Delphine de Vigan

Niets weerstaat de nacht

Uit het Frans vertaald door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Gepubliceerd met steun van het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken, het Institut Français des Pays-Bas/Maison Descartes en de BNP Paribas

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Rien ne s’oppose à la nuit, verschenen bij Éditions JC Lattès

Oorspronkelijke tekst © Éditions JC Lattès 2011

Nederlandse vertaling © Jan Versteeg en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix i.s.m. Rozemarijn Koopmans

Omslagillustratie © Raphaël Pierret

isbn 978 90 445 2392 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Toen ik mijn moeder die ochtend in januari in haar huis vond, had ze een blauwe kleur, een mengeling van lichtblauw en asgrijs, de handen op een merkwaardige manier donkerder dan het gezicht. Handen alsof er inktvlekken op zaten, in de plooien van de vingerkootjes.

Mijn moeder was al een paar dagen dood.

Ik weet niet hoeveel seconden, ja zelfs minuten ik nodig had voor het tot me doordrong, hoewel de situatie volkomen duidelijk was (mijn moeder lag op haar bed en reageerde helemaal nergens op), het duurde een hele poos voor ik schutterig en verkrampt een harde schreeuw liet horen, als na een ademstilstand van een paar minuten. Nu nog, ruim twee jaar later, blijft het voor mij een raadsel door welk mechanisme mijn hersenen het beeld van het lichaam van mijn moeder, en vooral het waarnemen van haar geur, zo op afstand hebben weten te houden, hoe het kon dat ze zo veel tijd nodig hadden om de informatie in zich op te nemen die daar voor ze lag. Dat is niet de enige vraag die haar dood bij me heeft achtergelaten.

Zo’n vijf weken later ontving ik terwijl ik nog helemaal versuft was de prijs van de boekhandelaren voor een roman waarin een van de personages een moeder was die zich helemaal teruggetrokken en voor alles afgesloten had en die na jaren van stilzwijgen weer ging spreken. Ik had mijn moeder het boek gegeven voor het verscheen, waarschijnlijk trots dat ik weer een roman voltooid had, hoewel ik me ervan bewust was dat ik zelfs met een verzonnen verhaal met het mes in de wond wroette.

Ik kan me niets meer herinneren van de plaats waar de prijs werd uitgereikt, ook niets meer van de plechtigheid zelf. Ik denk dat de schrik er bij mij nog flink in zat; toch glimlachte ik. Toen de vader van mijn kinderen me een paar jaar eerder verweet dat ik mijn angst liet omslaan in agressiviteit (zo noemde hij die irritante neiging om in elke situatie de aandacht op me te vestigen), had ik op hoogdravende wijze geantwoord dat ik het leven ernstig nam.

Ik glimlachte ook tijdens het diner dat ter ere van mij werd gegeven, waarbij het mijn enige zorg was op de been te blijven, daarna, toen ik eenmaal zat, op te passen dat ik niet opeens met mijn hoofd in mijn bord viel, met net zo’n beweging als waarmee ik toen ik twaalf was met mijn hoofd omlaag in een leeg zwembad was gedoken. Ik herinner me het lichamelijke, ja zelfs atletische aspect van deze inspanning, volhouden, ja, ook al liet niemand zich voor de gek houden. Het leek me beter het verdriet weg te stoppen, aan banden te leggen, te onderdrukken, te verbergen, tot het moment dat ik eindelijk alleen zou zijn, liever dan dat ik de vrije loop had gegeven aan wat alleen maar een lange schreeuw geweest zou zijn of, erger nog, een gereutel, en waardoor ik ongetwijfeld op de grond zou zijn beland. De afgelopen maanden waren de gebeurtenissen waarbij ik betrokken was elkaar op een merkwaardige manier steeds sneller opgevolgd, en het leven stelde ook deze keer weer te hoge eisen. Zo vond ik, terwijl het leek of ik viel, dat het er alleen maar op aankwam een goed figuur te slaan, ofwel de situatie het hoofd te bieden (desnoods te doen alsof).

En daarvoor is het, zo weet ik allang, beter om te staan dan te liggen, en te vermijden omlaag te kijken.

In de maanden daarna heb ik nog een boek geschreven, waarvoor ik al een aantal maanden aantekeningen had gemaakt. Achteraf gezien weet ik niet hoe dat mogelijk was, of het moet zijn dat er niets anders was, als de kinderen eenmaal naar school waren en het om me heen leeg was, niets anders dan die stoel, voor de computer die aanstond, ik bedoel geen andere plek om te gaan zitten, om rust te vinden. Na elf jaar in hetzelfde bedrijf te hebben gewerkt – een langdurige krachtmeting die me had uitgeput – was ik net ontslagen, waardoor ik duidelijk in een bepaalde roes verkeerde toen ik Lucile in haar huis aantrof, helemaal blauw en volkomen roerloos, en vervolgens veranderde de roes in angst en daarna de angst in nevel. Ik schreef iedere dag, en ik ben de enige die weet dat dat boek, al heeft het niets met mijn moeder te maken, niettemin het stempel draagt van haar dood en van de gemoedstoestand waarin ze me heeft achtergelaten. En vervolgens verscheen het boek, zonder mijn moeder om aan mijn antwoordapparaat de grappigste boodschappen toe te vertrouwen die betrekking hadden op mijn televisieoptredens.

Op een avond diezelfde winter, toen we naar huis terugkeerden van een afspraak bij de tandarts en we naast elkaar op de smalle stoep in de rue de la Folie-Méricourt liepen, vroeg mijn zoon me, plompverloren en zonder dat iets in het voorafgaande gesprek aanleiding tot die vraag gaf: ‘Grootmoeder … heeft zij eigenlijk zelfmoord gepleegd?’

Als ik eraan denk, brengt die vraag me nu nog van mijn stuk, niet door de betekenis maar door de formulering ervan, dat ‘eigenlijk’ uit de mond van een negenjarig kind, een behoedzaamheid naar mij toe, een manier om het terrein te verkennen, er op je tenen naartoe te gaan. Maar misschien was het van zijn kant een echte vraag: moest de dood van Lucile, gezien de omstandigheden, als een zelfmoord worden beschouwd?

De dag dat ik mijn moeder bij haar thuis aantrof, kon ik mijn kinderen niet ophalen. Ze bleven bij hun vader. De volgende dag deelde ik hun mee dat hun grootmoeder dood was, ik geloof dat ik zoiets zei als: ‘Grootmoeder is dood’, en als reactie op de vragen die ze me stelden: ‘Ze heeft ervoor gekozen om te gaan slapen’ (toch had ik Françoise Dolto gelezen). Een paar weken later riep mijn zoon me tot de orde: je hoorde het beestje bij zijn naam te noemen. Grootmoeder had zelfmoord gepleegd, ja, zich van kant gemaakt, het doek laten zakken, het opgegeven, de boel de boel gelaten, ze had stop, basta, terminado gezegd, en ze had goede redenen om tot dat besluit te komen.

Ik weet niet meer wanneer het idee bij me opkwam om over mijn moeder te schrijven, over het gebeuren rondom haar, of met haar als vertrekpunt, wat ik wel weet is dat ik dat idee van me af zette, dat ik het op afstand hield, zo lang mogelijk, waarbij ik een lijst opstelde van de talloze schrijvers die over de hunne hadden geschreven, van de vroegste tot de meest recente, alleen maar om mezelf te bewijzen hoe gevaarlijk het terrein was en hoe uitgekauwd het onderwerp, ik verjoeg de zinnen die ’s ochtends vroeg of langs de omweg van een herinnering bij me opkwamen, evenzovele beginregels van romans in elke mogelijke vorm waarvan ik niet eens het eerste woord wilde horen, ik stelde een lijst op van hindernissen die ik ongetwijfeld zou tegenkomen en van de reusachtige risico’s die ik me op de hals zou halen bij het uitvoeren van zo’n plan.

Mijn moeder vormde een te uitgebreid, te somber, te troosteloos terrein, kortom: het waagstuk was te groot.

Ik liet de brieven, de papieren, de door Lucile geschreven teksten ophalen door mijn zus, die ze in een speciale koffer stopte en weldra naar haar kelder zou brengen.

Ik had er de plaats en de kracht niet voor.

Vervolgens leerde ik mezelf om aan Lucile te denken zonder dat mijn adem stokte: haar manier van lopen, met het bovenlichaam voorovergebogen, haar tas die ze schuin over de borst placht te dragen en tegen haar heup klemde, haar manier om haar sigaret vast te houden, platgedrukt tussen haar vingers, om zich met het hoofd omlaag op een metrowagon te storten, het trillen van haar handen, de nauwkeurigheid van haar woordkeus, haar lachje, dat haarzelf leek te verbazen, de veranderingen van haar stem onder invloed van een ontroering waarvan op haar gezicht soms geen enkel spoor te vinden was.

Ik dacht eraan dat ik niets mocht vergeten van haar droge, fantasierijke humor en van haar bijzondere verbeeldingskracht.

Ik dacht eraan dat Lucile achtereenvolgens verliefd was geweest op Marcello Mastroianni (ze verduidelijkte: ‘doe me er daar maar een stuk of zes van’), Joshka Schidlow (een toneelrecensent bij Télérama die ze nooit had ontmoet, maar wiens pen en intelligentie ze roemde), een zakenman met de voornaam Edouard, van wie we nooit de ware identiteit hebben weten te achterhalen, Graham, een onvervalste clochard en als het hem uitkwam violist in het veertiende arrondissement, en die werd vermoord. Ik heb het niet over de mannen die daadwerkelijk haar leven hebben gedeeld. Ik dacht eraan dat mijn moeder kip in het pannetje had gegeten met Claude Monet en Immanuel Kant, op eenzelfde avond in een verre voorstad waaruit ze met de rer was teruggekeerd, en dat ze het jarenlang zonder chequeboekje had moeten doen omdat ze haar geld op straat had uitgedeeld. Ik dacht eraan dat mijn moeder toezicht had gehouden op het informatiesysteem van haar bedrijf, evenals op het hele ratp-net, en dat ze op cafétafels had gedanst.

Ik weet niet meer op welk moment ik me gewonnen gaf, misschien de dag dat ik inzag hoezeer schrijven, mijn schrijven, verbonden was met haar, met haar verzinsels, die momenten van waanzin waarop het leven voor haar zo zwaar was geworden dat het nodig was geweest eruit te ontsnappen, waarop haar verdriet zich niet anders had kunnen uiten dan via een verzonnen verhaal.

Dus heb ik haar broers en zussen gevraagd me over haar te vertellen, me hun verhaal te doen. En ik nam hen op de band op, hen en anderen die Lucile hadden gekend, en de rest van de opgewekte en zwaar getroffen familie die de onze is. Ik legde uren opgenomen woorden op mijn computer vast, uren vol herinneringen, stiltes, tranen en zuchten, gelach en ontboezemingen.

Ik heb mijn zus gevraagd de brieven, schrijfsels, tekeningen uit haar kelder te halen, ik zocht, onderzocht, zwoegde, deed ontdekkingen, bracht dingen aan het licht. Ik besteedde uren aan het lezen en herlezen, aan het bekijken van films, foto’s, ik stelde steeds dezelfde vragen, en ook andere.

En daarna probeerde ik, zoals tientallen schrijvers voor mij, om over mijn moeder te schrijven.

#

Al ruim een uur sloeg Lucile haar broers gade, hun sprongen van de grond op de steen, van de steen op de boom, van de boom op de grond, het was een grillig ballet dat haar moeite kostte om te volgen, nu stonden ze in een kring om iets heen waarvan ze vermoedde dat het een insect was dat ze echter niet kon zien, meteen sloten hun zussen zich er onrustig en gehaast bij aan, probeerden ze zich een weg te banen naar een plaatsje in het midden van de groep. Bij het zien van het beestje slaakten de meisjes gilletjes, het lijkt wel of ze vermoord worden, dacht Lucile, zo schel klonk hun gekrijs, vooral dat van Lisbeth, die bokkensprongen maakte terwijl Justine met haar meest doordringende stem Lucile riep om zo gauw mogelijk te komen kijken. In haar jurk van lichtgetinte zijden crêpe, met de benen zo over elkaar dat er geen kreukels in kwamen en haar sokjes zonder een plooi strak om haar enkels, was Lucile volstrekt niet van plan om in beweging te komen. Op haar bank gezeten, verloor ze wat zich daar voor haar afspeelde geen moment uit het oog, maar voor niets ter wereld zou ze de afstand kleiner hebben gemaakt die haar van haar broers en zussen scheidde, bij wie zich trouwens andere kinderen hadden aangesloten die op het geschreeuw waren afgekomen. Iedere donderdag stuurde Liane, hun moeder, haar troep kinderen, niet één uitgezonderd, naar het parkje, waarbij de oudsten de opdracht hadden om op de kleintjes te passen, met als enige instructie om minstens twee uur weg te blijven. Met het lawaai als van een fanfare verliet het gezelschap broers en zussen het appartement in de rue de Maubeuge, daalde vijf verdiepingen af, liep de rue Lamartine, daarna de rue de Rochechouart door, alvorens het parkje te betreden, zegevierend en in het oog springend, want niemand kon voorbijgaan aan deze kinderen met slechts een klein leeftijdsverschil, hun blonde haar dat in de buurt van wit kwam, hun heldere ogen en hun luidruchtige spelletjes. Intussen ging Liane in het eerste bed liggen dat ze tegenkwam en viel in een loodzware slaap, twee uur stilte om bij te komen van het achtereenvolgende zwanger zijn, bevallen en borstvoeding geven, van nachten waarin de slaap werd onderbroken door gehuil en nachtmerries, van de was doen en vuile luiers verschonen, van maaltijden klaarmaken, wat altijd maar doorging.

Lucile ging altijd op dezelfde bank zitten, een beetje achteraf, maar dicht genoeg bij het strategische punt dat werd gevormd door de duikelrekken en schommels, de ideale plek om overzicht te houden. Soms was ze bereid met de anderen mee te spelen, soms bleef ze daar zitten, om orde in haar hoofd te scheppen, verduidelijkte ze, maar ze verklaarde dat nooit nader, of ze wees alleen maar met een vage beweging naar de omgeving. Lucile schiep orde in het geschreeuw, het gelach, het gehuil, het komen en gaan, de voortdurende herrie en drukte te midden waarvan ze leefde. Hoe het ook zat, Liane was weer zwanger, algauw zouden ze met zijn zevenen zijn, daarna waarschijnlijk met zijn achten en misschien met nog meer. Af en toe vroeg Lucile zich af of er een grens zat aan de vruchtbaarheid van haar moeder, of haar buik zich op deze manier eindeloos kon vullen en legen en roze en gladde baby’s kon voortbrengen die Liane in aanbidding toelachte en kuste. Maar misschien konden vrouwen maar een beperkt aantal kinderen krijgen, een aantal dat Liane weldra bereikt zou hebben, waarna haar lichaam onbewoond zou blijven. Met bungelende benen precies in het midden van de bank zittend, dacht Lucile aan de baby die op komst was, wiens geboorte in november werd verwacht. Een zwarte baby. Want elke avond voor ze in slaap viel in de meisjeskamer waarin al drie bedden stonden, droomde Lucile van een pikzwart zusje, voor eens en voor al, rond en glanzend als een bloedworst, waar haar broers en zussen niet dichtbij zouden durven komen, een zusje dat huilde zonder dat iemand begreep waarom, dat onafgebroken blèrde en dat haar ouders ten slotte aan haar zouden overdoen. Lucile zou de baby onder haar hoede en mee in haar bed nemen, en ze zou de enige zijn die ervoor mocht zorgen, zij die toch een hekel had aan poppen. De baby zou vanaf dat moment Max heten, net als de echtgenoot van mevrouw Estoquet, haar juf, die vrachtwagenchauffeur was. De baby zou helemaal van haar zijn, zou haar in alle situaties gehoorzamen en haar beschermen.

Het geschreeuw van Justine haalde Lucile uit haar gedachten. Milo had het insect in brand gestoken, dat in nog geen seconde door het vuur was verteerd. Justine was weggevlucht tussen de benen van Lucile, haar lichaampje schokte van het snikken, en haar hoofdje lag in haar schoot. Terwijl Lucile haar zus over haar hoofd aaide, zag ze dat er een sliert groen snot op haar jurk liep. Ze had haar dag niet. Met een resoluut gebaar tilde ze het gezicht van Justine op en gaf haar opdracht haar neus te snuiten. Het kind wilde haar het lijkje laten zien, Lucile stond ten slotte op. Van het dier was niet meer over dan wat as en een stukje verschrompeld schild. Lucile bedekte het met haar voet met zand, daarna tilde ze haar been op en spuugde ze in haar hand om haar sandaal schoon te wrijven. Vervolgens haalde ze een zakdoek uit haar zak, veegde de tranen en de neus van Justine af, waarna ze haar gezicht tussen haar handen nam om het te kussen, een klinkende kus zoals die van Liane, met de lippen stevig op de ronde wangen gedrukt.

Justine, wier luier was losgeraakt, holde terug naar de anderen. Die waren al aan een nieuw spel begonnen en dromden deze keer samen rond Barthélémy. Hij gaf met luide stem instructies. Lucile ging weer op haar bank zitten. Ze zag haar broers en zussen zich eerst verspreiden, daarna in een drom samenkomen, daarna weer uiteengaan, het leek net een inktvis of een kwal of, bij nader inzien, een niet bestaand slijmerig dier met een aantal koppen. Er zat in dat veelvormige wezen iets wat zij niet kon benoemen – maar waarvan ze toch zeker wist dat ze erbij hoorde, zoals elke ring, ook al raakt hij los, bij de aardworm hoort – iets wat haar helemaal omvatte, en ermee verenigde.

Van hen allen was Lucile altijd de stilste geweest. En als Barthélémy of Lisbeth op de deur klopte van de wc waarin ze haar toevlucht had gezocht om te lezen of om geen lawaai meer te horen, beval ze met een besliste stem die je afraadde het nog eens te wagen: laat me met rust.

Bij de ingang van het parkje verscheen met opgeheven armen, stralend en mooi, de moeder van Lucile op het zandpad. Liane wist op onverklaarbare wijze licht op te vangen. Misschien vanwege haar zeer lichte haar en haar zeer brede glimlach. Misschien vanwege het vertrouwen dat ze in het leven had, zo’n instelling van: ik gok erop met de hele inzet, zonder iets achter te houden. De kinderen holden naar haar toe, Milo wierp zich in haar armen en klemde zich aan haar kleren vast. Liane begon te lachen en zei een paar keer met haar zangerige stem: mijn kleine koninkjes.

Ze kwam Lucile halen voor een fotosessie. Bij die mededeling barstte een geestdriftig of protesterend geschreeuw los – hoewel de sessie al een aantal dagen eerder was afgesproken – een algemeen rumoer, te midden waarvan Liane Lucile een compliment maakte voor haar smetteloze kleding en ze haar oudste dochter enkele instructies wist te geven. Lisbeth moest de vier kleintjes in bad doen, het vuur onder de aardappels aansteken en wachten tot hun vader thuiskwam.

Lucile pakte de hand van haar moeder en ze liepen naar de metro. Al enige maanden was Lucile fotomodel. Ze had gelopen voor de collecties van Virginie en L’Empereur, twee kledingmerken in de duurste prijsklasse voor kinderen, ze had geposeerd voor een aantal advertenties en meegewerkt aan de modepagina’s van diverse kranten. Het jaar daarvoor had Liane Lisbeth toevertrouwd dat het kerstdiner en alle cadeaus waren betaald uit de opbrengst van foto’s die in Marie-Claire en Mon Tricot waren verschenen, twee series met Lucile als sterretje. Haar broers en zussen deden af en toe ook een paar sessies, maar Lucile was van allen het meest gewild. Lucile vond het leuk om op foto’s te staan. Een paar maanden daarvoor waren de muren in de metro beplakt geweest met reusachtige affiches van een textielmerk waarop je haar gezicht in close-up zag, met het haar naar achteren, een rode trui aan en een opgestoken duim, vergezeld van de leus ‘Intexa is zó’. In diezelfde tijd hadden alle kinderen van haar klas en van alle schoolklassen in Parijs een onderlegger gekregen waarop het gezicht van Lucile stond afgedrukt.

Lucile vond het leuk om op foto’s te staan, maar wat ze het leukst van alles vond, was met haar moeder samen te zijn. De rit heen en terug in de metro, het wachten tussen de opnamen, het chocoladebroodje dat na afloop bij de eerste bakkerswinkel die ze tegenkwamen werd gekocht, die gestolen tijd waarin alleen zij alle aandacht kreeg en geen ander kind er aanspraak op kon maken de hand van Liane vast te houden. Lucile wist dat het binnenkort afgelopen zou zijn met die momenten, want Liane vond dat bij het begin van het volgende schooljaar Lisbeth oud genoeg zou zijn om Lucile naar de sessies te brengen of dat ze er wel alleen naartoe kon.

Lucile had het eerste kledingstuk aangetrokken, een getailleerde jurk met smalle blauwe en witte strepen, waaraan een witte strook was bevestigd die er een paar centimeter onderuit stak. Als ze om haar as draaide, waaierde de gerende rok uit, zodat haar knieën zichtbaar werden. De kapster had haar haren met toewijding gekamd, daarna had ze ze opzij vastgezet met een haarspeld in de vorm van een hart. Lucile keek naar de gelakte zwarte flatjes die ze zojuist had aangetrokken, volmaakt glanzend en zonder één streep, flatjes zoals waarvan ze droomde en die haar zussen zouden doen verbleken van afgunst. Met een beetje geluk zou ze ze mogen houden. Voor de eerste sessie moest Lucile zittend poseren met een kleine vogelkooi in haar armen. Nadat ze de juiste houding had aangenomen, kwam de assistente naderbij om de strook van de jurk rondom haar te schikken. Lucile kon haar ogen niet van de vogel afhouden.

‘Hoe lang is hij al dood?’ vroeg ze.

De fotograaf, die druk bezig was met zijn instellingen, scheen haar niet gehoord te hebben. Lucile keek om zich heen, vastbesloten de blik te vangen van iemand die bereid was haar te antwoorden. Een stagiaire van een jaar of twintig kwam aanlopen.

‘Waarschijnlijk al heel lang.’

‘Hoe lang?’

‘Ik weet het niet, een jaar, twee jaar …’

‘Is hij doodgegaan in deze stand?’

‘Nee, niet per se. Het is het werk van de meneer die zich ermee bezighoudt om hem zo neer te zetten als hij wil.’

‘Is dat een preparateur?’

‘Ja, zo heet hij.’

‘Wat stopt hij erin?’

‘Stro, denk ik, en waarschijnlijk nog andere dingen.’

De fotograaf vroeg om stilte, de sessie ging beginnen. Maar Lucile bleef aandachtig naar de vogel kijken, aan de onderkant, op zoek naar een gaatje.

‘Waar stoppen ze die dingen erin?’

Liane zei Lucile dat ze stil moest zijn.

Op verzoek van de styliste trok Lucile daarna een skipak aan van gebreide wol (ze poseerde met skistokken in de hand tegen een lichtgekleurde achtergrond van dik papier), een tennispakje waarvan de witte plooirok om het even welke vriendin aan het dromen zou hebben gezet, en ten slotte een badpak dat bestond uit een bovenstukje, een hoog broekje en een badmuts van dik plastic die ze belachelijk vond. Maar Lucile was van een schoonheid waarop niets viel af te dingen. Overal waar Lucile kwam, trok ze de aandacht, dwong ze bewondering af. Men roemde haar regelmatige gelaatstrekken, haar lange wimpers, haar ogen waarvan de kleur overging van groen naar blauw met daartussen alle nuances van metaal, haar schuchtere of ongedwongen glimlach, haar zeer lichte haar. Lange tijd had Lucile zich bij alle aandacht die ze kreeg niet op haar gemak gevoeld, alsof er iets plakkerigs aan haar lichaam kleefde, maar nu ze zeven was, had ze een muur opgetrokken rond een afgebakend terrein dat alleen van haar was, een terrein waar de drukte en de blik van anderen niet bestonden.

De poses volgden elkaar op in een geconcentreerd stilzwijgen, in het tempo van de decorwisselingen en de veranderingen in de belichting. Lucile liep van de kleedkamer naar de set en van de set naar de kleedkamer, nam de pose aan, deed of ze bewegingen maakte, herhaalde dezelfde handelingen tien keer, twintig keer zonder enig teken van vermoeidheid of ongeduld. Lucile was een braaf kind, voorbeeldig braaf.

Toen de sessie afgelopen was en zij zich weer aankleedde, deed de styliste Liane een voorstel voor het maken van een nieuwe fotoserie, na de zomer, voor Jardin des Modes. Liane ging akkoord.

‘En de kleine jongen die een keer met Lucile is meegekomen en die iets jonger is dan zij?’

‘Antonin? Die is net zes geworden.’

‘Hij lijkt veel op haar, is het niet?’

‘Dat zeggen ze, ja.’

‘Breng hem ook mee, dan maken we een serie met hen beiden.’

In de metro pakte Lucile de hand van haar moeder en liet die de hele rit niet meer los.

Toen ze de kamer binnenkwamen, was de tafel gedekt. Georges, de vader van Lucile, was net thuisgekomen en las de krant. De kinderen kwamen als één man tevoorschijn, Lisbeth, Barthélémy, Antonin, Milo en Justine, gekleed in dezelfde pyjama van badstof die Liane in het begin van de winter had gekocht, een reclameaanbieding, zes stuks ineens, en met dezelfde luxepantoffels met driedubbele zool aan hun voeten, een geschenk van dokter Baramian. Een paar maanden daarvoor had dokter Baramian, die niet meer tegen het lawaai kon dat tijdens zijn spreekuren van boven kwam en die ervan overtuigd was dat de kinderen van Liane en Georges op klompen liepen, zijn assistente gestuurd om te horen welke maat ze hadden. Vervolgens bezorgde hij ieder in een mum van tijd een paar sloffen. Te midden van de algemene herrie bleek dat Milo, die zich met grote snelheid op zijn pot verplaatste – pot, benen, pot, benen – in feite de luidruchtigste van allen was. Getroffen door de aardigheid van de arts had Liane geprobeerd een eind aan de overlast te maken door haar zoon met pot en al op een ladekast te zetten. Milo brak bij een val zijn sleutelbeen en het gebonk was doorgegaan.

Liane stuurde Lucile naar de douche, terwijl de anderen aan tafel gingen.

Sinds kort had Liane de gewoonte afgeschaft om haar kinderen voor het avondeten te laten bidden. De flauwe grappenmakerij van Barthélémy – die met een commentaarstem het gebed van zijn moeder nazei, dat elke avond begon met een ‘Heilige Maria, moeder van God’, door hem aangevuld met ‘de zot’, wat aanleiding gaf tot grote vrolijkheid – had het gewonnen van haar geduld.

Toen ze hun soep bijna op hadden, kwam Lucile ook aan tafel zitten, met blote voeten en haar dat nog nat was.

‘En, schatje, hebben ze foto’s van je gemaakt?’

De blik die Georges op zijn dochter wierp, leek de nodige verwondering uit te drukken. Lucile had iets sombers dat ook hem kenmerkte. Al vanaf dat ze heel klein was, kwam Lucile hem als raadselachtig voor. De manier waarop ze zich afzonderde, zich in gedachten terugtrok, aan één kant van de stoelen bleef alsof ze iemand verwachtte, karig was met woorden, die manier, had hij af en toe gedacht, om zich afzijdig te houden. Toch, zo wist hij, ontging Lucile niets van wat ze hoorde, niets van wat ze zag. Ze had alles in de gaten. Nam alles in zich op. Net als zijn andere kinderen wilde Lucile hem behagen, keek ze uit naar zijn glimlach, zijn blijk van instemming, zijn complimenten. Net als de anderen wachtte ze op de thuiskomst van haar vader en soms vertelde ze hem, als Liane haar daartoe aanmoedigde, hoe haar dag geweest was. Maar Lucile had, meer dan alle anderen, een bepaalde band met hem.

In zijn fascinatie kon Georges zijn ogen niet van haar afhouden.

Jaren later zou haar moeder haar vertellen over de aantrekkingskracht die Lucile op mensen uitoefende, een mengeling van schoonheid en afwezigheid, een speciale manier om, opgaand in haar gedachten, de blik van een ander te doorstaan.

Jaren later, toen Lucile zelf al dood was, lang voor ze een oude vrouw was geworden, zou men in haar spullen reclamefoto’s aantreffen van een glimlachend en spontaan meisje.

Jaren later, toen de flat van Lucile ontruimd moest worden, zou men onder in een la een rolletje ontdekken vol foto’s, door haarzelf gemaakt en van alle kanten genomen, van haar overleden vader in een beige of okerkleurig, kotskleurig pak.

#

Het besef dat je dood kon gaan (of veeleer dat de dood zomaar elk moment kon toeslaan) trad het leven van Lucile binnen in de loop van de zomer van 1954, kort voor ze acht zou worden. Van toen af aan wist Lucile wat de dood was, een breuk, of eerder een blijvend stempel, zoals later het ronde horloge dat ze in dikke lijnen op haar pols liet tatoeëren.

Eind juli waren Liane en de kinderen naar L. vertrokken, een dorpje in de Ardèche waar de ouders van Georges woonden. Daar hadden zich een paar volle neven bij hen gevoegd. De enige die op het appèl ontbrak was Barthélémy, die in de loop van de weken voor de vakantie zo onrustig was geweest dat zijn ouders hadden besloten hem naar een vakantiekolonie te sturen. Liane was zeven maanden zwanger. Lucile vond het jammer dat haar oudere broer er niet was, altijd zo sterk aanwezig met zijn drukke manier van doen, zijn plagerige woorden en zijn onvoorspelbare streken. Hoe lastig Barthélémy ook was, dacht ze, hij zorgde voor afleiding.

De dagen gingen voorbij, augustus was een warme maand, aangenaam en druk, de kinderen speelden in de tuin, zwommen in de Auzon, maakten figuurtjes van de rivierklei. In het grote onderwijzershuis dat midden in het dorp lag, kon Liane, geholpen door haar schoonouders, uitrusten. Georges was voor zijn werk in Parijs gebleven.

Op een middag toen Lucile zat te oefenen op de piano, klonk er in de tuin opeens geschreeuw. Niet het geschreeuw dat de spelletjes en het geruzie gewoonlijk vergezelde, dat ze al niet eens meer hoorde, nee, nog scheller geschreeuw, kreten van ontzetting die ze nooit eerder gehoord had. Lucile was opgehouden met spelen, had met de handen boven de toetsen geprobeerd de woorden thuis te brengen, maar ze had ze niet kunnen verstaan, tot ze het stemmetje van Milo – of was het misschien de stem van een ander kind? – heel duidelijk had horen zeggen: ‘Ze zijn gevallen, ze zijn gevallen!’ Lucile had haar hart in haar binnenste voelen bonken, en daarna tegen haar vlakke hand toen ze die erop drukte, ze had nog heel even gewacht voor ze opstond. Er was iets gebeurd, dat wist ze, iets onherstelbaars. Daarna had ze het gegil van Liane gehoord en was ze het huis uit gesneld. Ze had de kinderen rond de put aangetroffen, Justine hangend aan de rok van haar moeder, terwijl Liane over het donkere gat gebogen stond waarvan ze de bodem niet kon zien, en de naam van haar zoon schreeuwde.

Antonin en zijn neef Tommy waren aan het spelen op de houten planken die de put afdekten toen die het hadden begeven. Voor de ogen van de andere kinderen waren de beide jongens gevallen. Tommy was meteen weer bovengekomen, je kon hem zien, je kon tegen hem praten, het water was ijskoud, maar dat leek hem niet te deren. Antonin was niet weer tevoorschijn gekomen. Tot de brandweer aankwam, moesten ze Liane vasthouden die de put in wilde duiken, haar schoonouders hadden allebei de grootste moeite om haar dat te beletten. Na enkele minuten zette Tommy het op een huilen, zijn stem klonk vreemd, zowel ver weg als dichtbij, Lucile had gedacht dat hij daar beneden misschien werd bedreigd door een monster, of dat het aan zijn tenen knabbelde en hem elk moment kon meesleuren naar dodelijke diepten.

Al die tijd had ze zich op de achtergrond gehouden, een meter achter haar moeder die ze zag worstelen met een kracht die ze niet van haar kende. Voor het eerst had Lucile stil gebeden, alle gebeden die ze kende, het Onzevader en het Weesgegroet, zonder haperen, zonder fouten te maken. De brandweer was gekomen, met volle uitrusting, ze hadden de kinderen naar de buren gestuurd. Ze hadden lang naar het lichaam van Antonin gezocht voor ze het hadden gevonden. De put stond in verbinding met een regenbak. Antonin was verdronken nadat hij het bewustzijn had verloren door het plotselinge contact met het koude water.

Georges was onmiddellijk uit Parijs overgekomen. Ze hadden Antonin witte kleren aangetrokken, hem in de kamer op de bovenste verdieping neergelegd en Liane had de kinderen uitgelegd dat Antonin een engeltje was geworden. Van nu af aan woonde hij in de hemel, helemaal daarboven, en kon hij naar hen kijken.

Toen het waken begon, mochten alleen de oudste meisjes naar hem toe. Tijdens de gebeden had Lucile de mollige handjes van het dode kind gestreeld, die koud en buigzaam waren, maar met het verstrijken van de uren waren de handen van Antonin stijf geworden en Lucile was gaan twijfelen aan zijn nabije wederopstanding. Ze had naar zijn gladde gezicht gekeken, zijn armen die langs zijn lichaam lagen, zijn halfopen mond, alsof hij net in slaap was gevallen en nog gewoon ademde.

Een paar dagen later vond de begrafenis plaats. Lisbeth en Lucile hadden eendere jurken aan (ze hadden een gelegenheidsoutfit samengesteld met wat er in de bagage zat) en dicht tegen elkaar aan toonden ze de belangrijkheid die de status van oudste meisjes hun verleende. Toen de doodkist eenmaal ter aarde was besteld, waren ze kaarsrecht naast hun ouders blijven staan om de condoleances in ontvangst te nemen. Familie en buren waren langsgetrokken, allemaal met donkere kleren aan, Lisbeth en Lucile hadden het ritueel gadegeslagen: handen die werden gedrukt of op een schouder werden gelegd, omhelzingen, ingehouden tranen, gefluister in oren, troostende en bemoedigende woorden die voor hen alleen maar als medelijdend gesis of gezucht klonken, tien keer, twintig keer achter elkaar. Algauw hoorden ze alleen dat nog maar, bij elk volgend gelispel keken ze elkaar aan en gaandeweg had zich, onbedwingbaar, de slappe lach van hen meester gemaakt. Georges had ze weggestuurd om verderop tot bedaren te komen.

Antonin was een engeltje geworden en keek naar hen. Lucile stelde zich zijn lichaampje voor alsof het door de lucht zweefde, met de armen gespreid, gewichtloos.

Nog een paar dagen had ze gehoopt dat hij zou terugkomen en dat ze samen de geiten in de wei boven het dorp zouden hoeden, naar de konijnenbaby’s van mevrouw Lethac zouden gaan kijken, dat ze langs de droge bedding van de rivier zouden lopen om na te gaan of zich klei had afgezet.

Aan het eind van de maand ging een vriendin van de familie Barthélémy uit het zuiden van Frankrijk ophalen. Bij de terugkeer van Barthélémy uit zijn vakantiekolonie was zijn broer dood en begraven. Hij huilde drie dagen zonder dat iemand hem tot bedaren wist te brengen. Hij huilde met grote uithalen, tot hij totaal uitgeput was.

Van toen af aan zou de dood van Antonin nog slechts een onderaardse seismische golf zijn, die zich geluidloos voortzette.

#

Lucile en Lisbeth stonden voor het raam van de roze meisjeskamer op de uitkijk, met het lichaam naar voren gebogen, om op hun tenen te gaan staan zodra de bel van de voordeur zou gaan. Ondanks de kou had Lucile het warm. Ze stikte bijna. Toen ze uit school was gekomen, had Liane zich afgevraagd of haar dochter geen koorts had, maar net toen ze de thermometer wilde pakken, begon de baby te huilen. Een paar weken daarvoor was uit de buik van Liane een roze meisje met de voornaam Violette gekomen, mooi en rond als een babypopje, dat in lachen uitbarstte zodra je haar kietelde. Aanvankelijk was Lucile teleurgesteld geweest: de baby leek op alle andere baby’s. Maar de glimlachjes van Violette, de belangstelling die ze voor haar oudere broers en zussen had (ze bewoog druk haar armen zodra er eentje de kamer binnenkwam), haar dunne haartjes, waar Lucile omdat ze dat leuk vond tegenaan blies om ze boven haar hoofd te laten wapperen, hadden snel een eind aan haar gevoelens van spijt gemaakt. Nou ja, Violette was niet zwart en ze zou niet enkel en alleen van haar zijn, maar Liane, die geheel door de baby in beslag werd genomen, zat niet meer tijdenlang in de keuken voor zich uit te staren. Violette eiste armen, zuigflessen en aandacht. Met haar waren de zoetige geur van talk en de scherpere geur van zalf voor de billen teruggekeerd. Toch was de sfeer in huis nog steeds als het ware verzadigd van droefheid. Georges kwam ’s avonds thuis en ging soms zonder een woord te zeggen, doodmoe, met een strak gezicht zitten.

Lucile noch een van haar broers en zussen had haar ouders zien huilen.

Lucile blies bij het uitademen recht voor zich uit en keek naar de damp die door haar adem werd gevormd. Het was stil op de binnenplaats. Lisbeth trappelde van ongeduld. Naast hen zat Justine op het bed te spelen met een oude pop waarvan ze de luier voor de tiende keer verschoonde. De jongens hadden zich in hun kamer opgesloten nadat Barthélémy tot een afwachtende terugtrekking had bevolen, waaraan Milo met een zuur gezicht en een ontevreden pruilmond gehoor had gegeven.

Hij kon komen. Van de ene minuut op de andere. Ze zouden voetstappen op de trap horen, het geluid van de sleutel in het slot, en dan zou hij hier in de woonkamer staan, zou hij hier zijn hele verdere leven blijven. Hoe zag hij eruit? Had hij kleren, schoenen aan of liep hij in zijn blootje, gehuld in een bruin kleed als een bedelaar? Was hij vuil? Kon hij verstoppertje, krijgertje spelen, kon hij aan zijn knieën hangen?

Toen Lisbeth het niet langer uithield, liep ze de kamer uit om te horen of er enig nieuws was. Ze keerde onverrichter zake terug. Liane wist ook niet meer, ze moesten wachten. Hun vader was hem gaan halen, dat was niet vlakbij, misschien waren er files.

Hij kon komen. Van de ene minuut op de andere. Was hij groot, groter dan Antonin, of juist heel tenger en heel klein? Hield hij van spinazie, van witte worst? Zaten er littekens op zijn lichaam, op zijn gezicht? Had hij een tas bij zich, een koffer of misschien een bundeltje aan het eind van een stok, zoals in de sprookjes van Andersen?

Ze wisten maar weinig van hem. Hij heette Jean-Marc, hij was zeven jaar, zijn moeder had hem geslagen, daarom was hij bij haar weggehaald. Hij heette Jean-Marc en ze moesten aardig voor hem zijn. Hij was een mishandeld kind. Het woord was in de nachtelijke uren bij de broers en zussen rondgegaan, slachtoffer van mishandeling net als Jezus Christus, net als Oliver Twist, net als de heilige Etienne, Laurentius en Paulus. Van nu af aan zou Jean-Marc onder hun dak wonen en in het bed van Antonin slapen, wiens kleren hij ongetwijfeld zou dragen, hij zou naar de mis en naar school gaan, in de auto stappen om mee op vakantie te gaan, hij zou hun broer zijn. Toen dat woord in haar gedachten kwam, voelde Lucile woede opkomen, waardoor haar hart sneller begon te kloppen. Op datzelfde moment ging de bel.

De meisjes snelden hun vader tegemoet. Lucile zag het gezicht van Georges, zijn gespannen, vermoeide trekken, waarschijnlijk was het een lange tocht geweest. Heel even, nog niet eens een seconde, kreeg Lucile het gevoel dat haar vader twijfelde. En als Georges er nu eens spijt van had dat hij het kind was gaan halen? En als haar vader, die hun al een paar weken de komst van de jongen had aangekondigd en hun op het hart had gedrukt dat ze hem moesten begroeten alsof hij een van hen was, hem nu eens niet meer wilde?

Jean-Marc bleef achter Georges staan, aan het oog onttrokken door het grote lichaam dat hij aarzelend volgde. Georges pakte het kind en moedigde het aan om zich te laten zien. Lucile keek aandachtig naar Jean-Marc, eerst met een snelle blik, van boven naar beneden en van beneden naar boven, daarna zocht ze zijn ogen. De jongen had een bleek gezicht, buitengewoon bleek, hij had donker haar, droeg een te korte, versleten trui en hij beefde. Zijn ogen waren strak naar de grond gericht, hij kromde zijn lichaam alsof hij een draai om de oren verwachtte. Een voor een stapten Lisbeth, Lucile en Justine naar voren om hem een kus te geven. Ook Barthélémy en Milo kwamen ten slotte uit hun kamer, toonden allebei duidelijk hun twijfel en namen het kind van top tot teen op. Milo kon zich er niet van weerhouden tegen hem te glimlachen. Jean-Marc was even groot als hij. Zijn tas leek bijna leeg, Milo bedacht dat hij hem wat van zijn spullen zou kunnen geven, bijvoorbeeld de tinnen soldaatjes die hij dubbel had of het kaartspel dat hij niet meer gebruikte. Milo kreeg zin om Jean-Marc bij de hand te pakken en hem achter zich aan mee te trekken, maar toen hij het vijandige gezicht van Barthélémy zag, bedacht hij zich.

Net als de anderen kon Lucile haar ogen niet van de jongen afhouden. Ze zocht op zijn gezicht naar sporen van klappen, etterende wonden, nauwelijks genezen littekens. Zo mishandeld zag Jean-Marc er niet uit. Ook liep hij niet met een gipsverband, of met pleisters, of met een kruk, hij hinkte niet en bloedde niet uit zijn neus. En als hij nu eens een bedrieger was? Een schooier zoals je in boeken of langs veldwegen tegenkwam, met een grauw en smoezelig gezicht, die zijn toevlucht zocht bij families om ze beter van hun bezit te kunnen beroven? Het kind keek ten slotte op, richtte zijn blik op Lucile, vol verbazing, zo leek het. Donkere ogen, wijd opengesperd, die meteen weer werden neergeslagen. Toen merkte Lucile zijn vieze nagels op, de kale witte plekken waar zijn kruin doorheen schemerde, de donkere kringen onder zijn ogen, alsof ze door tranen waren uitgesleten. Opeens maakte zich grote droefheid van haar meester, waarbij ze heen en weer werd getrokken tussen de neiging het kind weg te jagen en het verlangen het in haar armen te sluiten.

Liane vroeg Jean-Marc of hij een goede reis had gehad, of hij moe was, of hij honger had. Er kwam niet één geluid uit zijn mond en het leek hem alle moeite te kosten om met zijn hoofd ja te knikken of nee te schudden. Georges vroeg Lisbeth om de jongen het huis te laten zien. Lisbeth nodigde Jean-Marc uit met haar mee te lopen, ze begon met de blauwe jongenskamer, de rest van de kinderen trippelde achter hen aan, duwde elkaar met de ellebogen, je hoorde gelach, daarna gefluister, Jean-Marcs sokken hadden een rare kleur. Barthélémy bleef op afstand. Vanuit de verte keek hij aandachtig naar de jongen, maar er was niets, werkelijk niets aan hem wat de vergelijking kon doorstaan. Jean-Marc was klein, donkerharig en vuil en met een beetje geluk was hij stom. Hoe had zijn vader kunnen denken dat Antonin vervangen kon worden door zo’n boerenkinkel, een boerenkinkel, ja, zoals Georges altijd zei, die een hekel had aan alle boerenkinkels ter wereld en die er zojuist zonder het te beseffen een in zijn eigen huis had gehaald. Barthélémy voelde dat er een hevige pijn in zijn binnenste kwam opzetten, alsof hij een vreemd voorwerp had ingeslikt, een met aarde bedekte steen of een glasscherf. Nooit zou hij van Jean-Marc kunnen houden, of zijn vriend kunnen worden, of met hem over straat kunnen lopen, en al helemaal niet met hem in het park of op het strand kunnen spelen, nooit zou hij hem een geheim toe kunnen vertrouwen of een pact met hem kunnen sluiten. En de ander zou hem misschien aankijken met zijn trouwe hondenogen en zijn dunne armen, hij zou niet zwichten. Zijn broer was dood en zijn broer was onvervangbaar.