Pas dan ging ik naar buiten, alsof met die zakdoek ook mijn moeder erbij was.

En twintig jaar later woonde ik allang op mezelf in de stad, ik was vertaalster in een machinefabriek. Om vijf uur ’s ochtends stond ik op, om half zeven begon het werk. ’s Ochtends schalde het volkslied uit de luidspreker over de binnenplaats van de fabriek. In de middagpauze schalden de arbeiderskoren. Maar de arbeiders die zaten te eten hadden lege ogen als blik, handen vol olievlekken, hun eten was in krantepapier gewikkeld. Voordat ze hun stukje spek aten krabden ze met hun mes de drukinkt van het spek. Twee jaren verliepen in de dagelijkse sleur, de ene dag was gelijk aan de andere.

In het derde jaar was het afgelopen met de gelijkheid van de dagen. Binnen een week kwam er driemaal ’s morgens vroeg een enorme zware man met fonkelend blauwe ogen, een kolos van de geheime dienst, mijn kamer binnen.

De eerste keer bleef hij staan, schold me uit en vertrok.

De tweede keer trok hij zijn windjack uit, hing het aan de kastsleutel en ging zitten. Ik had die morgen tulpen van huis meegenomen en was bezig ze in de vaas te zetten. Hij keek naar me en prees me om mijn buitengewone mensenkennis. Zijn stem was klef. Ik vertrouwde hem niet. Ik bestreed de lof en verzekerde hem dat ik verstand had van tulpen maar niet van mensen. Toen zei hij boosaardig dat hij mij beter kende dan ik de tulpen. Vervolgens hing hij zijn windjack over zijn arm en vertrok.

De derde keer ging hij zitten en ik bleef staan want hij had zijn aktentas op mijn stoel gelegd en die durfde ik niet op de grond te zetten. Hij maakte me uit voor stommeling, te lui om te werken, hoer, zo rot als een struinende teef. De tulpen schoof hij naar de rand van de tafel, midden op de tafel legde hij een leeg vel papier en een pen. Hij brulde: Schrijven. Ik schreef staande wat hij me dicteerde – mijn naam met geboortedatum en adres. Maar vervolgens, dat ik niemand, ook geen vrienden of familieleden, zou vertellen dat ik … nu kwam het verschrikkelijke woord: colaborez, dat ik collaboreerde. Dat woord schreef ik niet meer op. Ik legde de pen neer, liep naar het raam en keek naar de stoffige straat. Die was niet geasfalteerd, kuilen en bultige huizen. Deze vervallen straat heette ook nog Strada Gloriei, Straat van de Roem. Op de Straat van de Roem zat een kat in de naakte moerbeiboom. Het was de fabriekskat met het gescheurde oor. Boven de kat stond een vroege zon als een gele trommel. Ik zei: ‘N-am caracterul, dat karakter heb ik niet.’ Ik zei het tegen de straat daarbuiten. Het woord KARAKTER maakte de man van de geheime dienst hysterisch. Hij verscheurde het papier en gooide de snippers op de grond. Waarschijnlijk bedacht hij dat hij zijn baas zijn ronselpoging moest presenteren want hij bukte zich, raapte alle snippers op en gooide ze in zijn aktentas. Toen zuchtte hij diep en in zijn nederlaag smeet hij de vaas met tulpen tegen de muur. Die sloeg te pletter en het knarste alsof er tanden in de lucht hingen. Met de aktentas onder zijn arm zei hij zacht: ‘Hier ga je nog spijt van krijgen, we verzuipen je in de rivier.’ Ik zei als tegen mezelf: ‘Als ik dat onderteken kan ik niet meer met mezelf leven, dan moet ik er zelf een eind aan maken. Doet ú het dan maar liever.’ Toen stond de deur al open en hij was weg. En buiten op de Strada Gloriei was de fabriekskat van de boom op het dak van het huis gesprongen. Een tak veerde als een trampoline.

De volgende dag begon het getouwtrek. Ik moest weg uit de fabriek. Elke ochtend om half zeven moest ik me bij de directeur melden. Naast hem zaten elke ochtend de vakbondsleider en de partijsecretaris. Zoals destijds mijn moeder had gevraagd: ‘Heb je een zakdoek’, vroeg nu de directeur elke morgen: ‘Heb je ander werk gevonden.’ Ik antwoordde elke keer hetzelfde: ‘Ik zoek geen ander werk, het bevalt me hier in de fabriek, ik wil blijven tot mijn pensioen.’

Op een morgen kwam ik op mijn werk en mijn dikke woordenboeken lagen in de gang op de grond naast de deur van mijn kamer. Ik deed de deur open, aan mijn schrijftafel zat een ingenieur. Hij zei: ‘Hier wordt geklopt bij het binnenkomen. Hier zit ik, jij hebt hier niets te zoeken.’ Naar huis gaan kon ik niet, dan hadden ze een smoes gehad om mij te kunnen ontslaan wegens wegblijven zonder excuus. Ik had geen werkkamer, moest juist nu elke dag normaal op mijn werk komen, mocht in geen geval wegblijven.

Mijn vriendin, aan wie ik elke dag op weg naar huis door de ellendige Strada Gloriei alles vertelde, maakte in het begin een hoekje aan haar bureau vrij. Maar op een morgen stond ze voor de deur van haar kamer en zei: ‘Ik mag je niet binnenlaten. Ze zeggen allemaal dat je een spion bent.’ De chicanes werden naar beneden doorgegeven, het gerucht werd onder mijn collega’s verspreid. Dat was het ergste. Tegen aanvallen kun je je verdedigen, tegenover laster sta je machteloos. Ik hield elke dag met alles rekening, ook met de dood. Maar deze perfiditeit kon ik niet aan. Geen enkele berekening maakte die draaglijk. Laster vult je op met drek, je stikt omdat je je niet kunt verweren. Voor mijn collega’s was ik precies dat wat ik had geweigerd. Als ik hen bespioneerd zou hebben hadden ze mij zonder argwaan vertrouwd. In feite straften ze mij omdat ik hen spaarde.

Omdat ik juist nu niet mocht wegblijven maar geen werkkamer had en mijn vriendin mij in de hare niet meer mocht binnenlaten, stond ik besluiteloos in het trappenhuis. Ik liep een paar keer de trappen op en neer – plotseling was ik weer het kind van mijn moeder, want IK HAD EEN ZAKDOEK. Ik legde hem tussen de eerste en tweede etage op een tree, streek hem glad zodat hij netjes lag en ging erop zitten. Mijn dikke woordenboeken legde ik op mijn knieën en zo vertaalde ik de beschrijvingen van hydraulische machines. Ik was een trappengrap[1] en mijn werkkamer was een zakdoek. Mijn vriendin ging in de middagpauzes bij mij op de trap zitten. We aten samen zoals vroeger in haar en nog vroeger in mijn werkkamer. Uit de luidspreker op de binnenplaats kwam zoals altijd het gezang van de arbeiderskoren over het geluk van het volk. Zij at en huilde om mij. Ik niet. Ik moest hard blijven. Nog een hele tijd. Een paar eeuwige weken, totdat ik werd ontslagen.

In de tijd dat ik een trappengrap was heb ik in de encyclopedie alles nagezocht wat verband hield met het woord TRAP. Een reeks traptreden in dezelfde richting heet een TRAPARM. De loodrechte treden om je voeten op te zetten zijn opzij ingepast in de TRAPWANGEN. En de vrije ruimte tussen traparmen en trapportalen heet zelfs TRAPPENOOG. Voor de onderdelen van de hydraulische met olie besmeurde machines kende ik de mooie woorden ZWALUWSTAART, ZWANEHALS, het houvast van een schroef heette SCHROEFMOER. En precies zo verbluften mij de poëtische namen van de traponderdelen, de schoonheid van de technische taal. TRAPWANGEN, TRAPPENOOG – de trap heeft dus een gezicht. Of hij nu van hout of van steen is, van beton of van ijzer – hoe komt het dat de mensen zelfs in de meest onhanteerbare dingen ter wereld hun eigen gezicht inbouwen, dood materiaal de namen van hun eigen vlees geven, het personifiëren tot lichaamsdelen? Wordt de ruwe arbeid voor de specialisten der techniek pas draaglijk door een verborgen tederheid? Verloopt alle arbeid, in ieder beroep, volgens hetzelfde principe als de vraag van mijn moeder naar de zakdoek?

In mijn kindertijd was er thuis een zakdoekenla. Daarin lagen in twee rijen achter elkaar telkens drie stapels.

Links de mannenzakdoeken voor mijn vader en mijn grootvader.

Rechts de vrouwenzakdoeken voor mijn moeder en mijn grootmoeder.

In het midden de kinderzakdoeken voor mij.

De la was het beeld van onze familie in zakdoekformaat. De mannenzakdoeken waren de grootste, hadden een donkere streep langs de rand, bruin, grijs of bordeaux. De vrouwenzakdoeken waren kleiner, de randen waren lichtblauw, rood of groen. De kinderzakdoeken waren het kleinst, zonder rand, maar in het witte vierkant met bloemen of dieren beschilderd. Van alle drie de zakdoeksoorten waren er dagelijkse zakdoeken, op de voorste rij, en zondagse zakdoeken, op de achterste rij. ’s Zondags moest de zakdoek, ook al zag je hem niet, bij de kleur van je kleren passen.

Geen enkel voorwerp in huis was voor ons ooit zo belangrijk als de zakdoek, zelfs wijzelf waren dat niet. Hij was universeel bruikbaar voor: neus snuiten, bloedneus, gewonde hand, elleboog of knie, huilen of erop bijten om het huilen te onderdrukken. Een natte, koude zakdoek op je voorhoofd was tegen de hoofdpijn. Met vier knopen op de hoeken was hij een hoofddeksel tegen zonnebrand of regen. Als je iets wilde onthouden deed je een knoop in je zakdoek als geheugensteuntje. Voor het dragen van zware zakken wikkelde je hem om je hand. Wapperend werd hij een afscheidszwaaien als de trein het station uit reed. En omdat trein in het Roemeens tren heet en traan in het dialect van de Banaat trän, leek het gegier van de treinen over de rails in mijn hoofd altijd op huilen. Als er in het dorp iemand thuis stierf werd er meteen een zakdoek om zijn kin gebonden zodat zijn mond dicht bleef wanneer de lijkstijfheid was ingetreden. Als er in de stad aan de kant van de weg iemand neerviel was er altijd wel een voorbijganger die het gezicht van de dode toedekte met zijn zakdoek – op die manier was de zakdoek zijn eerste dodenrust.

Op warme zomerdagen stuurden de ouders hun kinderen ’s avonds laat naar het kerkhof om de bloemen te begieten. Met z’n tweeën of drieën, je bleef van het ene graf naar het andere bij elkaar, goot snel. Daarna gingen we dicht tegen elkaar aan op de trap van de kapel zitten om te kijken hoe er van sommige graven witte nevelflarden opstegen. Ze zweefden even in de zwarte lucht en verdwenen. Voor ons waren het de zielen van de doden: dierenfiguren, brillen, flesjes en kopjes, handschoenen en kousen. En daartussen hier en daar een witte zakdoek met de zwarte rand van de nacht.

Later, toen ik gesprekken voerde met Oskar Pastior om te gaan schrijven over zijn deportatie naar het sovjetwerkkamp, vertelde hij dat hij van een oude Russische moeder een zakdoek van wit batist had gekregen. Misschien hebben jullie geluk, jij en mijn zoon, en mogen jullie gauw naar huis, zei de Russin. Haar zoon was even oud als Oskar Pastior en even ver van huis als hij, de andere kant op, zei ze, in een strafbataljon. Als halfverhongerde bedelaar had Oskar Pastior bij haar aangeklopt om een brok steenkool tegen wat eten te ruilen. Ze liet hem binnen, gaf hem warme soep. En, toen zijn neus in het bord drupte, de witte zakdoek van batist die nog nooit iemand had gebruikt. Met een ajourrand, heel precies gemaakte stokjes en rozetten van zijdegaren, was de zakdoek een schoonheid die de bedelaar omhelsde én kwetste. Een mengsel, enerzijds troost van batist, anderzijds een meetlint met zijden stokjes, de witte streepjes op de schaal van zijn verwaarlozing. Oskar Pastior zelf was een mengsel voor die vrouw: wereldvreemde bedelaar in haar huis en verloren kind in de wereld. In die twee personen was hij blij met én overvraagd door het gebaar van een vrouw die voor hem ook twee personen was: vreemde Russin en bezorgde moeder met de vraag: HEB JE EEN ZAKDOEK.

Sinds ik dat verhaal ken heb ik ook een vraag: Geldt HEB JE EEN ZAKDOEK overal, en is de vraag in de sneeuwglans tussen vriezen en dooien over de halve wereld gespannen? Gaat hij tussen bergen en steppen over alle grenzen heen, tot in een reusachtig met straf- en werkkampen bezaaid imperium? Is de vraag HEB JE EEN ZAKDOEK niet dood te krijgen, zelfs niet met hamer en sikkel, zelfs niet in het stalinisme van de heropvoeding door al die kampen?

Hoewel ik al decennialang Roemeens spreek viel mij in het gesprek met Oskar Pastior voor het eerst op: zakdoek heet in het Roemeens batista. Weer zo’n voorbeeld van dat zinnelijke Roemeens, dat zijn woorden dwingend eenvoudig naar het hart van de dingen jaagt. Het materiaal maakt geen omweg, noemt zichzelf een voltooide zakdoek, een batista. Alsof elke zakdoek overal en altijd van batist is.

Oskar Pastior heeft de zakdoek als een relikwie van een dubbele moeder met een dubbele zoon in zijn koffer bewaard. En hem toen na vijf kampjaren mee naar huis genomen. Waarom – zijn witte zakdoek van batist was hoop en angst. Als je hoop en angst uit handen geeft ga je dood.

Na het gesprek over de witte zakdoek besteedde ik de halve nacht aan het maken van een collage op een witte kaart voor Oskar Pastior:

Hier dansen stippen zegt Bea

je komt in een glas melk met lange steel

wit wasgoed grijsgroene zinken kuip

onder rembours stemmen bijna alle stoffen

met elkaar overeen

kijk

ik ben de treinreis en

de kers in het zeepbakje

praat nooit met vreemde mannen en

via de centrale

Toen ik de week daarna bij hem kwam en hem de collage wilde geven, zei hij: ‘Je moet er nog VOOR OSKAR op plakken.’ Ik zei: ‘Wat ik je geef is van jou. Dat weet je toch wel.’ Hij zei: ‘Je moet het erop plakken, misschien weet de kaart het niet.’ Ik nam de kaart weer mee naar huis en plakte erop: VOOR OSKAR. En gaf hem de kaart de week daarop voor de tweede keer, alsof ik de eerste keer zonder zakdoek van de deur terug was gegaan en nu voor de tweede keer bij de deur stond met een zakdoek.

Met een zakdoek eindigt ook een ander verhaal.

De zoon van mijn grootouders heette Matz. In de jaren dertig werd hij naar de handelsschool in Timişoara gestuurd zodat hij later de graanhandel en de winkel in koloniale waren van de familie kon overnemen. Aan die school gaven leraren uit het Duitse Rijk les, echte nazi’s. Matz was daarna misschien tussen de bedrijven door ook wel tot koopman opgeleid, maar toch vooral tot nazi – planmatige hersenspoeling. Matz was na die opleiding een fervente nazi, een ander mens. Hij blafte antisemitische leuzen, was zo onbereikbaar als een debiel. Mijn grootvader heeft hem herhaaldelijk terechtgewezen: hij had zijn hele vermogen aan kredieten van Joodse zakenvrienden te danken. En toen dat niets hielp heeft hij hem meer dan eens geslagen. Maar bij Matz was het verstand uitgewist. Hij speelde de dorpsideoloog, treiterde leeftijdgenoten die zich drukten voor het front. Hij had een administratieve baan bij het Roemeense leger. Maar hij moest en zou van de theorie naar de praktijk, hij meldde zich vrijwillig bij de SS, wilde naar het front. Een paar maanden later kwam hij naar huis om te trouwen. Wijzer geworden door de misdaden aan het front maakte hij gebruik van een geldige toverformule om een paar dagen aan het front te ontsnappen. Die toverformule heette: trouwverlof.

Mijn grootmoeder had twee foto’s van haar zoon Matz helemaal achter in een la, een trouwfoto en een doodsfoto. Op de trouwfoto staat een bruid in het wit, een hand langer dan hij, mager en ernstig, een gipsen madonna. Op haar hoofd een wassen krans als ingesneeuwd loof. Naast haar Matz in naziuniform. In plaats van bruidegom te zijn is hij soldaat. Een trouwsoldaat en zijn eigen laatste vaderlandsoldaat. Nauwelijks was hij terug aan het front of zijn doodsfoto kwam. Daarop is hij een allerlaatste, door een mijn aan flarden gereten soldaat. De doodsfoto is zo groot als een hand, een zwarte akker, midden daarop een witte doek met een grijs hoopje mens. In het zwart ligt die witte doek daar net zo klein als een kinderzakdoek waarvan het witte vierkant in het midden met een bizarre tekening is beschilderd. Voor mijn grootmoeder was ook deze foto een mengsel: op de witte zakdoek stond een dode nazi, in haar geheugen stond een levende zoon. Mijn grootmoeder had die dubbele foto al die jaren in haar gebedenboek liggen. Ze bad elke dag. Waarschijnlijk hadden ook haar gebeden een dubbele bodem. Waarschijnlijk volgden zij de breuk van geliefde zoon naar bezeten nazi en smeekten ze God ook om de spagaat waarin ze van die zoon kon houden en de nazi kon vergeven.

Mijn grootvader was in de Eerste Wereldoorlog soldaat geweest. Hij wist waar hij het over had als hij met betrekking tot zijn zoon Matz vaak en verbitterd zei: ‘Ja, als de vlaggen wapperen verdwijnt het verstand in de trompet.’ Die waarschuwing was ook van toepassing op de volgende dictatuur, waarin ik zelf leefde. Dagelijks zag je het verstand van de kleine en grote profiteurs in de trompet verdwijnen. Ik besloot niet op de trompet te blazen.

Maar als kind moest ik tegen mijn wil accordeon leren spelen. Want in huis stond de rode accordeon van de dode soldaat Matz. De riemen van de accordeon waren veel te lang voor mij. Om te voorkomen dat ze van mijn schouders gleden bond de accordeonleraar ze op mijn rug samen met een zakdoek.

Kun je zeggen dat juist de kleinste voorwerpen, een trompet, een accordeon of een zakdoek, de dingen samenbinden die in het leven het verst van elkaar staan? Dat de voorwerpen ronddraaien en in al hun verschillende vormen iets hebben wat aan de herhalingen gehoorzaamt – de vicieuze cirkel? Je kunt het denken, je kunt het niet zeggen. Maar wat je niet kunt zeggen kun je schrijven. Want schrijven is iets zwijgends, is van hoofd naar hand werken. De mond wordt overgeslagen. Ik heb in de dictatuur veel gepraat, meestal omdat ik had besloten niet op de trompet te blazen. Meestal heeft het praten ondraaglijke gevolgen gehad. Maar het schrijven is in het zwijgen begonnen, daar op die fabriekstrap, waar ik met mezelf meer moest afspreken dan je kon zeggen. Wat er gebeurde viel niet meer met praten uit te drukken. Hoogstens de uiterlijke toevoegingen, maar niet de omvang daarvan. Die kon ik alleen nog maar zwijgend in mijn hoofd formuleren, in de vicieuze cirkel van de woorden bij het schrijven. Ik reageerde op de doodsangst met levenshonger. Die was woordhonger. Alleen de woordenwerveling kon mijn toestand vatten. Die formuleerde wat met mijn mond niet gezegd kon worden. Ik holde achter het meegemaakte aan in de vicieuze cirkel van de woorden, totdat iets zo opdook als ik het voordien niet kende. Parallel aan de werkelijkheid kwam de pantomime van de woorden in actie. Die respecteert geen reële dimensies, die maakt de hoofdzaken kleiner en de bijzaken groter. De vicieuze cirkel van de woorden brengt het meegemaakte halsoverkop een soort betoverde logica bij. De pantomime is meedogenloos en blijft angstig, en is even verslaafd als verveeld. Het onderwerp dictatuur is daar vanzelf bij, omdat vanzelfsprekendheid nooit meer terugkomt wanneer je daar bijna volledig van beroofd bent. Het onderwerp is er impliciet bij, maar het zijn de woorden die mij in bezit nemen. Zij lokken het onderwerp naar waar ze maar willen. Niets klopt meer en alles is waar.

Als trappengrap was ik even eenzaam als vroeger toen ik als kind in het rivierdal de koeien hoedde. Ik at bladeren en bloemen om bij ze te horen want zij wisten hoe je moest leven en ik niet. Ik sprak ze met hun namen aan. De naam ‘melkdistel’ moest echt die stekelige plant met melk in de stelen zijn. Maar naar de naam ‘melkdistel’ luisterde de plant niet. Ik probeerde het met verzonnen namen: STEKELRIB, NAALDENHALS, waarin noch ‘melk’ noch ‘distel’ voorkwam. In het bedrog van alle verkeerde namen voor de juiste plant opende zich de kier naar de leegte. Wat een blamage om hardop alleen met mezelf te praten en niet met de plant. Maar de blamage deed me goed. Ik hoedde koeien en de klank van de woorden behoedde mij. Ik voelde:

Ieder woord in je gezicht

weet iets van de vicieuze cirkel

maar zegt het niet

De woordklank weet dat hij moet bedriegen omdat de voorwerpen bedrog plegen met hun materiaal, de gevoelens met hun gebaren. Op de grens, waar het bedrog van de materialen en dat van de gebaren bij elkaar komen, nestelt de woordklank zich met zijn verzonnen waarheid. Bij het schrijven kan van vertrouwen geen sprake zijn, eerder van de eerlijkheid van het bedrog.

Destijds in de fabriek, toen ik een trappengrap was en de zakdoek mijn werkkamer, vond ik in de encyclopedie ook het mooie begrip GETRAPTE RENTE. Daarbij gaat het om trapsgewijs stijgende rentetarieven van een lening. De stijgende rentetarieven zijn voor de een kosten, voor de ander inkomsten. Bij het schrijven worden ze het allebei, naarmate ik mij meer in de tekst verdiep. Hoe meer het geschrevene mij leegplundert, des te meer laat het aan het meegemaakte zien wat er niet was terwijl ik het meemaakte. Alleen de woorden onthullen het, omdat zij het eerst niet wisten. Waar ze het meegemaakte verrassen weerspiegelen ze dat het beste. Ze worden zo dwingend dat het meegemaakte zich eraan moet vastklampen om niet uiteen te vallen.

Ik heb de indruk dat de voorwerpen hun materiaal niet kennen, de gebaren niet hun gevoelens en de woorden niet de mond die spreekt. Maar om ons van ons eigen bestaan te verzekeren hebben wij de voorwerpen, de gebaren en de woorden nodig. Hoe meer woorden wij mogen gebruiken, des te vrijer zijn we immers. Als de mond ons wordt verboden, proberen we ons te handhaven met gebaren, zelfs met voorwerpen. Die zijn moeilijker te duiden, blijven een tijdlang onverdacht. Zo kunnen ze ons helpen de vernedering te doen omslaan in een waardigheid die een tijdlang onverdacht blijft.

Kort voor mijn emigratie uit Roemenië werd mijn moeder ’s morgens vroeg door de dorpsagent opgehaald. Ze was al bij de deur toen ze bedacht: HEB JE EEN ZAKDOEK. Ze had er geen. Hoewel de agent ongeduldig was, ging ze nog terug naar binnen om een zakdoek te pakken. Op het politiebureau ging de agent tekeer. Mijn moeder beheerste het Roemeens niet goed genoeg om zijn geschreeuw te begrijpen. Toen verliet hij het kantoor en hij deed de deur van buiten op slot. De hele dag zat mijn moeder daar opgesloten. De eerste uren zat ze aan zijn tafel te huilen. Daarna ging ze heen en weer lopen en begon ze met de van tranen doordrenkte zakdoek het stof van de meubels te vegen. Daarna haalde ze de emmer uit de hoek en de handdoek van de spijker aan de muur en dweilde ze de vloer. Ik was ontsteld toen ze mij dat vertelde. ‘Hoe kun je het kantoor van die vent schoonmaken,’ vroeg ik. Zij zei, zonder zich te schamen, ‘Ik zocht gewoon werk, om de tijd door te komen. En dat kantoor was zo smerig. Maar goed dat ik een van die grote mannenzakdoeken had meegenomen.’

Pas nu begreep ik dat zij zich in dit arrest met een extra maar vrijwillige vernedering waardigheid had verschaft. In een collage heb ik daar woorden voor gezocht:

Ik dacht aan de kaarsrechte roos in het hart

aan de nutteloze ziel als een zeef

maar de eigenaar vroeg:

wie krijgt de overhand

ik zei: de redding van de huid

hij schreeuwde: de huid is niet meer

dan een lapje beledigd batist

zonder verstand

Ik zou willen dat ik een zin kon uitspreken voor alle mensen die in dictaturen elke dag, tot op vandaag, van hun waardigheid worden beroofd – al was het maar een zin met het woord ‘zakdoek’. En al was het maar de vraag HEBBEN JULLIE EEN ZAKDOEK.

Kan het zijn dat de vraag naar de zakdoek van oudsher niet de zakdoek bedoelt maar de acute eenzaamheid van de mens?

[1] Het Duitse Treppenwitz (trappengrap) betekent ‘mislukte grap’ (n.v.d.v.)

In elke taal zitten andere ogen (2001)

In de dorpstaal – die indruk had ik als kind – lagen bij alle mensen om mij heen de woorden direct op de dingen die ze aanduidden. De dingen heetten precies zo als ze waren en ze waren precies zo als ze heetten. Een overeenstemming voor altijd. Voor de meeste mensen bestonden er tussen woord en voorwerp geen kieren waar je doorheen moest kijken en in het niets moest staren, alsof je uit je huid gleed, de leegte in. De dagelijkse handgrepen waren instinctief, waren woordloos aangeleerd werk, het hoofd volgde de weg van de handgrepen niet en had ook niet zijn eigen afwijkende wegen. Het hoofd was er om de ogen en oren te dragen die je bij het werk nodig had. De uitdrukking ‘zijn hoofd zit op zijn schouders zodat de regen niet in zijn nek valt’, dat gezegde was van toepassing op het dagelijks leven van iedereen. Of toch niet? Waarom gaf mijn grootmoeder mijn moeder, als het winter was en er buiten niets te doen viel, als mijn vader aan één stuk door dagenlang straalbezopen was, het advies: ‘Als je denkt dat je het niet uithoudt, ga dan de kast opruimen.’ Je hoofd stilzetten door kleding heen en weer te schuiven. Mijn moeder moest haar blouses en zijn overhemden, haar kousen en zijn sokken, haar rokken en zijn broeken opnieuw opvouwen en in stapels leggen of naast elkaar hangen. Opnieuw bij elkaar moesten de kleren van die twee voorkomen dat hij zichzelf dat huwelijk uit zoop.

Woorden begeleidden het werk alleen als verschillende mensen samen iets deden en de een op de handgreep van de ander was aangewezen. Maar ook dan niet altijd. Zwaar werk als zakken dragen, spitten, hakken, met de zeis maaien was een leerschool van zwijgen. Het lichaam had het veel te zwaar om energie in praten te steken. Twintig, dertig mensen konden urenlang zwijgen. Soms dacht ik als ik ernaar keek: Ik kijk nu naar hoe het gaat als mensen het praten verleren. Als ze dit gezwoeg achter de rug hebben zullen ze alle woorden vergeten zijn.

Wat je doet hoeft niet in het woord verdubbeld te worden. Woorden vertragen de handgrepen, ze staan het lichaam gewoon in de weg – dat kende ik. Maar het gebrek aan overeenstemming tussen buiten bij je handen en binnen in je hoofd, het besef: nu denk je iets wat je niet past en wat niemand van je verwacht, dat was iets anders. Dat gebeurde alleen als de angst opkwam. Ik was niet banger dan anderen, had alleen maar, waarschijnlijk net zoals zij, al die ongegronde redenen om bang te zijn – in mijn hoofd opgebouwde, verzonnen redenen. Maar die verzonnen angst is niet louter ingebeeld, hij is geldig als je er steeds last van hebt want hij is even werkelijk als de objectief gegronde angst. Je zou hem, juist omdat hij in je hoofd geconstrueerd is, ook hoofdloze angst kunnen noemen. Hoofdloos omdat hij geen precieze oorzaak en geen remedie kent. Emil M. Cioran zegt ergens dat de ogenblikken van ongegronde angst het bestaan het diepst raken. Het plotselinge zoeken naar zin, de nerveuze koorts, het huiveren van je gemoed bij de vraag: wat is mijn leven waard. Die vraag overviel heerszuchtig het gewone, hij schitterde in de heel ‘normale’ ogenblikken. Ik hoefde geen honger te lijden, ik hoefde niet blootsvoets te lopen, lag ’s avonds in schoon, krakend gestreken beddegoed om te gaan slapen. Het gebed ‘Voordat ik ga slapen nu/ hef ’k mijn hartje op tot U’ was nog voor me gezongen voordat het licht werd uitgedaan. Maar vervolgens werd de tegelkachel naast het bed een watertoren, die van de rand van het dorp, met de wilde wingerd erop. Het mooie gedicht van Helga M. Novak, ‘De wilde wingerd op de watertoren zal na de bloei geheel verkleuren zoals de lippen der soldaten’ kende ik toen nog niet. Het gezongen gebed dat mij moest geruststellen en mij snel de slaap in moest trekken werkte averechts, het woelde mijn hoofd om. Daarom kon ik ook later, en kan ik nog steeds niet begrijpen hoe het geloof de angst van mensen kan wegnemen, hoe het anderen kalmeert en geschikt is om de gedachten in je hoofd stil te zetten. Want elk gebed, hoe vaak het ook werd opgedreund, werd een paradigma. Het vroeg om de interpretatie van mijn eigen toestand. De plaats van je voeten is op de grond, iets hoger zitten je buik, je ribben, je hoofd. Het hoogste is je haar. En hoe hef je je hart op tot God door je haar heen en via een dik plafond. Waarom zingt een grootmoeder die woorden voor mij als ze zelf niet kan doen wat ze verlangen.

Wilde wingerd heet in het dialect ‘inktdruiven’, omdat je handen vol komen te zitten met vlekken van de zwarte bessen, die zich voor dagen in je huid vreten. De watertoren naast het bed, de inktdruiven even zwart als de diepe slaap moet zijn. Ik wist, in slaap vallen betekent je in de inkt laten verdrinken. Maar ik wist ook: wie niet kan slapen heeft een slecht geweten, heeft een kwade vracht in zijn hersenpan liggen. Dat had ik dus, maar ik wist niet waarom. Ook in de dorpsnacht buiten was inkt. De toren had de omgeving in zijn greep, hij trok de grond en de hemel weg en voor alle mensen in het dorp was er in al die inkt alleen maar dat ene piepkleine vaste plekje waar zij zich toevallig bevonden. Aan alle kanten kwaakten de kikkers, gingen de krekels tekeer, wezen ze de weg naar het graf. En om te voorkomen dat er ook maar iemand ontsnapte sloten ze het dorp op in de echo van een kist. Ik werd zoals alle kinderen naar de doden meegenomen. Zij lagen opgebaard in hun huis in de mooiste kamer. Je ging hen voor het laatst bezoeken voordat ze naar het kerkhof werden gebracht. De kist stond open, de voeten lagen met de schoenzolen omhoog in de richting van de deur. Als je binnenkwam liep je vanaf de voeten één keer om de kist heen en je keek naar de dode. De kikkers en de krekels waren hun personeel. ’s Nachts zeiden ze tegen de levenden iets doorzichtigs, dat je hoofd in de war moest brengen. Ik hield mijn adem in zolang ik kon om te verstaan wat ze zeiden. Maar daarna hapte ik panisch naar adem. Verstaan wilde ik ze, maar niet mijn hoofd verliezen zonder terugkeer. Wie het doorzichtige eenmaal verstaat wordt bij zijn voeten gepakt en is van de aarde verdwenen, dacht ik. Het gevoel dat je in die dorpskist was overgeleverd aan de vraatzucht van de omgeving overviel mij ook op te felle hittedagen in het rivierdal, waar ik koeien moest hoeden. Een horloge had ik niet, mijn horloge was de spoorlijn naar de stad. Er reden vier treinen per dag door het dal, pas na de vierde mocht ik naar huis. Dan was het acht uur ’s avonds. Dan begon ook de hemel gras te vreten en haalde hij het dal naar zich toe. Ik haastte mij om weg te komen voordat het zover was. Op die lange dagen in een heel groot, brutaalgroen dal vroeg ik talloze keren wat mijn leven waard was. Ik kneep rode vlekken in mijn huid om te voelen uit welk materiaal die benen en armen bestonden en wanneer God zijn materiaal van me terug wilde hebben. Ik at bladeren en bloemen om ze verwant te maken met mijn tong. Ik wilde dat we op elkaar leken want zij wisten hoe je moest leven en ik niet. Ik sprak ze met hun naam aan. De naam ‘melkdistel’ moest echt die stekelige plant met melk in de stelen zijn. Maar de plant vond die naam niet goed, hij luisterde er niet naar. Ik probeerde het met verzonnen namen: ‘stekelrib’, ‘naaldenhals’, waarin noch ‘melk’ noch ‘distel’ voorkwam. In het bedrog van alle verkeerde namen voor de juiste plant ging de kier naar de leegte open. De blamage dat ik daar hardop met mezelf stond te praten, niet met de plant. In de vier voorbijrijdende treinen stonden de ramen open, met korte mouwen stonden de reizigers daarin, ik zwaaide. Ik ging zo dicht mogelijk bij de rails staan om iets van de gezichten te kunnen zien. In de trein zaten de keurige stedelingen, op sommige dames glinsterden sieraden en rode nagels. Als de trein voorbij was plakte mijn wapperende jurk weer aan mijn lichaam, mijn hoofd was beneveld door de plotseling afgebroken luchtstroom, mijn ogen stonden pijnlijk in mijn hoofd zoals na het plotselinge stilstaan van een zweefmolen. Mijn oogappels leken een beetje te ver uit mijn voorhoofd getrokken, koud geworden door de luchtstroom waren ze te groot voor de oogkassen. Mijn adem was zwak, de huid van mijn armen en benen smerig, vol krassen, de nagels van mijn vingers waren groen en bruin. Na elke trein voelde ik mij in de steek gelaten, had ik een afkeer van mezelf en keek ik nog beter naar mezelf. Dan werd de dalhemel een groot blauw stuk vuil en de wei een groot groen stuk vuil en ik daartussen een klein stuk vuil, dat niet meetelde. Het woord ‘eenzaam’ bestaat niet in het dialect, alleen maar het woord ‘alleen’. En dat luidde alleenig en dat klinkt als weenig (weinig) – en zo was het ook.

Zo was het ook midden in het maisveld. Kolven met oudemensenhaar, je kon er vlechten van maken, gele afgebroken tanden – de maiskorrels. Je eigen lichaam ritselde, was even weinig als de lege wind in het stof. Je keel van binnen droog van de dorst, boven je een vreemde zon als een dienblad bij voorname mensen wanneer ze een gast een glas water brengen. Tot op de dag van vandaag word ik verdrietig van uitgestrekte maisvelden, en altijd als ik in de trein of in de auto langs maisvelden rijd doe ik mijn ogen dicht, overvalt mij onmiddellijk de angst dat maisvelden loodrecht om de hele aarde heen lopen.

Ik haatte het stugge veld, dat wilde planten en dieren vrat om geteelde planten en dieren te eten te geven. Elke akker was het randloos uitgespreide panopticum van de manieren van sterven, een bloeiend lijkmaal. Elk landschap oefende de dood. Bloemen imiteerden hals, neus, ogen, lippen, tong, vingers, navel, tepels van de mensen, lieten je niet met rust, leenden elkaar wasgeel, kalkwit, bloedrood of plekkenblauw de lichaamsdelen uit, verspilden, aan groen gepaard, wat niet van hen was. Bij de doden trokken die kleuren dan naar believen door de huid. De levenden waren zo dom erom te vragen en op de doden bloeiden ze omdat het vlees zich terugtrok. Van het bezoek aan de doden kende ik de blauwe nagels, het gele kraakbeen in groenige oorlelletjes, waar de planten hun tanden al in hadden gezet, zich ongeduldig op het ontbindingswerk stortten, midden in de mooiste kamer van het huis, niet pas in het graf. In de straten van dat dorp, tussen de huizen, de waterpompen en de bomen, dacht ik: Dit hier is de franje van de wereld, je zou op het vloerkleed moeten wonen, dat is van asfalt en ligt alleen maar in de stad. Ik wilde niet worden gesnapt door dat bloeiende panopticum dat alle kleuren verspilde. Niet mijn lichaam ter beschikking stellen aan dat vraatzuchtige, met bloemen gemaskeerde zomervuur. Wat ik wilde: weg van de franje, naar het vloerkleed, waar het asfalt onder je zolen zo ondoordringbaar is dat de dood uit de grond niet om je enkels kan sluipen. Met roodgelakte nagels als een stadse dame in de trein zitten wilde ik, met elegante schoenen als hagedissenkoppen over het asfalt lopen, het droge geklikklak van je stappen horen, zoals ik dat tweemaal in de stad had gezien toen ik daar naar de dokter moest. In levend zijn binnen de vraatkring van de planten, in de weerschijn van het bladgroen op mijn huid kon ik me niet schikken, hoewel ik alleen boeren kende. Ik zag altijd dat het veld mij alleen te eten gaf omdat het mij later wilde opvreten. Het bleef mij een raadsel hoe je je leven kunt toevertrouwen aan een omgeving die jou waar je ook gaat laat zien dat je een kandidaat voor het panopticum van het sterven bent.

Het was verkeerd dat wat ik deed mij niet overtuigde en dat niemand achter mij zocht wat er door mijn hoofd ging. Ik moest het ogenblik zo ver uitrekken dat het met geen mogelijkheid door iets gevuld kon worden. Ik provoceerde het naakte verschijnen van de vergankelijkheid, was niet in staat de draaglijke maat te vinden, bij het gewone te blijven.

Het is een blamage als je uit je huid de leegte in glijdt. Ik wilde met de omgeving vertrouwd raken maar versleet eraan, liet me er zo door verscheuren dat ik mezelf niet meer bij elkaar kon rapen. Incestachtig zoals ik het nu zie. Ik verlangde naar ‘normale omgang’ en blokkeerde die voor mij omdat ik niets met rust kon laten. Innerlijk stil zijn zou ik nodig hebben gehad, maar ik begreep niet hoe je dat voor elkaar moest krijgen. Ik denk dat er van buiten niets aan mij te zien was. Erover praten kwam niet bij me op. Het dwalen in mijn hoofd moest verstopt worden. Bovendien bestonden er in het dialect geen woorden voor behalve die twee adjectieven: ‘lui’ voor het lichamelijke deel van de zaak, en ‘zwaarmoedig’ voor het psychische deel. Ik had er voor mezelf ook geen woorden voor. Ik heb ze nog steeds niet. Het is niet waar dat er voor alles woorden zijn. Ook dat je altijd in woorden denkt is niet waar. Nog steeds denk ik veel niet in woorden, ik heb ze niet kunnen vinden, niet in het Dorpsduits, niet in het Stadsduits, niet in het Roemeens, niet in het Oost- of West-Duits. En in geen enkel boek. De innerlijke regionen worden niet gedekt door de taal, ze sleuren je naar plaatsen waar woorden zich niet kunnen ophouden. Vaak is juist dat waarover niets meer gezegd kan worden het belangrijkste, en de impuls om erover te praten loopt goed omdat hij eraan voorbijloopt. Het geloof dat praten de verwarring overwint ken ik alleen uit het Westen. Praten brengt noch het leven in het maisveld in orde, noch het leven op het asfalt. Ook het geloof dat je niet uithoudt wat geen zin heeft ken ik alleen uit het Westen.

Wat kan praten wel? Als het grootste deel van je leven niet meer klopt storten ook de woorden neer. Ik heb de woorden zien neerstorten die ik had. En wist zeker dat daarmee ook de woorden die ik niet had zouden neerstorten als ik ze wel zou hebben. De niet-beschikbare zouden de neerstortende beschikbare zijn geworden. Ik heb nooit geweten hoeveel woorden je nodig zou hebben om het dwalen van je hoofd helemaal te dekken. Een dwalen dat zich meteen weer verwijdert van de woorden die ervoor gevonden zijn. Welke woorden zijn het en hoe snel zouden ze paraat moeten staan en andere moeten afwisselen om de gedachten in te halen? En wat is inhalen? Het denken spreekt met zichzelf toch heel anders dan woorden ermee spreken.

Maar toch: het verlangen ‘het te kunnen zeggen’. Als ik dat verlangen niet voortdurend had gehad, was het niet zover gekomen dat ik namen voor de melkdistel uitprobeerde om hem met zijn juiste naam aan te spreken. Zonder dat verlangen zou ik om mij heen niet de verlegenheid hebben veroorzaakt als gevolg van mislukte nabijheid.

De voorwerpen zijn altijd belangrijk voor mij geweest. Hun uiterlijk hoorde bij het beeld van de mensen die ze in bezit hadden, net zoals de mensen zelf. Ze horen altijd onlosmakelijk bij wat en hoe een mens geweest is. Ze zijn het buitenste van de huid afgehaalde deel van de persoon. En als ze langer leven dan hun eigenaar gaat de afwezige persoon over in die voorwerpen die er nog steeds zijn. Toen mijn vader dood was gaf het ziekenhuis mij zijn kunstgebit en zijn bril. Thuis in een keukenla tussen het bestek lagen zijn kleinste schroevedraaiers. Zolang hij leefde zei mijn moeder om de paar dagen, gereedschap hoort daar niet, hij moest het opruimen. Toen hij dood was bleef het daar nog jaren liggen. Toen vond mijn moeder het goed om daar die schroevedraaiers te zien. Als de eigenaar dan niet meer aan tafel zat moest in elk geval zijn gereedschap bij het bestek liggen. Er kwam een soort schroom in haar handen, royale uitzonderingen ondergroeven haar ordelievendheid. Nu zou hij, dacht ik bij mezelf, in plaats van met mes en vork met zijn schroevedraaiers mogen eten als hij aan deze tafel kon terugkomen. Maar ook de onverzettelijke abrikozenbomen op het erf schaamden zich niet te bloeien. Je verplaatst je gevoelens tenslotte vaak op een vreemde manier naar buiten. Naar een paar voorwerpen die zonder reden geschikt zijn om het herinneren in je hoofd te verduidelijken. Daarbij bewandel je omwegen. Zo vertegenwoordigt noch het kunstgebit noch de bril de afwezigheid van mijn vader, maar de schroevedraaiers en de abrikozenbomen doen dat wel. Ik ging met mijn ogen zo irrationeel die bomen in dat de nog kale, korte takken als twee druppels water op die kleine schroevedraaiers leken wanneer ik lang naar de bomen keek. Toen was ik volwassen, en toch haakten de dingen zich nog even verraderlijk in elkaar als vroeger.

Berlijn is geen abrikozenstreek, daar is het te koud voor. Ik heb in Berlijn nooit een abrikozenboom gemist. Maar toen vond ik er een zonder dat ik ernaar zocht. Hij staat vlak naast de spoorrails van een S-Bahn-brug, je kunt er niet komen, hij is van niemand, hoogstens van de stad. Hij staat onder aan de spoordijk, zijn kruin is even hoog als de brugleuning, maar er zo ver vanaf dat je je roekeloos voorover zou moeten buigen om abrikozen te plukken. Ik kom er elke paar dagen langs. De boom is voor mij een stukje weggelopen dorp, veel ouder dan mijn verblijf in Duitsland. Alsof veel bomen het dorp ook beu waren geworden, alsof ze ongemerkt uit de tuinen waren vertrokken. Alsof het weggelopen bomen net zo vergaat als weggelopen mensen: ze verlaten de gevaarlijke plaats nog net op het juiste moment, vinden een redelijk goed land, maar in dat land de verkeerde plaats om te blijven en geen besluit om te vertrekken. Mijn route naar de winkel voert mij langs de abrikozenboom. Natuurlijk heeft de straat twee kanten en ik zou die boom kunnen vermijden. Door de abrikozenboom is het onmogelijk om zomaar naar de winkel te gaan. Via de straatkant die ik kies moet ik beslissen of ik de boom ga bezoeken of hem maar liever ontloop. Erg enerverend is het niet om die beslissing te nemen. Ik zeg tegen mezelf, laten we eens kijken hoe hij er vandaag uitziet. Of, laat hij me vandaag maar met rust laten. Het is niet mijn vader die mij tot die bezoekjes aanzet, niet het dorp, niet het land – absoluut geen heimwee. De boom is geen belasting en geen verlichting. Hij staat daar alleen maar als nasmaak van de tijd. Wat er in zijn nabijheid in mijn hoofd knispert is half suiker, half zand. Het woord ‘abrikozen’ is vleiend, het klinkt als ‘liefkozen’. Toen heb ik, na al die ontmoetingen met abrikozen, toch een collage gemaakt met de tekst:

Parkeergaragekatten lopen met vijf zes poten te zeulen

en ritselen op de trappen als acaciapeulen

toen wij de scheve abrikozen aten

en dorpskatten langneuzig overal op stoelen zaten

draaiden zij als theeglazen hun ogen

en als ze sliepen ademde hun haar

abrikozen schaden rillend vertakt en zoet

zodat ik de parkeergaragekatten vandaag nog groet

Ik verwacht van de tekst natuurlijk niet dat hij met die abrikozen iets definitief opheldert. Hij kan niet loochenen en niet bekrachtigen wat mij met betrekking tot die abrikozen voortdrijft. Het zijn eerder teksten van andere schrijvers die iets voor mij ophelderen dan teksten van mijzelf. En als voor mij suiker half zand is, komt mij niet een eigen uitspraak te hulp maar hoogstens een van Alexandre Vona met zijn laconiek neergepende poëtische schok: ‘Ik dacht aan het mysterie van de versnelde herinneringen (waarin geen enkel detail ontbreekt), die in een paar seconden een hele dag, zo niet meer, aan het oog voorbij doen gaan. […] De vraag is in feite eenvoudig. Waar blijft de tijd, als er zo weinig tijd mee gemoeid is om dat wat ons ervan rest te doen herleven?’[2]

De plaatsen waarop ik vroeger om onverklaarbare redenen verlegen was ten opzichte van voorwerpen, die komen steeds terug. De voorwerpen herhalen zich en vinden mij. Alexandre Vona schrijft: ‘Soms zijn voorwerpen te nadrukkelijk aanwezig, zonder dat ik weet welk doel ermee is gediend.’[3] Zonder doel hebben hoeden iets loerends, zonder dat hun eigenaars het weten sluipen er geheimen tussen het hoofdhaar en de zijden voering. De meeste geheimen ken ook ik niet, maar ik voel altijd dat ze er zijn als iemand iets met zijn hoed doet. Zo heeft ‘je hoed afnemen’ weinig te maken met respect tonen en veel met ‘het hoofd bieden’, omdat het hoofd bloot is als de hoed wordt afgenomen. Als de hoed wordt afgenomen laat hij zich van binnen zien: die witzijden voering. De hoed kan elk hoofddeksel met witte voering zijn. Op een keer namen twee mannen van de geheime dienst tegelijk hun bontmuts af toen ze in de fabriek kwamen om mij te kwellen. Toen de hoeden waren afgenomen stond het haar midden op de twee hoofden verward omhoog. De hersenen hadden het haar omhooggeduwd om het hoofd te kunnen verlaten – ik zag het, ze zaten in de zijden voering. De twee mannen van de geheime dienst gedroegen zich minachtend, arrogant – maar ten aanzien van de witzijden voering waren ze erbarmelijk hulpeloos. Ik voelde mij onaantastbaar door dat witte glanzen. Ik kon me aan hen onttrekken, kreeg heldere brutale gedachten zonder dat zij merkten wat mij beschermde. Kleine gedichtjes schoten me te binnen, ik zei ze op in mijn hoofd alsof ik ze uit voeringzijde las. En hun halzen zagen er oud uit, hun wangen versleten – toen die twee heren over mijn dood spraken was het ongeoorloofd duidelijk dat ze tegen die van henzelf niet bestand zouden zijn. Daar waar mijn gedichtjes in de witte zijde stonden, waren hun twee hoofden opgebaard.

Ik houd van mensen met hoeden omdat ze hun hersenen laten zien als ze hun hoed afnemen. En nog steeds sla ik op het moment van het hoed afnemen mijn ogen neer. Niet kijken, anders zie je te veel. Ik zou nooit een hoofddeksel met witte voering kunnen kopen, mijn slapen kloppen omdat ik meteen moet denken: voor de hoedevoering kan je hoofd niets verstoppen, het geeft aan elke hoed zijn geheimen prijs.

Ik kan dat allemaal zeggen, de abrikozenboom noemen, de witte zijde van de hoeden – maar verhelderen wat ze in je hoofd veroorzaken kan ik met woorden niet. Woorden zijn toegesneden op praten, misschien wel heel exact toegesneden. Ze bestaan ook alleen voor het praten, voor mijn part ook voor het schrijven. Maar de schroevedraaierstakken van de abrikozenbomen en de hersenhoed begrijpen ook zij niet. Ze zijn niet in staat te vertegenwoordigen wat er in je hoofd gebeurt.

Boeken lezen, ook boeken zelf schrijven biedt geen uitkomst. Als ik moet uitleggen waarom voor mij het ene boek onverbiddelijk is en het andere oppervlakkig, kan ik alleen maar wijzen op de dichtheid van de passages die in je hoofd het dwalen teweegbrengen, passages die mijn gedachten onmiddellijk naar de gebieden trekken waar zich geen woorden kunnen ophouden. Hoe meer van zulke passages er in de tekst staan, des te onverbiddelijker is hij, hoe minder er in staan, des te oppervlakkiger is de tekst. Het criterium voor de kwaliteit van een tekst is voor mij altijd dit ene geweest: ontstaat er een zwijgend dwalen in je hoofd of niet. Elke goede zin mondt in je hoofd daar uit waar dat wat hij veroorzaakt anders met zichzelf spreekt dan in woorden. En als ik zeg dat boeken mij hebben veranderd, dan is dat om deze reden gebeurd. En hoewel vaak het tegendeel wordt beweerd, is er wat dit betreft geen verschil tussen poëzie en proza. Proza moet dezelfde dichtheid hebben, ook al moet het die, vanwege de langere adem, anders bewerkstelligen. In een interview zegt Bruno Ganz, die vaak poëzie voordraagt: ‘Ja, bij poëzie is het mogelijk dat een regel een enorme ruimte vrijmaakt, en wel voorbij wat woorden kunnen betekenen. Op een vreemde manier verbindt dat zich dan kruislings met de volgende regel, voortdurend worden er nieuwe ruimten geopend. Dus niet zoals in lineair proza op de manier van een bewijsvoering. Er wordt met verschuivingen, met verticalen en heel merkwaardige bewegingen gewerkt. Poëzie bevindt zich voor mij in een grote ruimte, in lucht gehuld. Er is altijd meer bedoeld, er wordt meer bewogen dan direct uit de woorden spreekt.’[4] Bruno Ganz heeft treffend geformuleerd wat er gebeurt als de tekst je meeneemt. Alleen geldt het voor alle literatuur, ook voor proza. Dat kan glasnuchter zijn. Bij Hanna Krall bijvoorbeeld: ‘Van de Weense Gestapo brachten ze haar naar Auschwitz. Daar was ze in quarantaine; na drie maanden, langer kon ze niet blijven want in Mauthausen wachtte haar man, ging ze naar dokter Mengele op het laadperron, ze zei dat ze verpleegster was en vroeg of ze mee mocht met het transport. […] Dokter Mengele, elegant, hoffelijk, nam haar op het laadperron een kort examen af. “Hoe onderscheidt u een slagaderlijke van een aderlijke bloeding?” vroeg hij. Dat wist ze, tenslotte had ze zieken leren verzorgen op de tyfusafdeling van het getto. “Hoe vaak per minuut haalt de mens adem?” vroeg Mengele verder. Dat wist ze niet en ze schrok. “Hoe vaak per minuut slaat het hart?” vroeg hij, als een verstandige professor die mensen niet graag ziet zakken voor het examen. “Dat hangt ervan af”, antwoordde zij, “of die persoon bang is en hoe erg.” Dokter Mengele moest lachen, en toen merkte ze dat hij een spleet tussen zijn voortanden had. Een diasteem, herinnerde ze zich van de cursus ziekenverzorging. Zo’n spleet heet een diasteem.’[5] Hanna Krall documenteert, als in spreektaal leiden de geschreven zinnen tot een kalme precisie, een scherp horende stilte. De zinnen praten en luisteren tegelijk en ze brengen mij bij het lezen in de schier ondraaglijke nabijheid van feiten. Hanna Krall onthoudt ons ieder commentaar, door het kort weergeven en arrangeren van de feiten ontstaat er een onverbiddelijke directheid, die in je hoofd gaat weerklinken. De gedocumenteerde werkelijkheden van de schrijfster vertellen zich schijnbaar vanzelf. Maar het is het briljante van Hanna Krall om commentaar achterwege te laten en toch door een onzichtbare bemoeienis achter elke zin te staan. Stringent literariseren zonder fictie, uitsluitend met behulp van het gevoel voor woorden, volgorde, cesuren. Wat er is gebeurd wordt in de boeken van Hanna Krall teruggedwongen in het houvast van wat er is meegemaakt. Een ander voorbeeld is Alexandre Vona. Hij werkt met fictie. Maar die klinkt documentair. Vona’s zinnen stralen omdat ze zo kaal zijn. Het gevoel van thuis-zijn beschrijft hij als volgt: ‘Zo ook herken ik, wanneer ik ’s avonds terugkeer in de duisternis van mijn kamer, de stoel aan de plaats waar hij staat; in een ander, eveneens donker vertrek zou ik die stoel niet herkennen omdat ik hem in feite helemaal niet zie.’[6] Of: ‘De hele stad was als een roerloze gestalte van je buurman in een concertzaal.’[7] Of: ‘Ik let altijd scherper op mijn eigen gelaatsuitdrukking dan op die van degene met wie ik in gesprek ben en toch zal ik over die van mij nooit méér te weten komen dan wat ervan weerkaatst wordt in de ogen van de ander.’[8] In Vona’s zinnen wordt het dwalen door het lapidaire op gang gebracht, het geconstateerde wordt vreemd voor zichzelf, het breidt zich uit tot paradigma en ik weet niet hoe en waardoor. Wat de zin in je hoofd uitricht verwacht je niet van zijn uiterlijke vorm.

Maar een tekst kan ook metaforisch zijn, zichtbaar ingesponnen in beelden zoals bij António Lobo Antunes, en van daaruit in het dwalen uitmonden: ‘Gitzwarte luimen, aanvallen van neerslachtigheid, benauwdheden met de kleur van wolken die zich samenbalden boven de zee, dikke lagen kussens op elkaar, vol dubbele kinnen en taf’[9], lezen we in zijn roman Vogelvlucht.

Met hun volkomen verschillende manier van schrijven bereiken deze drie hier geciteerde auteurs in mijn hoofd hetzelfde: ze kluisteren mij aan hun zinnen en verbluffen mij, zodat ik opnieuw naast mezelf sta en met die zinnen aan mijn eigen leven moet werken. Een goede zin in proza wordt vaak geprezen omdat hij lyrisch is. Misschien omdat hij louter op zichzelf goed is. Maar hij lijkt alleen op een góéde poëziezin, niet op een oppervlakkige. En in beide gevallen lijken er gewoon twee goede zinnen op elkaar. De zin: ‘Als de vogels doodgaan liggen ze met hun buik omhoog te drijven op de wind’ is in het proza van Antunes vanzelfsprekend. En dat die zin tegelijk als goede poëzie klinkt komt alleen doordat hij goed proza is.

In de voorwerpen en in de woorden voor het doen, niet in de voor het denken beschikbare woorden zaten al vallen genoeg. Maar vervolgens ontvluchtte ik de franje van de wereld, ik ging naar het asfalt, waar het vloerkleed was. Ik was vijftien en kwam in de stad, kwam heel andere dingen tegen en leerde Roemeens. In het begin was dat moeilijk, ik luisterde lang, het was te zwaar voor me. Ik had nu weliswaar hagedissenschoenen met klikklak, maar mezelf had ik niet helemaal bij me. Als ik door de stad liep had ik het gevoel dat alleen de tenen voor mijn schoenen met hoge hakken nog van me over waren. Ik praatte zo weinig mogelijk. En toen was na een half jaar bijna alles plotseling aanwezig, alsof ik helemaal niets hoefde te doen, alsof trottoirs, loketten, trams en alle voorwerpen in de winkels voor mij die taal hadden geleerd.

Als de mensen om je heen alleen spreken wat jij niet kent luister je met de hele omgeving naar de taal. En als je lang genoeg blijft, dan leert de in de omgeving aanwezige tijd de taal voor jou. Zo verging het mij, mijn hoofd wist niet eens hoe het gebeurde. Ik denk dat we ons luisteren naar de woorden onderschatten. Maar het luisteren bereidt zich op het spreken voor. Op een dag begon mijn mond vanzelf te praten. Toen was het Roemeens als het ware mijn eigen taal al. Maar anders dan in het Duits zetten de woorden grote ogen op als ik het niet kon laten ze met mijn Duitse woorden te vergelijken. Hun subtiliteiten waren zinnelijk, brutaal en overrompelend mooi.

In het dialect van mijn dorp werd gezegd: der Wind GEHT (de wind gaat). In het Hoogduits dat op school werd gesproken werd gezegd: der Wind WEHT (de wind waait). En ik als zevenjarige hoorde daar WEH (pijn) in en dacht dat de wind zich pijn deed. En in het Roemeens werd gezegd: vîntul bate, de wind SLAAT. Als je ‘slaat’ zei hoorde je meteen het geluid van de beweging, en dan deed de wind niet zichzelf maar anderen pijn. Even verschillend als het waaien is ook het ophouden van de wind. In het Duits is dat: der Wind hat sich GELEGT (de wind is gaan liggen) – dat is plat en horizontaal. Maar in het Roemeens is het: vîntul a stat, de wind is BLIJVEN STAAN. Dat is steil en verticaal. Het voorbeeld van de wind is maar een van de voortdurende verschuivingen die tussen talen bij één en hetzelfde feit plaatsvinden. Bijna elke zin is een andere blik. Het Roemeens keek net zo anders naar de wereld als zijn woorden anders waren. Ook anders opgenomen in het net van de grammatica.

Lelie, crin, is in het Roemeens mannelijk en in het Duits vrouwelijk. Natuurlijk kijkt de Duitse lelie je anders aan dan de Roemeense. In het Duits heb je met een leliedame, in het Roemeens met een heer te maken. Als je beide visies kent, verenigen ze zich in je hoofd. De vrouwelijke en de mannelijke blik zijn opengebroken, in de lelie dansen een vrouw en een man samen. Het voorwerp voert in zichzelf een klein spektakel op omdat het zichzelf niet meer zo goed kent. Wat wordt de lelie in twee gelijktijdig lopende talen? Een vrouwenneus in een mannengezicht, een groenachtig lang gehemelte of een witte handschoen of kraag. Ruikt de lelie naar komen en gaan of naar lang blijven? De afgesloten lelie van de twee talen is door de ontmoeting tussen twee meningen over de lelie in een raadselachtig, eindeloos gebeuren veranderd. Een lelie met een dubbele bodem is altijd onrustig in je hoofd en zegt dus voortdurend iets onverwachts over zichzelf en de wereld. Je ziet er meer in dan in de eentalige lelie.

Van de ene taal naar de andere vinden er veranderingen plaats. De blik van je moedertaal laat zich confronteren met dat wat in de vreemde taal anders wordt gezien. Je moedertaal heb je bijna zonder eigen toedoen. Het is een bruidsschat die ongemerkt ontstaat. Hij wordt beoordeeld door een later erbij gekomen taal die heel anders is. In dat wat als enige vanzelfsprekend was begint opeens het toevallige uit de woorden op te lichten. Je moedertaal is voortaan niet meer de enige verblijfplaats van de voorwerpen, het moedertaalwoord is niet meer de enige maat van de dingen. Zeker, je moedertaal blijft onwrikbaar dat wat hij voor je is. In het algemeen geloof je in zíjn maat, ook al wordt die door de blik van de erbij komende taal gerelativeerd. Je weet dat die weliswaar toevallige maar toch instinctieve maat het veiligste en noodzakelijkste is wat je hebt. Hij staat je mond gratis ter beschikking, zonder bewust aangeleerd te zijn. Je moedertaal is er spontaan en onvoorwaardelijk, zoals je eigen huid. En is even kwetsbaar als je huid wanneer hij door anderen wordt geringschat, geminacht of zelfs verboden. Wie zoals ik in Roemenië uit het dorp van het dialect met daarnaast het gebrekkige school-Hoogduits, in de landstaal van de Roemeense stad kwam, had het moeilijk. In de eerste twee jaren in de stad was het meestal gemakkelijker voor mij om in een onbekende buurt de juiste straat te vinden dan in de landstaal het juiste woord. Met het Roemeens verging het mij zoals met mijn zakgeld. Zodra een voorwerp in de winkel mij lokte, had ik niet genoeg geld om het te betalen. Wat ik wilde zeggen moest betaald worden met bijbehorende woorden, en veel kende ik er niet en de weinige die ik kende schoten me niet op tijd te binnen. Maar nu weet ik dat dat geleidelijke, dat aarzelende, dat mij onder het niveau van mijn denken dwong, mij ook de tijd gaf om er verwonderd naar te kijken hoe de voorwerpen veranderden door de Roemeense taal. Ik weet dat ik van geluk mag spreken dat dat gebeurde. Hoe anders is de blik op de zwaluw in het Roemeens, de rîndunica, die RIJZITTERTJE heet. Hoeveel meer zit daar in dan in het Duitse woord Schwalbe. In de Roemeense vogelnaam klinkt ook door dat zwaluwen in zwarte rijen op de draad zitten, dicht tegen elkaar aan. Toen ik het Roemeense woord nog niet kende had ik dat elke zomer gezien. Ik was verbaasd dat je de zwaluw zo’n mooie naam kon geven.

Steeds vaker gebeurde het dat de Roemeense taal de meer zinnelijke, beter bij mijn gevoel passende woorden had dan mijn moedertaal. Ik wilde de spagaat van de veranderingen niet meer missen. Niet in het spreken en niet in het schrijven. In mijn boeken heb ik nog nooit één zin in het Roemeens geschreven. Maar natuurlijk schrijft het Roemeens altijd mee, omdat het deel is gaan uitmaken van mijn blik.

Het is voor geen enkele moedertaal slecht als zijn toevalligheden in de blik van andere talen zichtbaar worden. Integendeel, als je je eigen taal voor de ogen van een andere taal houdt, kom je tot een door en door bekrachtigde verhouding, tot een ontspannen liefde. Van mijn moedertaal heb ik nooit gehouden omdat hij de beste was, maar omdat hij de meest vertrouwde was.

Het instinctieve vertrouwen in je moedertaal kan helaas doorkruist worden. Na de vernietiging van de Joden in het nationaal-socialisme moest Paul Celan ermee leven dat zijn Duitse moedertaal de taal van de moordenaars van zijn moeder was. Ook in die koude corridor heeft Celan die taal niet kunnen afschudden. Want die taal zat al in het allereerste woord dat Celan zei toen hij leerde praten. Die taal was het spreken dat in zijn hoofd was gegroeid en moest dat blijven. Ook toen die taal naar de schoorstenen van de concentratiekampen rook moest Celan hem als de intiemste tongval toelaten, hoewel hij tussen Joods, Roemeens en Russisch was opgegroeid en Frans zijn dagelijkse taal werd. Heel anders was het bij Georges-Arthur Goldschmidt. Hij weigerde na de vernietiging van de Joden de Duitse taal nog te gebruiken, schreef decennialang in het Frans. Maar vergeten heeft hij het Duits niet. En zijn laatste, in het Duits geschreven boeken zijn zo virtuoos dat de meeste in Duitsland geschreven boeken daarbij verbleken. Je kunt ook zeggen, Goldschmidt was lange tijd van zijn moedertaal beroofd.

Veel Duitse schrijvers vleien zich met het geloof dat de moedertaal als het erop aankomt al het andere kan vervangen. Hoewel het er bij hen nog nooit op aangekomen is zeggen zij: TAAL IS VADERLAND. Schrijvers wier vaderland onweersproken paraat staat, wie thuis niets levensbedreigends overkomt, ergeren mij met die bewering. Wie als Duitser TAAL IS VADERLAND zegt, is verplicht zichzelf in verband te brengen met degenen door wie deze uitspraak is gemunt. En gemunt is hij door de emigranten die door te vluchten aan Hitlers moordenaars waren ontsnapt. Met betrekking tot hen krimpt TAAL IS VADERLAND ineen tot pure zelfbevestiging. Het betekent alleen maar: ‘ik ben er nog’. TAAL IS VADERLAND was voor de emigranten in het uitzichtloze vreemde land de uitspraak waarmee ze in hun eigen mond vasthielden aan zichzelf. Mensen die naar believen hun vaderland mogen binnenkomen en verlaten zouden die uitspraak niet te veel moeten gebruiken. Zij hebben vaste grond onder de voeten. Uit hun mond komend gaat die uitspraak voorbij aan alle verliezen van de vluchtelingen. Hij suggereert dat emigranten de ineenstorting van hun bestaan, hun eenzaamheid en hun voorgoed gebroken zelfbesef wel kunnen laten varen omdat de moedertaal in hun hoofd als draagbaar vaderland alles kan compenseren. Je taal meenemen is geen kwestie van kunnen maar van moeten. Alleen als je dood was zou je hem niet bij je hebben – maar wat heeft dat met vaderland te maken.

Ik houd niet van het woord ‘vaderland’, het werd in Roemenië door twee soorten vaderlandbezitters opgeëist. Aan de ene kant had je de Zwabische polkaheren en deugdspecialisten van de dorpen, aan de andere kant de functionarissen en lakeien van de dictatuur. Dorpsvaderland als germanomanie en staatsvaderland als kritiekloze gehoorzaamheid en blinde angst voor de repressie.

Beide vaderlandbegrippen waren provinciaal, xenofoob en arrogant. Ze roken overal verraad. Allebei hadden ze vijanden nodig, oordeelden ze vol haat, generaliserend en onwrikbaar. Allebei voelden ze zich te goed om een verkeerd oordeel ooit te herzien. Allebei bedienden ze zich van familiestraf. De dorpsmensen spuugden mij na mijn eerste boek in mijn gezicht als ze mij in de stad op straat tegenkwamen – het dorp durfde ik niet meer in. En in het dorp verkondigde de kapper mijn grootvader, die toen bijna negentig was en al decennialang elke week bij hem kwam, dat hij hem vanaf vandaag niet meer wilde scheren. En de LPG-boeren wilden niet meer met mijn moeder op de tractor of de paard-en-wagen, straften haar op de eindeloze maisvelden, lieten haar alleen, omdat ze die slechte dochter had. Om andere redenen was zij dezelfde eenzaamheid in geduwd als ik toen ik kind was. En ze kwam bij me in de stad, probeerde mij al huilend geen verwijten te maken maar maakte ze toch als ze zei: ‘Laat het dorp met rust, kun je niet over wat anders schrijven. Ik moet daar leven, jij niet.’ En de machthebbers van de staat sleurden mij in de stad naar het verhoor en gaven de dorpsagent opdracht mijn moeder een hele dag in zijn kantoor op te sluiten. Ik liet mij door mijn familie niet aanpraten wat ik schreef of in het openbaar zei. Ik vertelde hun niet wat ik deed en zij vroegen er niet naar. Ik wilde hen buiten mijn risico’s houden, waarvan zij de betekenis hoe dan ook niet begrepen. Maar ze werden in de familiestraf van het dorp en van de staat een verantwoordelijkheid in getrokken die ze niet hadden. En ik voelde mij schuldig maar kon er niets aan veranderen, kon noch tegenover hen noch tegenover de staat ook maar een woord terugnemen. Was het daar alleen mijn vaderland omdat ik de taal van die twee vaderlandsfracties kende? Het was toch juist doordat ik die kende zover gekomen dat we nooit dezelfde taal wilden en konden spreken. Onze inhouden waren al in de kleinste uitspraak onverenigbaar.

Ik houd me vast aan een zin van Jorge Semprun. Hij staat in zijn boek Federico Sánchez groet u en is het resumé van de concentratiekampgevangene en de tijdens de Francodictatuur in den vreemde verblijvende emigrant Semprun. Semprun zegt: ‘Niet taal is mijn vaderland, maar dat wat gezegd wordt.’[10] Hij heeft weet van de minimale innerlijke overeenstemming met de uitgesproken inhouden, die je nodig hebt om erbij te horen. Hoe zou Spaans zijn vaderland moeten zijn in het Spanje van Franco. De inhouden van zijn moedertaal waren tegen zijn leven gericht. Sempruns inzicht VADERLAND IS DAT WAT GEZEGD WORDT denkt, in plaats van op het ellendigste punt van het bestaan met vaderland te koketteren. En hoeveel Iraniërs worden er tot op de dag van vandaag niet voor één enkele Perzische zin in de gevangenis gegooid? En hoeveel Chinezen, Cubanen, Noord-Koreanen, Irakezen kunnen in hun moedertaal geen moment thuis zijn? Of kon bijvoorbeeld Sacharov, in huisarrest opgesloten met de Russische taal, vaderland hebben?

Als er niets meer klopt in het leven storten ook de woorden neer. Want alle dictaturen, rechts of links, atheïstisch of goddelijk, zetten de taal in voor hun doeleinden. In mijn eerste boek, over een jeugd in het Banaat-Zwabische dorp, censureerde de Roemeense uitgeverij naast heel veel meer zelfs het woord KOFFER weg. Het was een omstreden begrip geworden omdat de emigratie van de Duitse minderheid een taboe moest blijven. Dat in bezit nemen blinddoekt de woorden en probeert het woordimmanente verstand van de taal uit te wissen. De voorgeschreven taal wordt even vijandig als de vernedering zelf. Van vaderland kan dan geen sprake zijn.

In het Roemeens heet gehemelte MONDHEMEL, cerul gurii. In het Roemeens klinkt dat niet pathetisch. In het Roemeens kun je met steeds nieuwe, onverwachte wendingen in lange verwensingen vloeken. Het Duits is in dat opzicht uitgesproken terughoudend. Ik dacht vaak: waar het gehemelte een MONDHEMEL is, daar is veel ruimte, vloeken worden onberekenbare, poëtisch woedende tirades van verbittering. Een geslaagde Roemeense vloek is een halve revolutie aan je gehemelte, zei ik toen tegen Roemeense vrienden. Daarom protesteren de mensen in deze dictatuur niet, vloeken ruimt hun woede op.

Toen ik allang vloeiend en foutloos Roemeens sprak luisterde ik nog altijd verbluft naar de roekeloze beelden van die taal. De woorden leken onbeduidend maar verborgen toch trefzeker politieke standpunten. In menig woord zaten verhalen die zichzelf vertelden zonder te hoeven worden uitgesproken. Het land zat vol kakkerlakken, zoals armoede dat nu eenmaal overal met zich meebrengt. En kakkerlakken heetten RUSSEN. Kale peertjes zonder kap heetten RUSSISCHE KROONLUCHTERS, zonnebloempitten RUSSISCHE KAUWGUM. De gewone mensen stelden zich dagelijks tegen de Grote Broer op met behulp van sluwe, honende taalspelletjes. De betekenisverbanden bleven verborgen, maar werkten des te spottender. Toen er in de winkels alleen nog maar gerookte varkenspoten met klauwen in plaats van vlees te koop waren, gaven ze die de naam GYMSCHOENEN. Deze vorm van sterk politiek spreken viel niet te verhinderen. Armoede was de uitrusting van het dagelijks leven. Als je je vrolijk maakte over armzalige voorwerpen, was dat tenslotte ook spotten met jezelf. Maar in die spot zat duidelijk het verlangen, en daarom was hij charismatisch. Met uitzonderingen: aan de beroepsopleiding lichte industrie waaraan ik een poosje lesgaf, noemde een leraar de leerlingen ‘aggregaat’ wanneer hij ze opriep. Aggregaat Popescu. In de machinefabriek was de bode een dwerg, hij transporteerde de dossiers, omdat de drie afdelingen van de fabriek over de stad verspreid waren. Als hij aan de deur klopte kon je hem niet zien, zijn hoofd reikte niet tot de glazen ruit. Hij heette in de fabriek MENEER-IS-ER-NIET. Of zigeuners, die de ellende van de lemen hutten achter zich hadden gelaten en het tot stoker of monteur in de fabriek hadden gebracht, die heetten verachtelijk ZIJDEZIGEUNERS.

Maar als je de gevatte, bijna permanente humor in de dictatuur in alle opzichten zou bewonderen, zou je ook de ontsporingen idealiseren. Waar humor uit uitzichtloosheid voortkomt, zijn esprit uit wanhoop haalt, vervagen de grenzen tussen amusement en vernedering. Humor heeft pointes nodig, en die fonkelen alleen omdat ze genadeloos zijn. Ze fonkelen verbaal. Er waren mensen wie bij alles een grap te binnen schoot, ze waren gevat, beheersten varianten en combinaties, ze waren getraind in grappen, professionals in het moppen tappen. Maar permanent ten beste gegeven schoten veel van hun grappen door naar het allerlaagste racisme. Ze maakten van mensenverachting een vorm van vermaak. Bij collega’s in de fabriek die urenlang aan één stuk door grappen konden vertellen, heb ik vaak meegemaakt dat hun geheugen niet alleen getraind werd in verbaal fonkelen maar ook in neerkijken op iedereen en alles wat hen omringde. De arrogantie die noodgedwongen in een pointe zit werd een ongereflecteerde gewoonte. De moppentappers leden aan een beroepsziekte, ze waren gedeformeerd, misten het doel zonder het te merken. Op die manier gingen de subversieve, tegen de misdadige staatsmacht gerichte grappen ook gepaard met de racistische. Je zou bij elke bedreven grappenverteller die ik in de fabriek kende statistisch kunnen vaststellen op hoeveel subversieve grappen er een racistische grap werd verteld.

Precies zo is het met uitdrukkingen of vlot rijmende leuzen waarvan het deuntje meteen blijft hangen, zo goed bekt dat het zich voor herhaling aanbiedt en geen enkele achterdocht wekt. Ook de reclame in de vrijemarkteconomie gebruikt het komische effect van slagzinnen en beelden. Toen ik in Duitsland kwam schrok ik van de reclame van een verhuisbedrijf, die zegt: ‘Wij geven uw meubels poten.’ Ik ken meubels met poten als bewust aangebrachte tekens van de geheime politie. Ik kwam thuis en de stoel in de kamer was in mijn afwezigheid naar de keuken gelopen. Het schilderij aan de muur was dwars door de kamer op het bed gevallen. Momenteel zie je bij bushaltes in Berlijn een affiche met een vrouwenhals waarin twee verse kogelgaten zitten. Uit het onderste gat welt een druppel bloed op. Het is een reclame voor internet. Op een ander affiche trapt een schoen met hoge hak op een mannenhand. Ik kan niet anders, ik neem die beelden serieus, ze zijn onnodig en dus uiterst gemeen kwetsend, ze overvallen je zonder reden. Een vinnig spel met marteling en moord. Wat heeft het met de schoonheid van een schoen te maken dat hij op een mensenhand staat. In mijn ogen degradeert een bedrijf op die manier zijn product. Ik zou die elegante afficheschoen vanwege het meegeleverde verhaal over een vertrapte hand niet kopen. De vertrapte hand is van die schoen nooit meer los te maken. Die hand is zelfs groter dan de schoen, kwelt mijn geheugen. De kleuren en naden van de schoen zijn weg, maar de hand waarop getrapt wordt is duidelijk in mijn hoofd blijven zitten. Ik hoef nooit meer naar het affiche te kijken om toch precies te kunnen aangeven hoe die man zijn hand had liggen toen erop getrapt werd. De keuze van het geheugen verbaast mij niet, die is zoals hij moet zijn: tegenover gewelddadigheid verliest elke schoonheid haar karakter, ze slaat om in haar tegendeel, wordt obsceen. Zo is het met mooie mensen die anderen mishandelen, met mooie landschappen waarin menselijke ellende woont, en zo is het ook met hagedissenschoenen op het asfalt, ook al brengt het geklikklak van mooie schoenen mij het hoofd op hol. De reclame voor die schoen zadelt mij op met de herinnering aan concrete mensen die in de dictatuur werden gemarteld, die ik heb zien breken. Die sierlijke hagedissenschoen op het affiche, voor mij is die tot alles bereid. Hij zou nooit van mij kunnen worden, zelfs als ik hem cadeau kreeg zou ik hem niet aannemen. Ik zou nooit zeker weten dat die schoen zijn gewoonte om op handen te trappen niet toch zou herhalen zonder dat ik het merkte.

Alleen iemand die geen moment beseft dat geweld pijn doet en mensen verminkt kan die reclame bedenken. Als je een schoen met dat verhaal belast, verfijn je de esthetiek niet maar ondergraaf je die met gewelddadigheid. De omvang en de stilte van dergelijke affiches is een dagelijks programma voor je ogen. De affiches verlagen hun product terwijl ze bedoeld zijn om het te verhogen. De stilte en de omvang van die affiches nestelen zich in je hoofd. Bij het wachten op de bus, bij het langsduwen van een kinderwagen, bij het langslopen met een boodschappentas wordt dagelijks de zo belangrijke drempel voor wanneer iets een ander pijn doet, verlaagd. Even stil als de affiches zijn zakt het herkennen van gewelddadigheid onder de fatsoenlijke maat die gehandhaafd dient te worden. Terwijl de affiches voor mijn ogen insisteren, zou ik de makers van de reclame en van de schoen graag vragen: Kunnen jullie verantwoorden waarheen jullie op weg zijn, waar ligt bij jullie het einde van de hagedissenschoen?

Ik neem me elke dag voor de affiches te negeren en toch kijk ik ernaar. Op cynische wijze werkt die reclame bij mij dus heel goed. Alleen zijn de gevolgen omgekeerd. Met klanten zoals ik, die de hagedissenschoen zo graag zouden hebben als hij niet gecompromitteerd was door deze reclame, wordt geen rekening gehouden. Ik vrees dat de affichemakers niet naïef zijn maar realistisch: de meeste klanten zien geen kwaad in die affiches, keren zich niet af maar worden tot kopen aangezet. Die enkelen die zijn teruggeworpen op serieus nemen, kunnen ze rustig negeren.

Ik heb vaak gezien hoe mijn vader voordat hij naar buiten ging op zijn schoenen spuugde en het spuug met een doek uitwreef. De bespuwde schoenen glommen. Spuug deed je op muggebeten, op doornprikken, op brandwonden, op geschaafde ellebogen en knieën. Met spuug wreef je de modderspatten op je kousen en op de zoom van je jas weg of de modder van je huid. Als kind dacht ik: spuug is goed voor alles. ’s Zomers is het koel op je huid, ’s winters warm. Later las ik over het gedril van de SS en de Wehrmacht. Glimmende laarzen hoorden daarbij. En als mijn vader op zijn schoenen spuugde dacht ik: dat heeft hij bij de nazi’s geleerd; juist de gedachteloze kleinigheden maken het duidelijkst zichtbaar dat er een SS-soldaat in hem zit. Toen wist ik al van vrienden die vóór hun studie soldaat hadden moeten zijn in het Roemeense leger, dat in dat verloederde leger ook de schoenpoetsmanie heerste. De soldaten hadden bij de manoeuvres geen kogels om te oefenen, omdat die te duur waren, maar ze hadden wel spuug in hun mond. Hoe minder ze het schieten konden oefenen, des te meer werd het schoenpoetsen geoefend. Schoensmeer was er niet in het land. Een vriend, die altviolist was, moest drie dagen lang de schoenen van de officieren poetsen, totdat zijn keel van al dat spugen volkomen uitgedroogd was en zijn handen zo vol met blaren zaten dat hij de weken daarna geen altviool kon studeren.

Pas onlangs las ik iets heel anders in verband met soldaten en spuug. Péter Nádas schrijft over de inval van het Hongaarse leger samen met de strijdkrachten van het Warschaupact in 1968 in Tsjechoslowakije, toen de Praagse Lente werd neergeslagen, dat ‘de ruitewissers van de Hongaarse legervoertuigen op hun rit naar Praag door al het spuug op de voorruiten niet meer werkten, en dat de Hongaarse soldaten daarachter zaten te trillen en te huilen.’[11] Spuug als wapen van de burgerbevolking tegen een leger.

Als een kind erg veel op zijn vader of zijn moeder leek, werd er in de dorpstaal gezegd: dat kind lijkt wel uit het gezicht van zijn vader (zijn moeder) gespuugd. De landstreek waar ik vandaan kom moet een merkwaardig onbevangen houding ten opzichte van spuug hebben gehad, anders zou die op zichzelf beledigende uitdrukking niet als een zakelijke, zelfs vriendelijke uitspraak zijn gevoeld. Maar in dezelfde streek werd ook wel van iemand gezegd: die is zo slecht als spuug. En in die korte zin zat de ergste belediging die je over iemand kon uitspreken. Spugen en praten hebben met elkaar te maken. Zoals het voorbeeld van Nádas laat zien begint spugen daar waar woorden niet meer voldoende zijn om de verachting uit te drukken. Iemand bespuwen gaat verder dan welk scheldwoord ook. Bespuwen is een harde, fysieke confrontatie.

Omdat in het Roemeens, zoals in de meeste Romaanse talen, bijna alles soepel van klank is en het ene woord snel rijmend op het andere volgt, was er geen enkele situatie die niet haar rijm, haar leus, haar uitdrukking had. Vlotte woorden hielpen het vallen en breken door de dag heen. Net zoals bij de grappen moest je tweemaal luisteren en besluiten of je het overnam of nooit in de mond zou nemen. ‘Een zigeuner is in de verte een mens’ werd even vaak gezegd als ‘nu wordt elke dag weer een hanenpootje langer’ in het voorjaar, als het steeds langer licht bleef, of ‘nu wordt elke dag weer een hanenpootje korter’ in de herfst. De fantasie van de uitdrukkingen beweegt zich in elke taal heen en weer tussen de oorvijg en het fluwelen pootje van de woorden.

Een kennis uit Zuid-Duitsland vertelde mij een verhaal uit het naoorlogse Duitsland van zijn jeugd. De voetzoekers die aan lange lonten waren geregen en die ook kleine kinderen met Oudjaar de nacht in gooiden, heetten JODENSCHETEN. Als hij die term hoorde verstond hij altijd JUDOSCHETEN en hij dacht dus dat de naam van die voetzoekers met de sport JUDO te maken had. Tot zijn zeventiende had hij dat gedacht en al die jaren had hij thuis en in de winkel bij het kopen van die voetzoekers om JUDOSCHETEN gevraagd. In al die tijd had noch vader of moeder noch ook maar één verkoper hem gecorrigeerd. Toen hij achter de werkelijke naam van de voetzoekers kwam had hij zich, zo zei deze kennis, voor elke oudejaarsvoetzoeker die was afgegaan met terugwerkende kracht voor zichzelf geschaamd. Zijn vader was al overleden toen hij die antisemitische naam had opgepikt. Zijn moeder leefde nog steeds, maar hij was tot op die dag niet in staat geweest haar te vragen hoe zij na Auschwitz tegen oudejaarsvoetzoekers nog altijd zonder schaamte JODENSCHETEN kon zeggen. Waarom hij dat niet aan zijn moeder kon vragen, wilde ik weten. Hij haalde zijn schouders op.

Taal was en is nergens en nooit een apolitiek gebied, want taal valt niet los te maken van wat de een met de ander doet. De taal leeft altijd in het speciale geval, je moet elke keer opnieuw luisteren wat hij van plan is. Deze onlosmakelijke band met het doen maakt de taal legitiem of onacceptabel, mooi of lelijk, je kunt ook zeggen goed of slecht. In elke taal, dat wil zeggen in elke manier van spreken, zitten andere ogen.

[2] Alexandre Vona, Blinde vensters (Baarn 1996), p. 34

[3] Vona, Blinde vensters, p. 31

[4] In: Frankfurter Allgemeine Zeitung, 18-11-2000

[5] Hanna Krall, Hypnose (Breda 1993), p. 42

[6] Vona, Blinde vensters, p. 8

[7] Vona, Blinde vensters, p. 37

[8] Vona, Blinde vensters, p. 8

[9] António Lobo Antunes, Vogelvlucht (Baarn 2004), p. 60

[10] Jorge Semprun, Federico Sánchez groet u (Baarn 1996), p. 10

[11] Péter Nádas, ‘Parasitäre Systeme’ in: Neue Zürcher Zeitung, 4/5-11-2000