Pelle Sandstrak

Mr. Tourette on tour

Met illustraties van Johanna Salenius

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Mr. Tourette on tour, verschenen bij Brombergs

Oorspronkelijke tekst © Pelle Sandstrak en Brombergs Bokförlag AB 2012

Nederlandse vertaling © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus BV, Breda 2013

Omslagillustratie en -ontwerp Berry van Gerwen

Illustraties binnenwerk Johanna Salenius

isbn 978 90 445 2395 9

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Een koppige klootzak

(Lofoten, Noorwegen)

#

Het drogen van vis is in Noorwegen een oeroude traditie. Het woord torsk (kabeljauw) komt van het Oudnoorse turskr, dat stokvis betekent. Stokvis is ongezouten vis die drie maanden op natuurlijke wijze door de zon en de wind wordt gedroogd. Daarna wordt deze twee tot drie maanden binnenshuis nagedroogd in een droge en geventileerde omgeving. Tijdens het drogen verdwijnt circa 70 procent van het water uit de vis. De stokvis behoudt de voedingswaarde van verse vis en is rijk aan proteïne, vitamine B, ijzer en calcium. In Noorwegen wordt stokvis als snack gebruikt of voor de productie van geloogde vis.

Het grootste gedeelte van de geëxporteerde stokvis gaat naar Italië, waar deze in de week wordt gelegd en in allerlei gerechten wordt verwerkt. Tot op de dag van vandaag is stokvis een van de belangrijkste exportproducten van Noorwegen.

#

Ik ben in Svolvær, de zoveelste in het rijtje Noord-Noorse kustparels die in de Tweede Wereldoorlog werden gebombardeerd. Toen de plaatsen daarna opnieuw moesten worden opgebouwd was er tijd noch geld om een architectonische schoonheidswedstrijd te organiseren en het resultaat is in het merendeel van de gevallen van een groteske lelijkheid. In het geval van Lofoten speelt de architectuur echter niet zo’n grote rol, omdat de natuur eromheen ontworpen is door Gods eigen architectenbureau: Moeder Natuur BV. Het meeste is van een adembenemende schoonheid, en verbijsterend dramatisch. De mensen gaan naar Lofoten vanwege de natuur, en van die natuur maakt het weer deel uit, hetgeen betekent dat je binnen vierentwintig uur alles kunt meemaken, van regen en hagel tot een bakkende zon. In de zomer worden de eilanden overspoeld door caravans met Europese toeristen. Lofoten is smal, krap en langwerpig, en in het hoogseizoen ontstaan er kilometerslange files van caravans die allemaal op het allerzuidelijkste puntje van het eiland, in Å, moeten keren. Als ze dan eenmaal zijn omgedraaid en zich in tegenovergestelde richting willen begeven, belanden ze opnieuw in een kilometerslange caravanfile. Het caravanleven op Lofoten is dus erg een kwestie van omkeren in Å. En van wachten. Wachten tot de caravan vóór je gaat parkeren, achteruitrijden, of allebei.

De caravans kun je in twee categorieën verdelen. De ene heeft haar eigen ingevroren voedsel uit Beieren, Frankrijk of Italië meegenomen; de mensen kopen niets bij de lokale kruidenier, maar gaan als gekken een paar weken lang vissen op vis die ze invriezen en mee terug nemen naar hun eigen Eurokeuken. Ze geven in Noorwegen geen kroon uit, behalve dan aan acute kosten voor de reddingsdienst en aan de lokale botenverhuur. Hoewel ze dat nog nooit hebben gedaan, zijn ze ervan overtuigd dat ze weten hoe ze op de Atlantische Oceaan een boot moeten besturen. De tweede categorie bestaat uit Zweden, Denen, Finnen en Nederlanders. Die hebben een houding die op de Noorse lijkt en zijn populair omdat ze niets meenemen, hun eigen maaltijd bij elkaar vissen, boodschappen doen bij de lokale kruidenier en voortdurend klagen dat alles zo duur is.

Amerikanen vormen een soort derde categorie. Die glijden in cruiseschepen langs Lofoten en vinden alles enorm mooi, maar zijn wel van mening dat IJsland verrassend weinig vulkanen heeft. Maar opgewekt zijn ze, ondanks de IJslandse regen.

In het najaar komt de werkelijke ziel van Lofoten naar boven; dan zijn de inwoners weer terug van hun vakanties in Zweden of Thailand, de regen stabiliseert, de duisternis dringt zich op en het gewone leven herneemt zijn gang.

Om de kans te krijgen Lofoten in oktober te bezoeken ging ik in op de uitnodiging voor een optreden; het geld was van ondergeschikt belang. Na mijn optreden kroop ik in de huurauto die me de ongeveer veertig kilometer naar het vliegveld in Leknes moest brengen. Veertig kilometer op Lofoten komt overeen met een rit van honderd kilometer op andere plaatsen. Ik heb via via vernomen dat er van mijn favoriete snack, stokvis, uitgerekend in de contreien van Leknes een extreem goede kwaliteit te vinden moet zijn. Iemand die Michaelsen heet en bij het havenhotel in Henningsvær werkt, heeft nadere informatie over waar die befaamde stokvis in Leknes ergens te vinden is. Nu is heel Lofoten weliswaar bedekt met stokvis, maar deze schijnt dus van topkwaliteit te zijn.

Wanneer ik een kilometer of twintig, dertig later Henningsvær binnenrol, ben ik behoorlijk moe. Niet zozeer vanwege de bochtige, hobbelige weg, maar eerder door het monotone geluid van de ruitenwissers die elke vorm van monterheid in het lichaam vermalen. De laatste keer dat ik in Henningsvær was, in augustus een paar jaar geleden, dronken we espresso op een terras, was het dringen geblazen tussen de Fransen in de rij bij de bakker en liepen we onder begeleiding van een gids een kunstroute. Nu zijn een bestelwagentje en mijn huurauto de enige auto’s op de parkeerplaats. De stilte domineert; een dreunend metaalgeluid van een vrachtboot ver in de haven getuigt er zo nu en dan van dat er in het dorp wel mensen zijn. Ik loop de receptie van het hotel binnen en druk op het belletje, maar er gebeurt niets. Ik wacht nog een paar minuten, bel opnieuw, maar er verschijnt niemand. Wanneer ik wil weggaan komt er een jonge bouwvakker aanlopen en ik waag een gok: ‘Is Michaelsen er ook?’

‘Michaelsen?’

‘Ja?’

‘Die is naar Svolvær vertrokken.’

‘Naar Svolvær? Wanneer is hij weggegaan?’

‘Een uur geleden.’

Michaelsen, mijn insiderbron bij de lokale stokvismaffia, rijdt dus naar Svolvær, dat ik ruim twee uur geleden heb verlaten. We moeten elkaar halverwege zijn tegengekomen. Ik vraag de bouwvakker of hij de naam ook kent van de meest gerenommeerde stokvisproducent van Leknes. Wanneer hij een van de grote bedrijven noemt, begrijp ik dat hij niets van de stokvisbranche afweet.

Leknes is een van de centrale plaatsen op Lofoten, met een eigen vliegveld, bestuursfuncties en scholen. En Leknes is, zonder enige twijfel, een lelijke stad. Stamsund is gezelliger, Svolvær grootser, Henningsvær hartelijker, terwijl Leknes net een bijgewerkte versie van een stad uit het Wilde Westen is: een hoofdstraat met aan elk uiteinde een rotonde waarvan de belangrijkste bedoeling lijkt te zijn automobilisten te laten omkeren om langs dezelfde hoofdstraat terug te rijden. Hoofdstraat Storgatan wordt gedomineerd door winkels, restaurants, hamburgertenten, worstkramen en het winkelcentrum Lofotsenteret. Er is leven in de stad, zelfs beweging, maar toch hangt er een gevoel van herhaling in de lucht.

Op de rotonde word ik ingehaald door een EPA-tractor, iets wat ik in feite nog nooit eerder heb meegemaakt, althans niet op een minirotonde. De tractor komt ook nog bijna in botsing met een oude, maar elegante geelbruine Volvo 145.

Ik maak een wandeling langs Storgatan om te kijken of ik meer informatie kan krijgen over de stokvis van topkwaliteit. Ik vraag er in het winkelcentrum naar bij een vriendelijke vrouw achter een toonbank met delicatessen, maar zij heeft er nog nooit van gehoord. Vervolgens vraag ik het in de sportwinkel, maar daar hebben ze ook geen idee. Ze noemen hetzelfde grote bedrijf als waarover ik door de bouwvakker in Henningsvær werd getipt. Ik begin het een beetje beu te worden dat geen mens wat weet over waar ze allemaal alles van zouden moeten weten. Ik vraag het twee heren met pet buiten bij het postkantoor. Ze antwoorden: ‘Hij maakt verrekt lekk’re vis.’

‘Hij ve’koopt alleen op zaterdag.’

‘Maar het is vandaag woensdag.’

‘Dus moe’j wacht’n tot zaterdag’, zeggen ze lachend, ‘en bovendien istie d’r niet.’

‘Is-ie er niet?’ vraag ik.

Ze wijzen naar een geelbruine Volvo 145 die voor het politiebureau geparkeerd staat.

‘Je kunt maar bet’r niet stor’n’, zegt de een.

De Volvo staat ongeveer tweehonderd meter bij ons vandaan, en wanneer ik erop afloop, rijdt hij zachtjes weg. Hoewel hij zo’n beetje over me heen rijdt, lijkt de man in de Volvo me niet op te merken. Ik vermoed dat hij blijkbaar niet gezien wil worden, maar toch spring ik in mijn huurauto om achter de Volvo en diens eigenaar, die dus misschien mijn stokvisproducent is, aan te gaan. Tijd om me opdringerig te voelen heb ik niet, want de man in de Volvo rijdt als een gek, en als er niet maar één weg geweest was, was ik hem meteen kwijtgeraakt. Na een paar kilometer slaat hij rechts af en rijdt nog een paar kilometer door, een lange steile helling af. Hij verdwijnt achter een heuvel, en daarachter ligt de zee en iets wat vermoedelijk Flesa heet. Hellingafwaarts doe ik het kalm aan en wanneer ik de heuvel nader, zie ik wat vroeger een levendig vissersdorp moet zijn geweest, een van de vele voorheen levendige vissersdorpen op Lofoten. Ik ben de man kwijtgeraakt en aangezien de weg ook foetsie is, snap ik niet waar de auto is gebleven. Voor me ligt een rij vissershutjes en boten, en het getijde heeft een soort voetbalveld van zand, mosselen en zeewier aangelegd. Enkele honderden meters verderop zie ik grote, op statieven lijkende constructies de lucht in steken. Daarop wordt de beste stokvis van de wereld geproduceerd. Het biedt een fraaie, vredige aanblik. Er hangt een speciaal gevoel in de atmosfeer, het kleine in het grote, de wind, de geur. Ik heb het gevonden. Tics – schok door mijn buik, in mijn handen klappen, geluidje.

Een man in een blauwe overall met een pet op komt op me aflopen. Onmiddellijk loop ik ook naar hem toe; een truc die prima werkt wanneer je niet weet wat de ander wil. Blijven staan en afwachten geeft de ander een machtsvoorsprong, hem fysiek tegemoet treden schept machtsgelijkheid.

De man heeft een gegroefd gelaat met hoge jukbeenderen en een kromme neus. Zijn haardos is één chaos, kort bij de oren, warrig boven op zijn hoofd, hij is ongeschoren, heeft borstelige wenkbrauwen en duidelijke littekens en wonden aan zijn hals. Hij oogt vermoeid. Wanneer we tegenover elkaar staan steek ik mijn hand uit en zeg resoluut: ‘Pelle.’

Hij neemt me taxerend op: ‘Waarom rij je achter me aan?’

‘Stokvis. Heb gehoord dat de beste hier te vinden moet zijn.’

‘Wie zegt dat?’

‘Een vrouw in Svolvær.’

‘Ben je vandaag uit Svolvær gekomen?’

‘Ik moet vanavond verder met het vliegtuig.’

‘Uit Svolvær vertrekken ook vliegtuigen.’

‘Maar dan had ik de stokvis gemist.’

Opeens slaat hij een andere toon aan: ‘Vegard. Ik dacht dat jij van de politie was. Mijn Volvo heeft geen kentekenplaat. Daarom zitten ze steeds achter me aan. Ze dreigen de auto in beslag te nemen. Maar dat doen ze toch niet. Het is nou al het achtste jaar op rij. Ik ga nog liever dood dan dat ik een kentekenplaat op die Volvo zet. Ze weten dat ze toch niet kunnen winnen. Het is allemaal maar een spelletje. Maar ze hebben niks anders te doen.’

Zijn woning is een soort zelfgeknutseld caravanvissershuisje – een gehavende caravan gekoppeld aan een charmant vissershuisje. De Volvo heeft hij achteruit tussen het caravanvissershuisje en een viskeet geparkeerd, en we hebben het hier niet over gewoon fileparkeren maar over duivelse precisie. Hij loopt naar de viskeet. Daarachter strekt de zee zich uit, en opnieuw sta ik midden in een natuurschildering. Wanneer hij de met twee stevige hangsloten beveiligde deur opent, ruik ik die onweerstaanbare geur van versgedroogde stokvis waar ik zo naar verlangd heb. De vis wordt geproduceerd volgens een oeroude methode, waarbij er zo veel fout kan gaan en zo weinig echt goed uitpakt. Het gaat allemaal om de grondstof en de neus van de producent.

Er wordt uitsluitend rechtstreeks vanuit de keet verkocht. Onderhands natuurlijk. De mooiste stokvis moet altijd zwart verkocht worden, vis van die kwaliteit kun je niet over de toonbank verkopen. In de winkels hebben ze geen benul en zijn ze niet in staat om het verschil tussen stokvis en stokvis te zien of te ruiken. Ze kiezen liever de stokvis van het grote bedrijf, die je goedkoper kunt inkopen.

Uit een bruine kartonnen doos haalt hij een kabeljauw en een snotolf. Het valt me op dat zijn handen trillen. Het zijn constante trillingen, onwillekeurige zenuwtrekkingen die door een ziekte lijken te komen, niet door nervositeit. Hij pakt een hamer van de muur en doopt die in een emmer vol water, zeezout en wier, drijvende wijnazijn rechtstreeks uit zee. Vervolgens legt hij de vis op een berken snijplank en hamert er stukjes van los. Hij reikt me de snijplank aan en vraagt of ik wil proeven. De vis smelt op mijn tong, het zout bevindt zich op de achtergrond als een extra verrassing, niet als een enerverende noodzakelijkheid. Nog een stukje. Ik leg het op mijn tong, kauw, zuig – wonderbaarlijk. Hij vraagt of ik meeloop naar de keuken om de dorst te lessen. De keuken ligt in het caravangedeelte. Daar staan ook een diepvries, allerlei kasten en kisten, en er ligt een grote stapel kranten die waarschijnlijk weggegooid moet worden. In de ene hoek van de caravan heeft hij een opening gemaakt naar het eigenlijke vissershuisje. Hij pakt een flesje maltbier, wat me verrast omdat hij niet het type is om bij stokvis maltbier te drinken. Voor mij schenkt hij een glas in, zelf drinkt hij uit de fles. Wanneer hij de deur van de koelkast opent om nog een flesje te pakken wordt zijn zeer getekende gezicht door het licht uit de koelkast beschenen. Hij loopt vermoedelijk tegen de zestig en zijn bewegingen zijn traag. Bij de snotolf drinken we nog een flesje maltbier.

Wanneer ik vraag of hij hier al lang woont, antwoordt hij dat hij hier al lang woont, en wanneer ik vraag of hij van Lofoten komt, antwoordt hij dat hij van Lofoten komt. Na een minuut zegt hij dat hij van Austvågøy komt, het noordelijkste eiland van Lofoten. Wij bevinden ons op wat je het middelste eiland kunt noemen: Vestvågøy. Buiten snijdt een fjord-arm precies door Lofoten heen. Als je op de heuvel achter het huis gaat staan, kun je zowel de Atlantische Oceaan in het westen als het Vestfjord in het oosten zien.

Aan de muur hangt naast een kapotte pendule een gedateerd duikmasker. Het hangt daar gewoon, en het valt onmogelijk te zeggen of dat decoratief bedoeld is of dat er gewoon een haak vrij was.

Hij geeft mij een voedzaam stuk stokvis dat ik wegspoel met nog een flesje maltbier. Terwijl hij me min of meer concrete vragen stelt over waar ik vandaan kom, wat ik doe, waar ik woon, wat voor auto ik heb en hoe ik over hem heb gehoord, kijkt hij me aan. Hij maakt op een ingehouden manier een nieuwsgierige indruk.

Hij praat langzaam, heeft een diepe basstem en zou schathemeltjerijk zijn geworden als hij vloeiend Engels had gesproken en was gegaan voor een carrière als voice-over in Hollywoodfilms. Wanneer ik dat zeg, glimlacht hij even en hij antwoordt dat hij dat misschien zou moeten proberen, maar wanneer ik zeg dat het nooit ergens te laat voor is, slaat zijn humeur opeens om: ‘Het is voor een heleboel dingen te laat. En van wat er nog over is, weet ik wel ongeveer hoe het eruit zal zien.’

Ik stap over op een ander gespreksonderwerp en vraag hoeveel hij voor een paar kilo moet hebben. Twee biljetten van duizend kronen, is dat genoeg? Hij antwoordt niet.

‘Heb je veel klanten?’ vraag ik.

‘Ik moet hier toch van leven. En ik leef. Dus heb ik klanten.’

‘Zet je netten uit?’

‘Ståle doet het vissen en ik zorg voor de vangst.’

Hij vertelt dat de vader van Ståle en zijn vader in de jaren zestig een vissersboot deelden voordat ze ieder hun eigen boot kregen en hun activiteiten uitbreidden. Ze stonden allebei bekend om hun vakmanschap. Hij woont nu op de grond van Ståle.

‘Hij vraagt niet zo veel huur, en het kan hem geen bal schelen hoe ik leef, daar bemoeit hij zich niet mee. We hebben jarenlang bij elkaar in de klas gezeten. Maar intieme vrienden zijn we nooit geworden.’

‘Heb jij het van je vader overgenomen?’

‘Pa vroeg niet of ik het wilde overnemen, hij parkeerde me gewoon aan boord en vertelde wat er moest gebeuren. Als ik het leven op zee ter discussie stelde, kreeg ik een lang tranentrekkend verhaal over wat hij en zijn voorvaderen met twee lege handen hadden bereikt.’

We betreden het feitelijke vissershuisje, dat uit twee verdiepingen bestaat en een luik in de vloer heeft dat er ooit zat om zo snel mogelijk aan boord van de boot en op zee te komen. Zijn handen trillen nog steeds, en ook zijn onderlip beweegt ongecontroleerd op en neer. Hij lijkt pijn te hebben en vermijdt bepaalde bewegingen. In de kamer bevinden zich nog meer voorwerpen die me aan de zee en aan duiken doen denken. Op tafel ligt een duikmasker dat als asbak dienstdoet; het zit halfvol uitgedrukte joints, lucifers en zilverpapier. Aan de muur hangt een foto van hem en een andere man, ze dragen allebei een duikuitrusting, hebben een sigaret in hun mondhoek, en glimlachend en blij een arm om elkaars schouders geslagen. Het lijkt een foto uit de jaren zeventig. In een hoek hangen krantenknipsels aan de muur, allemaal over hetzelfde thema: duiken. Bij de openhaard, waarnaast een mooie droge stapel hout is opgetast, ligt een stapeltje brieven. Een oude leren bank, een kunststof tuintafel en een zwarte schommelstoel completeren de inrichting. Zijn bed staat op de bovenverdieping en doet denken aan een grote hangmat. Ook dat is een zelfgemaakte constructie, en die hangt midden voor een groot raam dat uitkijkt op zee. In de hangmat ligt een grote schapenvacht.

Het ruikt er bedompt en klam. Voor het raam staan lege bierblikjes waarin pijpenragers zijn gestopt; twee katten liggen onder de hangmat te slapen. Ik weet niet of het nou de stank van het kattenvoer of van de katten is die het meest overheerst.

Vegard gaat op de bank zitten, ik in de schommelstoel. Hij trekt opnieuw een maltbier open en is onhandig bezig met de dop; zijn handen trillen.

‘Toen ik een tiener was, werd ik opeens verrekte zeeziek. Ik kon amper een boot zien of ik moest al overgeven. De doodsteek kwam waarschijnlijk toen we een keer in februari ver op zee zaten en ik alleen maar over de reling hing om te kotsen. Pa spoelde mijn gezicht af met een waterslang. “Laat potverdomme zien dat je een kerel bent!” schreeuwde hij. Hij schreeuwde dat met verdriet in zijn blik. Ze moesten me aan land brengen. Vanaf die tijd was ik in de ogen van mijn vader een watje. Op de dag dat mijn vader liever Ståle aan boord had dan mij vertrok ik naar Oslo. Mijn moeder vertelde dat dit een van haar gelukkigste dagen was – ze hoefde niet meer aan te zien hoe ik leed.’

Vegard pakt een paar lucifers op en laat ze tamelijk elegant tussen zijn vingers door rollen. Hij vertelt dat hij in militaire dienst tot lasser werd opgeleid en daarna in Oslo terechtkwam en aan de universiteit sociologie ging studeren. Dat hij tot de universiteit werd toegelaten was een enorm succes in zijn leven en hij was van plan dat flink te vieren.

‘Ik was net in een bar gaan zitten toen er een kennis uit militaire dienst naar me toe kwam om een praatje te maken. Thorbjørn. Thorbjørn heette hij. Dit was in de tijd dat de olieactiviteiten op de Noordzee begonnen, de maatschappijen zaten te springen om mensen die het werk konden doen waar Noorwegen in de toekomst rijk mee zou worden. Thorbjørn kon me ter plekke een baan als duiker garanderen omdat ik een goede lasser was en aan mijn diensttijd een brevet als hobbyduiker had overgehouden. “Sociologie kun je later nog wel gaan studeren,” zei hij, “een kans als deze doet zich maar once in a lifetime voor. We bouwen het land op en dragen bij aan de rijkdom ervan. Word ook een held”, zei hij. “Bovendien zul je een verrekte hoop geld gaan verdienen.” Thorbjørn wist me te overtuigen en we trokken voor verdere opleiding naar het westen.’

Voordat Vegard naar het keukengedeelte loopt, voegt hij eraan toe: ‘Er is nauwelijks iets wat minder watjesachtig is dan duiken naar olie in de Noordzee. Pa zou er nog achter komen dat zijn zoon heus geen watje was. Dit was net wat hij moest horen, die ouwe klootzak.’

Zelf was ik te jong om me de jaren te kunnen herinneren waarin Noorwegen op het vloeibare goud stuitte. Mijn ouders daarentegen zaten voor de tv toen het nieuws over eventuele olie- en goudvondsten bekend werd gemaakt. Zij vonden een Noorse olierijkdom net een droom. Niemand kon toen immers raden wat er in de zeebodem lag te wachten. Mijn vader maakte zich er vooral zorgen over of de vis misschien een bijsmaak zou krijgen, terwijl mijn moeder zich afvroeg hoe iemand in Noorwegen een olieplatform kon bouwen. Had je daar cursussen voor?

Op school leerden we over de Noordzee eigenlijk nooit iets wat de moeite van het onthouden waard was. Wat we wel leerden, was dat een olieplatform niet kan omslaan en dat de Noordzee in feite deel uitmaakt van de Atlantische Oceaan. Over de mensen die op de platforms werkten, hoorden we nooit wat. In mijn hoofd bleven die een geheimzinnige club die om de drie weken met Sea King-helikopters de zee op werden gevlogen. We zagen nooit hun gezichten, hoorden nooit een interview. De enige die we hoorden en zagen, was de directeur van Statoil, de ongekroonde koning van Noorwegen, die met een Amerikaanse legerhelikopter eens per jaar langs de kust een charmeoffensief inzette om aan ons schoolkinderen te vertellen dat olie noodzakelijk is als je geen kou wilt lijden.

‘Hoelang zat je op de Noordzee?’ vraag ik.

‘Je bedoelt hoelang ik vastzat?’

‘Vastzat?’

‘De drie weken dat we buitengaats waren zaten we vast. In de bunker.’

Hij geeft me het waterglas en verontschuldigt zich dat hij geen borrelglaasje kan vinden.

‘Ik heb het glas bij IKEA gekocht. In Zweden. Een paar jaar geleden. Nog steeds heel. Maar de andere vijf uit de doos zijn weg. Geen idee waar die zijn gebleven.’

Hij pakt een tekening die in een mand naast de stapel kranten ligt. De tekening doet denken aan een eerste ruwe schets van een architect voor het ontwerp van een futuristisch gebouw: elkaar kruisende pijlen, letters, cilindervormige symbolen, onsamenhangende cijfers. Aanvankelijk kan ik geen wijs worden uit de tekening van de bunker waarin ze woonden en werkten, maar langzaam dringt tot me door dat het een afbeelding is van een minihel.

Vegard legt uit dat ze zich bewogen in een kamersysteem op een oppervlakte van achttien vierkante meter. Douche, wc, rustruimte, alles in één. Die kamer werd afgezonken naar een diepte van honderdveertig meter. Daar ter plekke verkleedden ze zich en trokken ze warmwaterpakken aan, controleerden ze hun uitrusting en kletsten ze wat. En wachtten ze.

‘De stilte was het ergst. Wachten en piekeren. Dan groen licht en het water in. Vier uur in het water. Daarna weer de kamer in. Een nieuwe shift. Weer erin. Vier uur.’

Hij gaat op zoek naar iets. Onder de bank vindt hij een paar tamelijk veelgebruikte pantoffels, die hij tegen elkaar slaat.

‘Deze heb ik nu al vijftien jaar. Gaan nooit kapot. Echt schapenleer.’

‘Achttien vierkante meter?’

‘Vierentwintig uur per dag een cel delen met anderen is een al te grote aanslag op je psyche, omdat de psyche tijd nodig heeft om alleen te zijn. Wij zaten drie weken lang boven op elkaar opgesloten op achttien vierkante meter. En we hadden niet eens iets onwettigs gedaan. Integendeel, wij waren toch de helden van de natie, wij werkten vierentwintig uur per dag, er werden nieuwe platforms opgericht en het geld stroomde binnen.’

Hij opent een leren tas die op de bank ligt, maar lijkt niet naar iets op zoek. Het gouddelversbestaan van de Noordzeeduikers bleef onbekend voor de natie, maar wat we wel hoorden, waren de verhalen van kennissen van kennissen over de feesten aan wal en de bezetenheid waarmee er gewerkt en geld verdiend werd. Om nog meer geld binnen te slepen verdienden veel duikers bij particuliere bedrijven bij, maar dat verkortte hun hersteltijd aan wal. De oliemaatschappijen lieten hen naar eigen inzicht werken, de olie zou misschien opraken, laten we vinden wat we kunnen vinden voordat de kraan dichtgaat. De Noordzeeduikers waren goud waard omdat zij de schakel vormden tussen de olie en de kraan. Wij kregen nooit te horen wat ze deden en hoe ze het deden. Romantiek verving de realiteit, en de oliemaatschappijen deden daar nog een schepje bovenop met sterke verhalen dat de Noordzeemensen zowel psychisch als fysiek meer aankonden dan gewone Noren: het waren onderwatercowboys.

Vegard schraapt zijn keel en loopt naar de badkamer om te spugen en te spoelen. Hij keert terug in de kamer, duwt zijn wijsvinger tegen zijn voorhoofd en gaat weer op de bank zitten. Hij haalt een tabakszakje uit de leren tas. De tabak heeft hij vervangen door wiet, die hij in vier repen verdeelt; allemaal even dik en lang.

‘Dat stomme wachten. Werkt alles naar behoren? Werkt de communicatie met de lui boven? De techniek was nieuw, er was verdomme niemand die wist hoe die werkte. Opeens was er uitval vanwege een systeemfout. Er liep condens en olie in het duikmasker zodat ik niet anders kon dan gas en andere rotzooi inademen. Er gebeurde steeds van alles. Maar dat werd in de doofpot gestopt. “Je bent verantwoordelijk voor je eigen lichaam”, heette het.’

Hij legt wat wiet in zijn ene handpalm en drukt die met zijn vingers aan.

‘Het meest vernederende was het als je midden onder het werk, tijdens een duik, moest poepen, en dat moesten we omdat we steeds minder sliepen, olie en gas inademden en ongezond aten. Vroeg of laat moest je je lijf natuurlijk legen. Dan moest je terug naar de duikerklok en vervolgens praktisch boven op een rustende collega gaan liggen terwijl je je buik leegde. Pas in de jaren negentig mocht je terug naar de klok om water te drinken; het zuurstofniveau ligt immers ver onder het normale, dus je wordt duizelig in je kop en krijgt een droge mond. Na vier uur in het water ruilden we. Wie in het water was geweest moest nu in de klok zitten om de druk, slangen, sensors en de zuurstof van de collega in de gaten te houden. Ik zat zo in de rats. Niet voor mijn eigen leven, maar voor dat van mijn collega.’

Hij pakt een nieuw reepje wiet en herhaalt met zijn vingers dezelfde bewegingen.

‘Sommigen van ons begonnen problemen met het gezichtsvermogen te krijgen. Je spieren deden pijn. Je had last van je evenwichtsorgaan. En dan de slaap. Ik sliep nooit. Van alle fysieke slijtage is gebrek aan slaap het ergste. Ik weet godverdomme niet meer hoe het is om een hele nacht te slapen.’

Hij pakt de laatste reep wiet en drukt die in zijn handpalm aan. Zijn handen trillen nu niet meer zo: dat lijkt in golven te gaan.

‘Sommigen begonnen een beetje te veel te drinken. Om een paar uur slaap te krijgen. Anderen vertelden dat ze zich moeilijk konden concentreren. We wisten zeker dat het over zou gaan. De staat en de oliemaatschappijen waren immers op de hoogte van onze werksituatie en hielden onze gezondheid in de gaten. Ze zouden ons toch nooit naar beneden sturen als er gezondheidsrisico’s bestonden? Dachten we.’

Hij lacht, legt de wiet op tafel en reikt me de schaal met de stokvis aan. Ik neem een paar stukjes en laat ze smelten in mijn mond.

‘De medische rapporten waren er natuurlijk. Alles was er. Natuurlijk was het schadelijk. Maar het winstdenken ging vóór al het andere, en er werd alles aan gedaan om te voorkomen dat er iemand in de zaak zou gaan wroeten. En de oliemaatschappijen deden extra hun best om de media naar de mond te praten, en dat was natuurlijk helemaal niet moeilijk omdat het bij het Noorse journalistengilde geen moment opkwam tussen de regels door te lezen. Ze deden zelf geen research. Nu het zoeken naar olie zo lucratief was voor het land werd het zelfs op ministerieel niveau onder de pet gehouden, om problemen en een onderzoek te voorkomen …’

Vegard loopt weer naar de keuken om iets te zoeken in een kast; vanuit het caravangedeelte klinkt het geluid van glas. Wanneer hij terugkomt, zet hij een halfvolle fles Løitens Aquavit op tafel.

‘Als je de volgende keer komt, kun je wel een paar glazen van IKEA meebrengen. Ik snap niet hoe die andere kapot hebben kunnen gaan. Als ze tenminste kapot zijn gegaan. Weg zijn ze in elk geval wel.’

Hij pakt de fles op, kijkt ernaar, schudt ermee en houdt hem tussen zijn handen.

‘Thorbjørn was een van de eersten die zelfmoord pleegden. Hij kon het niet aan om aan wal te blijven. Wij hoorden het toen we honderd meter onder water zaten. Thorbjørn is uitgedoken, zeiden ze. Ze zeiden dat hij zijn privéleven niet op orde had. Daarna volgden Roar, Peter, Gunnar en Thor.

22 personen pleegden zelfmoord. Sterke mannen stortten in. Mannen in de ziektewet, alcoholisme, drugs. Echtscheidingen. Ze zeiden dat de zelfmoorden niet werkgerelateerd waren. Dat het overgrote deel van de zelfmoorden aan wal gebeurde na beëindiging van het dienstverband. De oliemaatschappij en haar vrienden hadden er dus allemaal geen schuld aan.’

Hij stopt de wiet in een afgeknipte snorkel die in een perfecte pijp wordt omgeturnd.

‘Gassen en chemicaliën vermengd met drank, tabak en pillen. Zelfs daar konden we niet van slapen. We werden juist gek, we waren betrokken bij vechtpartijen in kroegen, we feestten vierentwintig uur per dag. Daarna weer die kamer in – vier uur in het water, vier uur eruit.’

Hij geeft me nog een paar stukjes stokvis en proeft met zijn ene vinger van de wiet.

‘Ik leerde een vrouw kennen. Eva. Ze stuurde me naar de dokter. Het gaat vast wel over, zei die. Hij zag ook geen verband. Niemand in dit land ziet een verband – 23 zelfmoorden, 86 sterfgevallen, een heleboel mannen in de ziektewet en met vervroegd pensioen. Geen verband.’

Ik vraag hem naar Eva en hij vertelt dat ze beloofde te wachten tot hij aan wal ging, maar toen hij uiteindelijk aan wal ging, was zij er met een ander vandoor.

‘Een paar van de collega’s die nog wat gezonder zijn, zijn de laatste jaren non-stop bezig om een rechtszaak tegen de staat aan te spannen en schadevergoeding te eisen.’

‘Doe jij daaraan mee?’

Hij glimlacht naar me zonder zijn mond erbij te openen.

‘Mijn pa werd ziek en toen hij overleed, ben ik weer hier gaan wonen. Mijn tante heeft me geleerd hoe ik de perfecte stokvis moest produceren. Tijdens de braderiedagen in Stamsund had ik een zak meegenomen en die heb ik zwart verkocht. Van het een kwam het ander.’

‘Jouw stokvis is nu al legendarisch.’

‘Ik heb nooit onder stoelen of banken gestoken dat ik zwart verkoop. Van de staat heb ik ook nooit hulp of een excuus gekregen. Ze hebben me het aanbod gedaan dat ik met vervroegd pensioen kon, maar dat is gewoon een belediging. De politie in Leknes weet hoe ik erover denk. Soms moeten ze zich toch zo nodig met de Volvo en de kentekenplaten bemoeien, maar meestal zien ze het allemaal door de vingers. Het … het enige wat ik verlang is dat ik vijf uur achter elkaar kan slapen …’

Hij steekt de joint die hij net gerold heeft op, leunt over de tafel, inhaleert en vult zijn longen met de rook.

‘Half Lofoten wordt onderhand opgekocht door Noren met nieuw geld die nog geen garnaal van een kreeft kunnen onderscheiden en die het geen ene reet interesseert hoe dit arme land een van de rijkste in de wereld is geworden. Die willen dat Lofoten er in de zomer uitziet als een popperig visserijmuseum; ze snappen niet dat er mensen bereid zijn hier ’s winters vrijwillig te wonen. Met hun geld kopen ze popperigheid, geen realiteit.’

Hij inhaleert en laat de joint rusten tussen zijn vingers, die bijna niet meer trillen. Hij praat nu langzamer, zijn oogleden worden zwaarder, zijn lijf is iets meer ontspannen. Hij geeft mij de joint en ik neem hem aan. We brengen een soort jointtoost uit. Hij opent de fles Løitens Aquavit, schenkt die in het waterglas van IKEA en overhandigt dat aan mij. Hij inhaleert steeds dieper, steeds langzamer. Ik snijd een stukje van de gedroogde snotolf af en spoel dat weg met de zeer smakelijke aquavit. Vegard wijst naar de foto die achter me aan de muur hangt.

‘Tering, wat had ik een bewondering voor Thorbjørn. Vind je niet dat hij op Daniel Day Lewis lijkt?’

Ik breng onder de aandacht dat ik niet vind dat zijn collega op Daniel Day Lewis lijkt, maar hij lijkt me niet te horen. Van de joint, de stokvis en de aquavit word ik ongeconcentreerd, maar toch verbazingwekkend helder. Vegard blijft naar de foto achter me kijken en neemt ondertussen een stevige trek van zijn joint. Hij pakt een stuk stokvis en schenkt nog eens aquavit bij. Hij neemt me langdurig op, zijn ene oog is bijna dicht, en hij mompelt glimlachend: ‘Daniel Day Lewis … en een zeezieke klootzak …’

Op de tafel voor me staat een bijna lege fles Løitens Aquavit, ernaast liggen de restanten van de stokvisdelicatesse. Naast de visrestanten ligt een snorkel met oude wiet erin, de asbak zit vol uitgedrukte joints en verbrande lucifers. Het is ijskoud in de kamer.

Ik sta op, voel me duizelig, mijn hoofd is ingenomen door motorzagen die stationair draaien, elke beweging doet pijn. In de keuken drink ik een flesje maltbier en daar raakt mijn lijf meteen van in een beter humeur. Voordat ik mijn hoofd in het zeewater steek, zet ik het koffiezetapparaat aan. Inderdaad, mijn optreden van vandaag in Malmö ga ik niet halen.

Binnen in het vissershuisje is het stil; alleen het geluid van het koffiezetapparaat getuigt van menselijke aanwezigheid. Ik maak een paar boterhammen met witte geitenkaas en rode paprika klaar en schenk de koffie over in een thermoskan die ik op de salontafel zet. Als dank voor een kilo stokvis leg ik naast de thermoskan een biljet van duizend kronen neer en op een blaadje schrijf ik mijn naam en telefoonnummer. Daarna loop ik naar boven, naar Vegard. Hij ligt in foetushouding in de hangmat te slapen en het raam staat half open. Ik doe het dicht en stop de schapenvacht voorzichtig in achter zijn rug. Bij het verlaten van het huis trek ik de deur zachtjes achter me dicht. Ik maak met mijn mobieltje een foto van zijn geelbruine Volvo 145, daarna kruip ik in mijn huurauto en rijd ik heel langzaam weg. In mijn achteruitkijkspiegeltje zie ik Vegards caravanvissershuisje en het viskeetje waar hij zijn stokvis opslaat. Ik draai het raampje open en hoor het geluid van de meeuwen en de golven, de beruchte noordwestenwind verkoelt mijn voorhoofd. In de verte meen ik een vliegtuig te zien dalen voor landing.

Na de take-off uit Leknes leun ik achterover in mijn vliegtuigstoel om op zee neer te kijken. Ik zie Lofoten onder me verdwijnen en vang een glimp op van het vasteland in het oosten. Ik val vrijwel meteen in slaap. Het voelt alsof ik uren slaap, maar na een paar minuten word ik al wakker gemaakt door de steward, die vraagt of ik koffie en bosbessenmuffins wil.

Ik kijk neer op wat nog niet zo heel lang geleden een arm land was waarvan niet veel mensen zich konden voorstellen dat ze er zouden willen wonen. Hetzelfde land dat tegenwoordig een levende reclame is voor moderne infrastructuur, unieke offshoretechniek, gas spuitende olieplatforms, welvaart en rijkdom. Volgens de VN is het inmiddels het beste land ter wereld om in te wonen.

Ik pak de grootste krant van het land. Op de voorpagina staat een tweeëntwintigjarige Noorse multimiljonair met jeugdpuistjes. ‘Een Noorse held’, schreeuwt de kop me tegemoet. De jonge langlaufer kijkt wereldwijs en opgeblazen de camera in. Zijn gebreide trui van het nationale team zit onder de reclamelogo’s, iedereen wil gezien worden op en samen met de tweeëntwintigjarige. De beste plek is bij de schouders, de schouders zie je het best, die leveren het meest op, die zijn het duurst.

Statoil heeft beide schouders ingenomen.

Ik krijg nog meer koffie, eet bosbessenmuffins en lees de krant, maar de motorzaag in mijn hoofd raak ik niet kwijt. De smaak van stokvis, wiet en aquavit begint weg te trekken, maar de motorzaag blijft hangen. Die geeft zich niet gewonnen. Een koppige klootzak.