Helena von Zweigbergk

In het verborgene

Uit het Zweeds vertaald door Tineke Jorissen-Wedzinga

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Det Gud inte såg, verschenen bij Bokförlaget Semic

Published by agreement with Nordin Agency, Malmö, Sweden

Oorspronkelijke tekst © Bokförlaget Semic en Helena von Zweigbergk, 2001

Eerste Nederlandstalige uitgave © Tineke Jorissen-Wedzinga en De Geus BV, Breda 2003

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp baqup

Omslagillustratie © Shutterstock

isbn 978 90 445 2405 5

NUR 305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Buiten voor mijn raam ligt de sneeuw als een verstikkend dekbed. Het lijkt lekker zacht, maar ik weet hoe koud het is. Kijken, maar niet aanraken. Zien, maar niet meedoen.

Heer, ik ben zo bang. Nu meer dan ooit. Ik zoek mijn weg op de tast, weet niet langer waar ik heen moet.

Nu is angst geen nieuw gevoel voor mij.

Ik geloof zelfs dat ik dominee ben geworden omdat ik zo bang uitgevallen ben.

Ik ben bijna overal bang voor.

Het onbegrijpelijke van het leven is wat me het meest beangstigt. Dat er niets is wat zinvol is. Dat alles eigenlijk alleen maar eenzaamheid en leegte is. Zinloze illusies. Als ik daaraan denk, word ik haast gek.

Als kind werd ik al achtervolgd door die hardnekkige gedachten. Ze hielden me ’s avonds wakker terwijl de schaduwen op de muur steeds groter en dreigender werden. Waarom? dacht ik. En dat ene waarom werd dadelijk gevolgd door een volgend waarom, en uiteindelijk zat ik verstrikt in de eigenzinnige overtuiging dat er eigenlijk niemand was die het wist.

Toen ik klein was, begreep ik nooit hoe volwassenen zo gemakkelijk over dingen konden denken, hun schouders ophalen en zeggen dat zulke dingen nu eenmaal gebeuren en dat niemand weet waarom. Alsof het doodnormaal is dat je het niet begrijpt, dat er geen verklaring is waar je je aan vast kunt grijpen.

‘Je moet daar niet zo veel over piekeren, meisje’, zei mijn moeder als ik wilde begrijpen hoe het leven zo hard, onrechtvaardig en onberekenbaar kon toeslaan.

Het gewoon maar accepteren van de onbegrijpelijkheid van het leven maakte me haast gek van angst. Zelfs meer dan het kwaad zelf. Het kwaad stelde ik me voor als een monster dat over het algemeen opgesloten zat in een kooi. Daar kon ik mee leven. Maar dat degene die de kooi moest bewaken helemaal geen duidelijke regels had of überhaupt betrouwbaar was, dat was meer dan ik aankon.

Het blijft sneeuwen. Ik zie iemand worstelen op de glooiing tussen Folkungagatan en Erstagatan, de straat waar ik woon. Je ziet dat het glad is. Dat je moeite moet doen om overeind te blijven.

Ik moet altijd moeite doen om overeind te blijven.

Thuis hadden we het nooit over God of Jezus. Mijn ouders waren geen van beiden gelovig. Wat ik ervan wist, was wat ik op school leerde. Ik vond de verhalen uit de bijbel die de juffrouw vertelde prachtig. Vooral omdat ze een doel hadden.

Toen ik tien was, werd ik diepgelovig zonder het aan iemand te vertellen. Ik tekende een poppetje met vleugels en een lange baard. Knipte het uit en had het altijd bij me.

Een papieren poppetje, steeds viezer en verfomfaaider, dat ik God noemde. Zo ben ik met U begonnen te praten, Heer.

Ik zei ’s avonds in bed in stilte mijn gebeden op.

Ik had strenge rituelen voor hoe dat in zijn werk moest gaan. De woorden moesten volgens bepaalde patronen worden uitgesproken, anders zouden ze niet werken.

In sommige periodes was dat erg lastig. Als ik erg bang was dat er mij of de rest van ons gezin iets ergs zou overkomen, dwong ik mijzelf om het onzevader een bepaald aantal keren op te zeggen. Op sommige plaatsen voegde ik een persoonlijk verzoek toe.

Lieve Heer, zorg dat het geen oorlog wordt. Goede God, laat niemand van ons gemarteld worden. Maak mijn moeder wat blijer. Dat ze moet lachen als papa leuk wil zijn. Zorg dat papa een beetje leuk wordt. Lieve God, maak dat ze niet gaan scheiden.

Als ik werd gestoord, als ik een vliegtuig in de lucht hoorde of als er een ander geluid was dat de stilte van de avond doorbrak, moest ik helemaal overnieuw beginnen. Ik dacht zeker dat het daarboven dan niet gehoord werd. Vaak stond het huilen me nader dan het lachen van vermoeidheid als ik eindelijk klaar was. De rest van het huis was volkomen stil geworden.

Niemand mocht het weten. Mijn moeder zou alleen maar bezorgd geworden zijn. Mijn vader zou het niet serieus hebben genomen. Mijn broer zou me gepest hebben.

Mijn broer, die in zijn bed aan de andere kant van de kamer lag, ademde zwaar en zorgeloos onder zijn posters met voetbalhelden en popsterren.

Ik was de enige die wakker was.

Ik was de enige die pogingen deed de chaos op afstand te houden.

Aan de ene kant had U mij, Heer, nóg eenzamer gemaakt dan ik al was. Aan de andere kant was ik niet meer helemaal alleen met mijn onbegrip.

Hoe het in de loop der jaren verslapt is, kan ik me niet meer precies herinneren. De onrust was er nog wel, maar ik raakte eraan gewend, denk ik. Ik probeerde de angst meer van me af te houden dan te controleren. Bij de gratie Gods slaagde ik daar bijna in. Ik leerde het bestaan te beheersen zonder me te hoeven onderwerpen aan te veeleisende rituelen. Er verstreken vele jaren, een aantal decennia, zonder dat ik Uw hand zocht om vast te houden.

Ik kan me nog precies het moment herinneren dat ik besloot weer een beroep op U te doen. Ik was toen een volwassen vrouw. Had de middelbare school met mooie cijfers afgerond. Was uit huis gegaan, had het slaperige Avesta verlaten, de stad waar ik was opgegroeid. Had literatuurwetenschap gestudeerd aan de universiteit van Stockholm en had een eigen bestaan opgebouwd. Ik had een eenkamerflat in de wijk Södermalm betrokken, waar ik overigens nog steeds woon. Had studiegenoten met wie ik na de colleges ging koffiedrinken.

En ik had een man liefgehad.

Of ik dacht dat ik een man had liefgehad.

Micke en ik deden het zo goed als we konden. Geen van beiden konden we een redelijke verklaring vinden waarom wij niet samen het geluk konden ervaren waar we zoveel over gehoord hadden.

We imiteerden de liefde, zeiden datgene wat je geacht wordt te zeggen en hielden onze verwarring en verdwaaldheid zo veel mogelijk voor ons.

’s Nachts, als het donker ons losmaakte uit wie wij waren, konden wij wellust en sensuele nabijheid voelen. Maar de volgende ochtend zat ik dan naar een man te kijken die yoghurt met muesli naar binnen zat te lepelen en tegelijkertijd op een ongelofelijk irritante manier zijn keel zat te schrapen.

Micke was een goed mens, maar wat ik vooral van hem gewaar werd was irritant gekuch. Onder andere. En zijn keurig gepoetste schoenen. Dat zijn wangen er zo geschilferd uitzagen als hij zich geschoren had. Dat hij twintig keer in zijn thee blies voordat hij een slokje nam. Ik wilde schreeuwen dat het toch niet zo ontzettend heet kon zijn.

Er waren meer van dit soort futiliteiten waar ik mezelf hard voor veroordeelde omdat ik me eraan ergerde.

Tegelijkertijd kon ik erover fantaseren hoe zacht de huid zou aanvoelen op de naakte rug van een man die een volslagen vreemde was. Of nog erger, iemand die ik helemaal niet respecteerde of aardig vond. Hoe heerlijk zijn handen zouden aanvoelen en hoe fijn ik het zou vinden als hij me onverwacht en doelbewust zou vastpakken. Micke was zo lief en in mijn fantasieën zat zijn goedheid verstopt in de kootjes van mijn geïrriteerde vingers.

Ik kon daar helemaal geen logica in vinden en dat beangstigde me.

Ik kon mijn verstand niet beheersen met Micke, kon niet voelen wat ik hoorde te voelen. Uiteindelijk denk ik dat wij uit elkaar gingen om niet langer een getuige te hebben van onze eigen eenzaamheid. Dat was alleen maar pijnlijk.

Ik weet trouwens niet precies wat hij dacht en voelde. Wij spraken verstandig over onze onvolwassenheid als een verklaring voor ons uitgebleven liefdesgeluk en waren tegenover elkaar onderdanig eensgezind over ons plezierige vaarwel. Huldigden en prezen onze vriendschap die zich nu juist nog meer zou manifesteren, nu wij onze romantische ambities opgaven.

Dat was de laatste keer dat ik hem zag, of überhaupt iets van hem hoorde.

Alhoewel het feit dat wij het contact verloren niet de reden was dat ik meer dan een jaar later nog gedeprimeerd was. Het was meer dat de liefde zinloos en ongeïnspireerd was gebleken.

Ik probeerde me te troosten met de gedachte dat de liefde inderdaad groot en machtig was, dat mijn verstoorde liefdesgeschiedenis een persoonlijke mislukking was. Dat ik het niet kon en dat hij het niet kon, dat het aan ons lag.

Alhoewel, als ik om me heen keek, zag ik weinig vertrouwen en positieve krachten in de sfeer waar je de liefde verwacht.

Mijn ouders gingen uit elkaar. Mijn moeder verhuisde naar Gotenburg, was vaak in het buitenland, praatte voortdurend, was als herboren en borrelde over van blijdschap. Mijn vader bleef in Avesta wonen, waar hij een vrouw ontmoette die het niet alleen met hem uithield, maar die hem nog aardig vond óók. Hij leek tevredener met het leven dan ik ooit van hem gezien had. Mijn ouders waren vijfentwintig jaar getrouwd geweest, bijna de helft van hun leven verenigd in datgene wat de veilige, rustgevende en versterkende hoeksteen van de liefde en het gezin moest voorstellen.

En toen leken ze pas hele, complete mensen te worden. Toen ze elkaar loslieten.

Vrienden van me ontmoetten en beëindigden liefdes. Verzuchtten de ene week dat ze niet zonder iemand konden en konden het de andere week uitstekend zonder diegene redden. Ik werd onaangenaam getroffen. Mensen deden elkaar pijn en het leek wel of dat er gewoon bij hoorde. Alsof dat zo moest zijn zonder dat iemand wist waarom. Gevoelens werden gewekt en stierven weg, en dat was het dan.

Ik kon daar niet mee leven. Wat me het meest beangstigde, was het op het eerste gezicht irrationele, onberekenbare. De liefde was net als het kwaad een barbaarse chaos en daar wenste ik niet aan deel te nemen. Ik wilde me niet overgeven aan angst met dezelfde soort doelloosheid als waarmee je naar de kermis gaat, en waar je wordt blootgesteld aan sterke gevoelens – die toch ook weer niet echt zijn – en al helemáál niet aan vreugde. Als de draaimolen stopt met draaien is het voorbij en dwaalt je blik al naar de volgende attractie. Is het verderop leuker? Cooler? Verslaat het datgene wat ik net beleefd heb?

De herfst nadat Micke en ik onze relatie verbroken hadden, bracht ik door met lezen. Ja, ik deed eigenlijk niets anders. Soms ging ik naar een museum om naar kunst te kijken. Ik was vrij vaak eenzaam. Maar dat wilde ik ook. Ik had geen puf om deel te nemen aan andermans onsamenhangende maar toch zo onverzadigbare bestaan.

Op een avond ging ik naar het Museum voor Moderne Kunst, naar een lezing. Ik ben gek op dat soort kunstlezingen. Naar schilderijen kijken terwijl iemand zo vertelt dat je méér ziet, nieuwe dingen en samenhangen ziet.

Die avond ging het over Jackson Pollock, de man met die chaotische schilderijen waarop de strepen en druppels van zijn kwasten een wirwar aan kleuren en patronen vormen. Bij mij wekten de schilderijen zowel irritatie als spanning op. De spreker had het over Pollocks verwarring en alcoholisme, en hoe dat zijn kunst steeds verder ontleedde.

Maar toen kwam er een schilderij dat me erg aansprak. Het omvatte de chaos, Pollocks zogenaamde drippings, maar ook een paar stevige, helderblauwe palen. De spreker interpreteerde dat alsof Pollock niet kon leven met zijn chaos en toch een soort orde moest aanbrengen, iets wat het geheel omhoogtilde en kon dragen.

Ik zag toen in dat ik niet zou kunnen leven zonder steunpilaren. Ik moest ondersteuning hebben in mijn leven. Anders zou de chaos de overhand krijgen, me verstikken, me zo verlammen dat de schrik en de angst zich permanent in me zouden nestelen.

Toen ik die donkere, regenachtige avond over de brug van Skeppsholmen naar huis fietste, had ik me voorgenomen theologie te gaan studeren. Kunst kon alleen maar twijfel tot uitdrukking brengen, wetenschap kon een antwoord geven op het hoe, maar je kon nergens anders heen met je waarom.

Dat ik later gevangenissen ging bezoeken had dezelfde oorzaak als waarom ik predikant werd. Ik werd erheen gedreven door de angst. Wat moedig, zeggen velen als ze horen dat ik omga met moordenaars en andere misdadigers. Dat je dat durft! Ben je nooit bang?

Weinigen kunnen begrijpen wat voor rust er over me komt als ik in de nabijheid van het kwaad ben. Hoe het mijn eigen angst hanteerbaar maakt.

Ik kan me uitstrekken en iemand die een ander mens vermoord heeft bij de arm pakken. Naar iemand kijken en denken: zo ziet iemand eruit die een van de ergste dingen heeft gedaan die je je kunt voorstellen. Ik praat met hem en hij wordt begrijpelijk. Meestal wordt hij inderdaad begrijpelijk.

Ook degenen die in de gevangenis werkten waren verbaasd over dat wat ze bestempelden als mijn onbevreesdheid. In zekere zin durfde ik ook meer dan de meeste anderen. Niemand anders zag dat de angst voor mezelf nog groter was dan voor diegenen die ik in de gevangenis ontmoette.

De mensen die ik in de gevangenis heb leren kennen, hebben me geleerd wat haat met een mens kan doen en hoe het is om in de steek te worden gelaten. En ik kan hun moed en kracht geven om de steunpilaren in hun leven te vinden. Ik kan, door U, Heer, verhalen vertellen met een doel. Ik kan hen een samenhang laten vinden in wat er gebeurd is. Zij en U en ik kunnen dat samen.

Alhoewel ik eerlijkheidshalve moet zeggen dat ik degene ben die er nog het rustigst van word.

Ik praat met U, Heer, maar soms wil ik ook graag begrepen worden door een ander mens.

Ik probeerde ooit de gevoelens van rust die ik in de nabijheid van het kwaad had te beschrijven aan een voormalige studiegenote van literatuurwetenschap. We zaten bij haar thuis wijn te drinken en ik was niet helemaal nuchter meer. Zij was net als alle anderen nieuwsgierig hoe ze nou eigenlijk waren, de gevangenen die ik ontmoette. Normaliter beroep ik me op mijn zwijgplicht en zeg ik iets algemeens, dat het alleen maar in boeken en films voorkomt dat slechte mensen slim en charismatisch zijn. Want in werkelijkheid is het eerste wat je opvalt als je gevangenissen gaat bezoeken de naïviteit en de troosteloosheid. De ongeletterdheid, de verveling en de armzaligheid.

Het kwam vermoedelijk door de wijn dat ik er plotseling over wilde praten, waarom ik de gevangenen nodig had om zelf niet meer overal bang voor te zijn. Ik was helemaal niet gewend om daarover te praten. De woorden klonken zo vreemd, ik vond de hele redenering merkwaardig klinken. En net toen ik verstrikt raakte in ‘de gevangenen verhalen met een doel’ geven, werd ze kwaad.

Meende ik dat mijn taak was om hun slechte daden zin te geven? Dacht ik dan helemaal niet aan de slachtoffers?

En toen kwam er een uitvoerige tirade dat het typerend was voor de Zweedse, laffe staatskerk om vergiffenis te schenken aan wie daarom vroeg, als je je maar aansloot bij het juiste geloof. Of misschien dat zelfs dát niet eens nodig was?

Ik raakte helemaal van mijn apropos. Ik probeerde met mijn benevelde brein de juiste antwoorden te vinden, een soort verdediging. Maar ik kon niet op iets zinnigs komen, althans niet op dat moment. De spreuk dat wie zonder zonde is de eerste steen werpt werd alleen maar belachelijk, ik was me er immers van bewust over wat voor soort geweldplegers we het hadden. Ik was volkomen van slag. Merkte dat mijn stem nauwelijks droeg, begon met mijn armen te zwaaien, zodat een wijnglas en de fles omvielen en de rode wijn over het lichte vloerkleed sijpelde dat onder de salontafel lag.

De tranen liepen over mijn wangen, ik snikte en snotterde, en depte die verdomde wijn op, die alleen maar verder in het kleed gewreven leek te worden. Mijn vriendin werd nerveus en zei dat ze het niet zo bedoeld had, dat ze eigenlijk alleen de kerk had willen bekritiseren en niet mij.

Maar ik wilde alleen maar weg. En ik besloot om het in de toekomst nooit meer aan iemand te vertellen. Het was een zaak tussen U en mij, Heer. U had de weg gewezen, me geholpen de verbanden te vinden waarnaar ik zo hard op zoek was.

Toch bleef iets van wat zij gezegd had hangen. Dat was toen ze vroeg of ik ook aan de slachtoffers dacht. Ik begreep toen dat dat niet zo vaak het geval was. Ik wilde de daders helpen, hen wilde ik begrijpen, tot inzicht laten komen en om vergeving laten vragen. Het was niet eens bij me opgekomen dat dat de slachtoffers nog meer pijn zou doen.

Vroeger dacht ik dat iedereen, daders, slachtoffers en toeschouwers van tragedies, voornamelijk op zoek was naar verzoening. Maar nu zag ik in dat het naïef was om zo te denken.

Een heleboel mensen willen zich helemaal niet verzoenen. Die willen wraak en straf, en worden rustiger van de gedachte aan de eeuwige verdoemenis.

Toen ik voor de eerste keer een vrouwengevangenis bezocht, was dat met een nieuw soort angst en beven. De boosaardigheid en structuur van mannen is voor mij op de een of andere manier vanzelfsprekend. Zonder dat ik daar direct over nagedacht had, had ik me de vrouw voorgesteld als een tegenpool, de meer gestructureerde maar ook de vanzelfsprekend goede. Oninteressant vanuit een toegespitst moreel perspectief, moet ik tot mijn schande bekennen.

U hebt me nooit andere wegen laten zien, Heer. Daarom voelde ik me onzeker en lomp die eerste dag dat ik de vrouwengevangenis binnenging. Onzekerder over mijn rol als predikante dan gewoonlijk.

Ik werd rondgeleid in het gebouw door de directrice, een vrouw met die speciale heesheid in haar stem die je krijgt als je te veel rookt en drinkt. Ze was in de vijftig en was groot en dik. Het vlees lubberde om haar botten alsof ze een gelatinepudding was.

Anita Lagerström heette ze en ze liet me de ruimte zien die bedoeld was voor de gesprekken. Er stonden twee van tressen voorziene fauteuils aan beide kanten van een kleine salontafel. Aan de andere kant van de spreekkamer stond een bureau met een stoel ervoor en eentje erachter. In een lichte boekenkast stonden een paar boeken. Diverse bijbels, zag ik. Ze zagen er beklemmend ongelezen uit. Dans van woede was een titel die ik me kan herinneren. Evenals Alice Millers In den beginne was er opvoeding. Aan de muur hing een poster met een tekst over het feit dat een kind dat bekritiseerd wordt ook leert veroordelen, et cetera.

Hier kwamen ook de maatschappelijk werkster en eenmaal per week een psychotherapeute, vertelde Anita met trots in haar stem. Dat was iets waarvoor ze hard had moeten knokken.

En dát met name was zo anders dan in gevangenissen voor mannen. Hier merkte je meteen dat men de antwoorden probeerde te zoeken in iemands jeugd. En dat er niet zo veel werd gesproken over keuzen in het leven en morele overwegingen, en dat maakte me onzeker.

Anita vertelde in het kort over de gedetineerden, hun gewoonten en hoe ik het best te werk zou kunnen gaan. Aan haar geforceerde manier van praten – dat zij me elke twee regels Inger noemde in plaats van Ingrid en haar zwevende woordkeus toen ze ‘Hier kunnen jullie zitten eh … praten of zo’ zei – was duidelijk te merken dat ze niet precies wist hoe een predikante zich gedraagt in haar contacten met gedetineerden.

‘Dus hier moet ik de duivel uit hun zielen uitdrijven?’ vroeg ik en Anita keek verschrikt.

‘Ik weet niet …’ begon ze.

‘Ik maakte maar een grapje’, zei ik en ze keek opgelucht maar nog steeds wat geschokt.

‘Ja, ik weet niet precies wat jullie doen’, zei ze en voor het eerst keek ze mij direct aan.

‘De vorige predikant kwam en ging zonder dat ik eigenlijk wist waar hij mee bezig was.’

En toen voegde ze eraan toe dat ze een ontzettende behoefte had aan een sigaret en of ik misschien mee wilde komen naar haar kamer zodat zij even kon roken en wij nog wat verder konden praten? Dat wilde ik best en ik voelde me eigenlijk een beetje brutaal, omdat ik iemand anders onzekerder had gemaakt dan ik zelf was.

We gingen naar haar doorrookte kamer en ze stak meteen een witte Prince op. Ze stak me het pakje toe, maar pas na een korte aarzeling, zoals mensen doen wanneer ze een impuls krijgen om een predikant iets aan te bieden wat ze zelf opvatten als zondig.

‘Nee, dat dacht ik al’, zei ze toen ik voor de sigaret bedankte.

‘Ja, je moet een zondaar als ik maar vergeven’, vervolgde ze en ze wuifde energiek de rook weg die zich mijn kant op verspreidde.

‘Ja, we kunnen elkaar wel tutoyeren, hè Inger?’

‘Ingrid.’

‘O, pardon.’

Anita werd vuurrood en ik had echt medelijden met haar.

‘Het is ook niet makkelijk om al die nieuwe namen uit elkaar te houden’, zei ik troostend, maar ik moet zeggen dat ik er steeds meer van genoot en steeds steviger in mijn schoenen kwam te staan naarmate Anita steeds meer wankelde in haar veronderstelde autoriteit als directrice.

‘Ik heb daar ook vaak moeite mee’, vervolgde ik.

‘Ik heb de gedetineerden verteld over je komst. De interesse is niet zo ontzettend groot. Sorry.’

‘Vertrouwen is iets wat je in de loop der tijd moet opbouwen’, zei ik op mijn diplomatieke en verstandige wijze.

Ik ben gewend om dergelijke dingen te horen. Merkte echter dat ik het me meer aantrok dan anders. Misschien had ik ondanks alles toch verwacht dat de vrouwelijke gedetineerden wat meer geïnteresseerd zouden zijn.

‘Een groot aantal gedetineerden gaat in therapie bij Ingeborg, onze psychotherapeute, die hier iedere vrijdag is. Zij weet veel over de problemen die veel vrouwen hier hebben en over hun leefsituaties. En dan hebben we Laila, de maatschappelijk werkster. Zij helpt met allerlei praktische zaken. Onderhoudt contacten met overheden, helpt bij opleidingen en contacten met de familie. Velen hebben kinderen die onder toezicht zijn geplaatst, anderen hebben problemen met alcohol of drugs en hebben hulp nodig bij het afkicken.’

‘En nu vraag je je af wat mijn bijdrage zou kunnen zijn’, zei ik.

Anita bloosde weer en peuterde een nieuwe sigaret te voorschijn.

‘Nee, nee, ik twijfel heus niet aan jouw capaciteiten. Het is meer dat ik niet precies weet …’

‘Ik zie mezelf voornamelijk als iemand die luistert, eigenlijk met geen ander doel dan steun te verlenen, zodat iemand zichzelf durft te ontmoeten. Mijn God is groot en tolerant, en ik wil de weg wijzen naar gebed en vergeving.’

‘Aha’, zei Anita onzeker. ‘Ja, ik weet niet …’

Ze pakte een stapel papieren en begon daarin te bladeren.

‘Even kijken … ik dacht aan een van onze gedetineerden … waar zit ze ergens … ja, hier …’

Anita vond een papier, keek het snel door en inhaleerde ondertussen diep en piepend.

‘Wat ik ervan begrijp is dat jij zelf de contacten wilt leggen. Maar hier hebben we iemand met wie nog nooit iemand in gesprek heeft kunnen komen. Ze is veroordeeld voor een weerzinwekkend misdrijf. Heeft haar buren vermoord. De gedetineerde vrouw is …’

Anita keek me snel aan.

‘…ongeveer van jouw leeftijd.’

De veroordeelde had een zeer teruggetrokken leven geleid. Maar toen was ze bevriend geraakt met haar buren, een jong stel. Tot de dag dat ze hen doodsloeg met een koekenpan.

‘Stel je voor. Allebei. En dat arme meisje was zwanger. In koelen bloede …’

Anita keek een paar seconden naar buiten, naar de donkere novemberhemel. Wreef toen zo hard en onelegant onder haar neus dat ik me afvroeg of ze vergeten was dat ik daar zat. Maar toen priemde ze plotseling haar ogen weer in de mijne.

‘Ze is momenteel een zombie. Toen er hier de laatste keer een dokter was, wilde hij haar antidepressiva geven. Maar dat weigert ze ook. Met een therapeut of maatschappelijk werker wil ze niet praten. Daarentegen geloof ik dat ze …’

Anita drukte haar sigaret uit en kreeg een piepende en rochelende hoestaanval. Toen ze in haar papieren gevonden had wat ze zocht, probeerde ze te praten, alhoewel ze haar stem nog nauwelijks terug had.

‘Juist ja, hier staat het … Opgegroeid in een vrij-religieus gezin, niet tot de staatskerk behorend. Zelf gelovig. Het enige wat ze gezegd heeft, behalve dat ze alle aanklachten ontkend heeft, is dat God haar onschuld op een dag zal bewijzen en dat de schuldige zijn straf dan zal krijgen. De rest maakt geen indruk op haar. De andere gedetineerden zijn hard voor haar. We hebben er velen die naar hun kinderen verlangen, die op verschillende manieren elders zijn ondergebracht. Ze worden daarom snel hatelijk tegen iemand die een zwangere vrouw heeft vermoord.

Ze praat ook met niemand. De anderen vinden dat zij haar neus in de wind steekt, maar ik geloof niet dat daar sprake van is …’

Anita zette haar leesbril af en duwde met haar wijsvingers tegen haar neuswortel.

‘Je moet maar eens kijken of jij hoogte van haar kunt krijgen. Misschien wil ze met jou praten. Ik durf alleen niet te veel te hopen. Ingeborg heeft het echt geprobeerd. Voordat ze veroordeeld werd, heeft er een onderzoek plaatsgevonden naar haar toerekeningsvatbaarheid, maar ze werd volledig toerekeningsvatbaar bevonden. Hoe je nou iemand die mensen met een koekenpan doodmept geestelijk gezond kunt verklaren …’

Anita’s openhartigheid verbaasde me. Gewoonlijk zeggen stafleden geen woord over de gedetineerden. Hun zwijgplicht ligt vaak als een dikke, dempende wattendeken over alle contacten. Soms worden er veelbetekenende blikken uitgewisseld of laat men op andere manieren zijn wederzijdse begrip blijken. Maar over de gedetineerden wordt niet gepráát.

Het was prettig dat Anita sprak. Dat ze daarbij het beste voorhad met de gedetineerden was duidelijk. Ze wilde dat ze hulp zouden krijgen en zwakte de regels wat af om dat te bereiken.

Dus misschien liet Anita de papieren van de gedetineerde expres op de tafel voor me liggen toen ze wegliep om koffie voor ons te halen.

Normaliter zou ik niet eens hebben overwogen om erin te kijken. Het enige wat ik weten wilde, was wat de gedetineerden zélf aan me kwijt wilden.

Maar terwijl ik het klepperen van Anita’s hakken in de gang hoorde afnemen, draaide ik het papier voorzichtig om en las wat er stond.

Gun Johansson, geboren in 1965.

We waren dus inderdaad even oud.

Had nooit samengewoond, was nooit getrouwd geweest. Geen kinderen. Werkte als afwaster in een lunchroom. Daar had ze nooit contact met iemand gehad totdat ze bevriend was geraakt met het later vermoorde stel in het huis naast haar. Toen was ze onafgebroken gaan praten. Had opgeschept over hun unieke, plezierige saamhorigheid.

Het was zelfs zo ver gegaan dat mensen haar ermee gingen pesten. Zich vermaakten over de manier waarop zij haar leven ophing aan perifere mensen en helemaal voor hen leefde.

Anita was vermoedelijk zelf aan de gang geweest met de gegevens die ze over de zaak gekregen had. Het waren haar eigen aantekeningen, genoteerd als een psychologische casestudy. Ik weet niet of gevangenisdirecteuren dat doen. Het leek wel of Anita extra veel moeite had willen doen om te begrijpen wat er gebeurd was. Nu wilde ze mij ook inwijden.

Het klepperen in de gang kwam dichterbij en ik schoof de papieren snel terug. Toen Anita met de koffie binnenkwam, probeerde ik er onaangedaan uit te zien. Maar mijn wangen waren rood.

‘Wat een vreselijke geschiedenis’, zei ik tegen Anita.

Anita ging weer achter haar bureau zitten en legde haar papieren opzij zonder ook maar een seconde te onthullen wat de bedoeling ervan was geweest om ze te laten liggen.

‘Zeker. En zoals gezegd, de experts hebben gezegd dat ze niet gek is. Dus dat moeten we maar aannemen.’

‘Is er echt helemaal niemand met wie ze praat?’

‘Jawel. Ze praat met het ongeboren kind. En dat is echt beangstigend. De bewakers hebben verteld dat ze ’s avonds in haar cel in zichzelf zit te praten. En ze hebben eruit op kunnen maken dat ze een soort gesprekken voert met de dode foetus. Ze leest voor en zingt liedjes.’

‘Krijgt ze nooit bezoek?’

‘Nee, nooit. Ze is hier nu drie jaar en niemand heeft haar ooit iets anders horen zeggen dan het hoogstnoodzakelijke. Of ze melk of water bij haar eten wil, van dat soort praktische dingen.’

‘Hm. Tien jaar, hè?’

‘Ja. Tja, het was moeilijk voor haar advocaat omdat ze weigerde mee te werken. Geen motief of zoiets gaf. Alleen maar naarstig ontkende.’

We zwegen even. Zogen als het ware op het vreemde lot.

Anita doorbrak de stilte, ze had mijn gedachten gelezen.

‘Alhoewel, denk je ook niet dat je je laat misleiden door het feit dat het een op het eerste gezicht gewone, teruggetrokken vrouw is? Dat je niet wilt zien dat er bij zo iemand echt kwaad kan zitten?’

‘Jawel. Maar stel dat ze het toch niet gedaan heeft?’

‘Wat ik ervan begrijp is dat daar geen twijfel over mogelijk is. En neem jezelf: als jij onschuldig was aan zo’n misdrijf, zou je dan niet alles in het werk hebben gesteld om daar een oplossing voor te vinden? Maar dat doet ze ook niet. Dat zwijgen is niet direct in haar voordeel geweest.’

‘Alhoewel,’ voegde Anita eraan toe, ‘ik heb ook wel eens gedacht zoals jij. Stel dat ze het niet gedaan heeft. Wat weet je eigenlijk van andere mensen en hun motieven?’

We besloten, Anita en ik, dat ik me de volgende dag zou komen voorstellen. Vertellen wie ik was en wat ik de gedetineerden kon bieden. Daarna zou zij Gun proberen aan te sporen mij in de spreekkamer op te zoeken. Nu Anita een soort acceptabele toepassing voor me gevonden had, was ze erg aardig geworden, vond ik. Ik dacht dat we het goed met elkaar zouden kunnen vinden. Dat we misschien zelfs vriendinnen zouden kunnen worden.

Toen ik naar huis reed, merkte ik hoe ik verhaaltjes zat te verzinnen waarin Anita en ik vriendinnen waren. Hoe we samen zouden lunchen of misschien een avond naar een restaurant zouden gaan. Wijn drinken en elkaar over onze levens vertellen. Vertrouwelijk kunnen worden, maar tegelijkertijd ook luchtig en lachen om onze tekortkomingen.

Op zulke momenten zie ik in hoe eenzaam ik ben. Hoe ontzettend ik verlang naar gelijkwaardig gezelschap. Echt alleen ben ik natuurlijk niet. Ik heb immers mijn vader, moeder en broer, alhoewel die niet in Stockholm wonen en we elkaar voornamelijk over de telefoon spreken. Ik voer gesprekken met U, Heer. Ik praat met de gedetineerden en ook met de jongelui met wie ik in contact kom op de jongerenkring van de kerk, waar ik soms heenga. Anders, de deken van onze gemeente, is een goede vriend geworden, alhoewel ons contact soms stijf en formeel is.

In mijn werk kom ik voortdurend in contact met mensen. Maar het lijkt wel of ik óf een ander wat leer óf zelf wat leer. Het is of ik vergeten ben wat je doet als je gewoon vrienden bent.

Net zoals eerder in mijn leven hebt U, Heer, mij een plaats in het bestaan gegeven. Tegelijkertijd geeft mijn geloof in U me nog steeds een specifiek soort eenzaamheid. In mijn ontmoeting met andere mensen is het alsof de mensen U voortdurend aan mijn zijde zien staan. Dat kenmerkt wat ze tegen me zeggen, hoe ze zich opstellen.

Soms verbeeld ik me dat ze zich meer inspannen, nadenken over wat ze zeggen. Dat ze de juiste dingen willen zeggen. Zij gaan ervan uit dat ik weet wat goed is. Dat ik het zelf altijd goed doe. Dat ik zelfingenomen en rechtvaardig voor mezelf ben, alleen omdat ik door mijn beroep openlijk mijn morele en geestelijke basis toon.

Maar ik kom niet uitsluitend afstandelijkheid tegen. Velen vertrouwen me gedachten en gevoelens toe, maken me deelgenoot van hun innerlijk omdat ze weten dat ik een geoefend luisteraar ben en dat ik discreet ben. Buiten hun gebruikelijke relatiesfeer sta. Vaak willen ze vertellen dat ze ergens een slecht geweten over hebben. Dat ze ontrouw of oneerlijk zijn geweest. Maar er zijn er ook die alleen maar het spoor bijster zijn.

Maar als ze eenmaal hun neus gesnoten hebben, hun tranen hebben gedroogd en wat beter gestemd zijn, willen ze mij van zich weghouden. Dan herinner ik hen te veel aan hun zwakheid, aan hun zielennood en verwarring. Contact met mij hebben gehad is een teken van gebrek aan zelfbeheersing en wanhoop. Geen relatie om trots op te zijn.

Soms krijg ik het idee dat psychotherapeuten een zekere status genieten terwijl dominees gratis en pretentieloos zijn, alleen ‘ja en amen’ zeggen en ‘natuurlijk is het je vergeven’ en ‘laat ons bidden’.

Bah, ik dwaal af. Ik schaam me en ik schaam me nog het meest voor U, Heer, omdat U me de gave geschonken hebt om U en de mens te dienen, en de weg van de goedheid in het leven te bewandelen. Alhoewel niemand de beperkingen van de mens beter kent dan Uzelf, en ik ook maar een mens ben. En soms ben ik het zat en ben ik teleurgesteld dat ik maar zelden serieus genomen word.

Ook in het burgerleven voel ik me tekortgeschoten. Nooit in de gevangenissen die ik bezocht heb. Daar is het leven speciaal. Ontleed en tegelijkertijd toegespitst. Daar krijgt mijn stem een andere klank, daar krijgen mijn vertellingen een andere klankbodem. Daar weet je dat de psychologie niet in staat is iemand op het rechte pad te brengen zoals U dat kunt.

Zo voelde het in gevangenissen met mannelijke gedetineerden. Hoe dat in de vrouwengevangenis zou zijn, wist ik nog niet.

Het was al laat in de avond toen ik thuiskwam en ik was zeldzaam verdrietig en licht geïrriteerd. Keek in mijn eenkamerwoning om me heen en vond het maar een armzalig geheel.

Waarom had ik bijvoorbeeld zo’n smal bed gekozen? Die 80 centimeter kwam Spartaans en kloosterachtig over, en ik begrijp niet wat me ertoe had gebracht die breedte te kiezen.

Hoe belachelijk het ook lijkt, ik heb dat bed gekozen omwille van het ascetische ideaal. Het is zelfs tien centimeter smaller dan een gewoon eenpersoonsbed. Als ik op mijn andere zij wilde gaan liggen, moest ik me omdraaien als een spies op de barbecue in plaats van me gewoon alleen maar om te keren. Het is langgeleden dat er een man aan mijn zijde sliep, maar het is desalniettemin gebeurd. En in tegenstelling tot wat velen denken, zie ik daar niets verkeerds in. Liefde tussen mensen is het ontvangen van Gods liefde op aarde.

Alhoewel, om eerlijk te zijn is dat voornamelijk wat ik zou willen voelen en geloven. Mijn bed ontmaskert mij. Toen ik het kocht weet ik dat het een gebaar naar U was, Heer, opdat ik de aardse liefde niet zou kunnen ontvangen. Dat ik rein en vrij zou zijn voor U.

Er woont een non in mij en daar kan ik maar moeilijk van afkomen. En eigenlijk denk ik dat ik gewoon bang ben voor de liefde.

Daar ook voor.

Ook mijn krappe keuken deed armzalig aan. Het saaie tafeltje. Weliswaar twee stoelen, maar het tafelblad was net groot genoeg voor één gewoon bord. Alleen, zei alles in mijn huis. Ze woont alleen. En niet plezierig alleen, maar karig en afgunstig.

De oude, grote, geërfde tv met zijn verwaterde beeld en zijn krakende geluid. De bank met de versleten stof uit mijn ouderlijk huis, die mijn moeder buiten bij het grof vuil wilde zetten toen ze mijn vader ook de deur uitzette. En die ik om redenen van loyaliteit met hem mee naar mijn huis gesleept heb. Nu stond hij daar en was net zo bedompt als mijn schuldgevoel tegenover mijn vader omdat mijn moeder van hem gescheiden was.

Mijn fauteuil is kantoorbeige en pluizig. Hij heeft lang bij het kerkelijk bevolkingsregister gestaan. Toen er geld was om een nieuwe te kopen, wilde niemand de oude fauteuil hebben omdat hij er veel te saai en aftands uitzag. Ik zat erin te lezen en naar mijn kleurloze tv te kijken. Was van plan geweest om er een wat vrolijker stofje overheen te leggen, maar dat was er nog niet van gekomen.

Mijn troosteloze, versleten huis maakte meestal niet zoveel indruk op mij als die avond.

Plotseling vergeleek ik mijn leven met dat van andere vrouwen en met hoe ik dacht dat zij het hadden. Zoals Anita. Zij had vast een gezellig, knus huis. En een gezin.

Ik dronk een paar glazen wijn en keek naar een volstrekt idiote speelfilm op tv in plaats van me voor te bereiden, wat eigenlijk wel noodzakelijk was. In de bijbel zoeken naar fragmenten die geschikt zouden zijn voor Gun of een van de andere gedetineerden. Een goede manier bedenken om de gedetineerden te benaderen.

Maar ik zat daar maar in mijn stijve, lelijke kantoorfauteuil, werd doezelig van de wijn en staarde naar infantiele Hollywood-rommel. En het stomste was dat ik aan het eind van de film, toen de geliefden elkaar kregen, ook nog begon te huilen van emotie.

Er was iets vreemds met mij aan de hand. Maar ik begreep nog niet wat.

Iemand ademt zwaar in mijn oor. Iemand die ontzettend graag wil fluisteren maar niet weet wat te zeggen. Ik probeer te luisteren maar onderscheid alleen een dof gesis. Er wordt adem in mijn oor geperst, vochtig, warm en verstikkend. Ik ben volkomen stil. Wacht gespannen af. Maar er volgen geen woorden. Alleen de warme ademhaling die steeds onbehaaglijker wordt. Zure, warme stoten.

Ten slotte kan ik het niet langer uitstaan. Moet weg, wil diegene niet hebben. Probeer mijn hoofd om te draaien, maar stevige armen en harde handen houden mijn hoofd vast. Nu hoor ik een grommend, gorgelend geluid. Er loopt speeksel in mijn oor. Het speeksel maakt me bang, dat is angst die bij me naar binnen sijpelt als een pruttelend vergif.

‘Ik wil niet!’ schreeuw ik. ‘Ik wil niet!’

Maar mijn woorden worden verstikt, net als wanneer je onder water praat.

Uiteindelijk slaag ik erin mij zo ver los te rukken dat ik de persoon kan zien die mij vasthoudt.

Het is een vrouw. Ze is helemaal bebloed. Ze heeft een glanzende kneuzing op haar hoofd. Er stroomt bloed omlaag dat wordt tegengehouden door haar wimpers. Dan begrijp ik wie zij is. De vrouw die met de koekenpan is doodgeslagen. Haar blik is dood, maar haar lippen doen vergeefse pogingen om zich te vormen.

2

Toen ik de volgende ochtend naar de gevangenis reed, had ik een zwaar hoofd en voelde ik me verward. Ik schrok meerdere malen op van auto’s die me passeerden. Ik had ze niet opgemerkt voordat ze naast me opdoken. Er viel natte sneeuw, de ruitenwissers zwaaiden heen en weer en ik reed voorovergebogen om überhaupt iets te kunnen zien. Door de sneeuw leek de auto krap en beklemmend en ik voelde de hoofdpijn kloppen in mijn slapen.

Ik rende het gevangenisgebouw binnen met een krant boven mijn hoofd. ‘Gods engelen huilen’, zei de bewaker die me binnenliet met een krakerig Skånsk accent en ik glimlachte onzeker. Wist niet of hij een grapje maakte of iets serieuzers tegen me wilde zeggen. Hij was dik en bleek, en had zijn overhemd van onder tot boven dichtgeknoopt, alhoewel dat er benauwend en verstikkend uitzag.

‘Ze treuren om het kwaad van de mensen hier op aarde.’

Hij keek me strak aan, er kon geen lachje of ook maar een glimlachje af. Ik knikte nerveus en bedacht dat de bewaker misschien bezig was gestoord te raken. Of was ík dat misschien al?

Het zijn vaak wat zonderlinge types die bewaker worden. Slechts weinigen hebben sociale ambities, willen een kameraad en hulpverlener voor de gedetineerden zijn. Anderen zijn precies het omgekeerde. Die genieten ervan de gedetineerden vernederd te zien worden, willen een onderdeel van de bestraffing zijn. Ik meende een dergelijke rechtvaardigheidswoede bij deze bewaker te bespeuren. Hij liep achter me door de verschillende gangen en deuren, kwam alleen voor me lopen als hij een deur van het slot moest halen. Zijn blikken in mijn rug waren onbehaaglijk. Toen we aangekomen waren, knikte ik hem opgelucht gedag.

‘Sommigen kunnen niet vergeven worden. Daar kan alleen om gerouwd worden’, was het laatste wat de bewaker tegen me zei zonder mijn afscheidsgroet te beantwoorden.

Normaliter zou ik iets gezegd hebben over Gods vergiffenis van de mens zelf, ook al zijn sommige daden moeilijk te zien in een verzoenend licht. Maar iets weerhield me ervan met hem in discussie te gaan. Ik liep Anita’s kamer binnen en vroeg haar wie hij was.

‘O ja, Kvarnström’, zei ze zonder op te kijken.

Ze haalde haar schouders op en ging verder met het in snel tempo ondertekenen van enkele papieren.

‘Hij kan wat vreemd overkomen. Trek je maar niets van hem aan.’

Haar bril zat bijna op het puntje van haar neus terwijl ze daar zat, in beslag genomen door haar papieren. Haar droge, gepermanente haar had lichte plukken en zat in een knotje hoog op haar achterhoofd.

Toen was ze klaar, verzamelde haar papieren, zette haar bril af en keek me aan.

‘Is er iets gebeurd? Je ziet er wat … eh … bezorgd uit.’

‘Nee, ik voel me prima. Beetje moe. Slecht geslapen.’

Ik hoopte dat Anita zou denken dat ik de hele nacht op had gezeten en had geworsteld met principiële, morele kwesties. Dat ik met een ondoorgrondelijk gezicht aan een mooi, oud mahoniehouten bureau gezeten had in een pastorieachtige woning. Een luie kat op het bureau en geleerde geschriften achter me. Een kop thee en eventueel een strijkje op de radio. In elk geval absoluut niet slaperig van de rode wijn en jankend bij een Hollywood-film.

‘O, ik hoop niet dat je wakker gehouden wordt door onduidelijkheden van onze kant’, antwoordde Anita met haar hese stem en ze peuterde met haar nicotinegele, ruwe vingers nog een sigaret te voorschijn.

‘De bijeenkomst begint over een kwartier. Ik geef eerst wat informatie over een paar wijzigingen in de routines hier. Daarna was ik van plan jou te introduceren. Ik neem aan dat jij je liever zelf voorstelt. Ja, dat moet ook wel want ik zou jouw werk misschien geen recht doen.’

‘Natuurlijk. Dat is prima.’

Anita trommelde met haar vingers op het bureau en keek me onderzoekend aan. Toen keerde ze zich om en pakte een foto die op de plank achter haar lag. Gaf hem mij met een lege blik. We wisten beiden dat we hier de grens van het toelaatbare zouden overschrijden.

‘Hier heb je haar trouwens, Gun. Ik dacht dat je misschien zou willen weten hoe ze eruitzag’, zei Anita en ze probeerde nonchalant te klinken.

De lichte trilling van haar oogleden verraadde haar. Toen ik de foto bekeek sloten wij een verboden pact. Zo mag het contact met een directrice niet zijn. Maar Anita wilde iets met Gun en mij.

Toen ik naar de foto keek, was het alsof ik een klap kreeg. Ik herkende haar. Ik kende haar vrij goed.

In mijn studietijd ging ik vaak naar een lunchroom op Folkungagatan, Ohlssons. Dat is een grote, drukke tent waar ik de rust vond om te lezen en te schrijven. Ik heb de eigenaardigheid dat een lawaaiige omgeving me rustig maakt.

In een hoek van de lunchroom, precies bij de personeelsingang, zat vaak de vrouw die mij nu van Anita’s foto aanstaarde. Ik liet mijn ogen altijd op haar rusten als ik me probeerde te herinneren wat ik gelezen had of probeerde de betekenis ervan te begrijpen.

En hoe vaak had ik niet gedacht dat zij, juist zij, het antwoord was op de vraag wat ik met mijn levenstaak als dominee wilde. Haar ingezakte schouders en handen die als dode vogeltjes in haar schoot lagen drukten een verdwaaldheid en hulpeloosheid uit die ik wilde verzachten en genezen. Ze zat daar in haar bruine huishoudschort en zag er uitgeblust uit. Ik zag haar nooit met iemand praten, of zich ook maar verroeren. Ze leek niets om zich heen te zien. Soms probeerde ik haar blik te vangen. Ik wilde naar haar glimlachen, de tederheid tonen die ik voelde. Maar ik slaagde er nooit in haar blik in de mijne te lokken.

Ik deed een keer alsof ik een krant wilde hebben die bij haar op tafel lag, alleen om contact te krijgen. Vroeg of ik hem mocht lenen. Ze schrok op als door een wesp gestoken en knikte alleen maar, zonder mijn glimlach te beantwoorden.

De ogen op de foto waren als spleetjes, het kleine beetje dat je ervan zag dat niet bedekt was door de piekerige pony. Ze was vrij dik.

‘Ja, ze heeft haar uiterlijk ook al niet mee, het arme schaap’, zei Anita en ik was jaloers op haar onbekommerde manier om dingen te zeggen die ik uit schaamte niet eens durfde te denken.

‘Ze is hier zeker tien kilo afgevallen. Maar ik weet niet of dat op zo’n gewicht nou zoveel uitmaakt. Nee, nu moet ik ophouden met dat geklets. Kom, dan gaan we.’

Toen ik mijn opleiding tot predikante had afgerond en ging werken, ging ik haast nooit meer terug naar de lunchroom. Maar het gebeurde wel eens dat ik aan de vrouw in de hoek moest denken. En dat ik, toen ik er nog een keer kwam, keek of ze op haar oude plekje zat. Dat was niet het geval en ik vroeg me af waar ze gebleven was.

Nu wist ik het.

Het was alsof U mij, Heer, een opdracht gaf. U plaatste haar weer bij mij. Het was geen toeval dat onze wegen elkaar toen kruisten en ook niet dat ze dat nu weer deden.

Ik zei niet tegen Anita dat ik haar wel eens eerder gezien had. Ze pakte de foto weer terug en legde hem weg. We stonden snel op, allebei wat geschrokken over onze misstap. Geen van ons beiden zou het ooit weer noemen.

We liepen door de gang en kwamen in een soort gemeenschappelijke ruimte.

Als je de eerste keer een gevangenis binnenkomt, moet je op vijandigheid rekenen. Daar raak je aan gewend als dominee. Je verwacht te worden geassocieerd met huichelarij en schijnheiligheid.

Hier voelde ik daar meer van dan wat ik gewend was bij mannelijke gevangenen. De weinige vrouwelijke gedetineerden die mijn blik beantwoordden, keken spottend.

Ik telde zwijgend veertien vrouwen. Ik herkende Gun meteen. Ze zat eenzaam bij een raam in precies dezelfde houding als vroeger. Niet zo dik als ik me herinnerde, maar net zo lusteloos en met afhangende handen, armen en schouders. De andere vrouwen monsterden me uitvoerig toen Anita begon te praten, maar Gun leek niet eens te merken dat er een nieuw iemand de kamer was binnengekomen. Ze keek naar buiten door het raam en haar lippen bewogen licht, alsof ze ergens intens aan zat te denken.

In haar handen lag een ketting van plastic kralen. Die draaide ze tussen haar vingers heen en weer als een rozenkrans. De beweging leek mechanisch, haar vingers gleden telkens op dezelfde manier over de kralen, keer op keer.

Aan een tafel zaten vier vrouwen te kaarten. Ten minste twee van hen zagen eruit als echte speedfreaks. Ik zag het aan de aanhoudende, rusteloze manier waarmee ze met hun ene been zaten te shaken, schokkerig bewogen, hun keel schraapten, zich krabden en ongeduldig werden zo gauw iemand in het spel een beetje langzaam was.

‘Godverdomme’, zei de ene de hele tijd. Als ze haar kaarten kreeg, zei ze ‘godverdomme’. Als ze koffie morste, zei ze ‘godverdomme’. Als iemand wat lang aan de beurt bleef, siste ze ‘godverdomme’. De laatste keer dat ze het zei, wierp ze mij een snelle, triomfantelijke blik toe.

De andere schokkerige weigerde mij aan te kijken, maar grijnsde voortdurend naar haar vriendin. De derde vrouw aan de tafel was gekleed in een trainingsbroek en een hemdje. Ze had tatoeages op beide schouders en een piercing door haar neus. Ze had dieprood haar dat ze in een staart droeg met een badstof elastiek eromheen. Zij leek de leiding te hebben. Ze zei maar zelden wat, maar als ze iets zei, was het brutaal, grof. ‘Niet lullen, doorspelen.’ ‘Jezus, dit is geen naaikransje.’ ‘Kolere, meiden, jullie lijken wel een stel oude wijven.’

Ze richtte haar onbeschaamdheden met name tot de vierde in het gezelschap. Dat was een jonge meid, klein en mager, die gehurkt op de stoel zat, met haar voeten onder zich. Ze zat ongegeneerd te boeren en te kletsen. Ze leek de hele tijd in zichzelf te praten. ‘Hahaha, heb ik geluk of heb ik geluk, ja, yes, ik heb kaarten waar jullie broek van afzakt, tja, iemand anders wist alle vragen in Weekendmiljonairs, ja hoor, op een dag zitten jullie hier weg te rotten terwijl iemand anders er met het grote geld vandoor gaat, ja, dan zouden jullie hier met lange gezichten zitten, ja, dat zal binnen afzienbare tijd gebeuren met de kaarten die ik nu heb, dan zitten jullie daar met je apensmoel, ja ja, hallo …’

En zo ging het maar door, onafgebroken.

Twee vrouwen zaten met de armen om elkaar heen en lieten mij niet los met hun blik. Ze hadden precies hetzelfde korte kapsel, dezelfde sweater met capuchon en een spijkerbroek. Ik glimlachte naar ze, maar er kon van hun kant geen lachje af. In hun ogen was ik een vijand.

Een buitengewoon mooie vrouw, die eigenlijk niet in het gezelschap leek thuis te horen, zat te lezen. Ik herkende Janet Frames autobiografie Een engel aan mijn tafel. De vrouw keek snel even op van haar boek toen Anita de aandacht vroeg, maar verder zat ze stil te lezen.

‘Ja, mag ik even jullie aandacht?’ vroeg Anita.

‘Ik wil Ingrid Carlberg welkom heten. Zij is predikante en zal hier op bepaalde tijden aanwezig zijn. De tijden vinden jullie op het mededelingenbord in de recreatiezaal.’

Het voelde geforceerd. Niemand leek blij om mij te zien, of zelfs maar enigszins geïnteresseerd. Mijn glimlach was stijf en gemaakt, dat voelde ik. Maar ik kon hem ook niet loslaten, want dan zou mijn nervositeit nog duidelijker zichtbaar worden. Ik klampte me vast aan mijn beleefde grimas maar slaagde er niet in enige warmte in mijn blik te leggen. Zoiets voel je. Soms krijg je de warmteventielen gewoon niet open. Worden ze afgesloten door angst. Omdat het vrouwen waren, net als ik, voelde ik me gewoon naakt.

Bij mannelijke gevangenen ben ik een andere soort. Vrouw en predikante, dat zijn veilige rollen. Die mannen ontmoeten zo weinig vrouwen in de gevangenis dat ik mij zelden veiliger voelde in mijn vrouwelijkheid dan juist daar.

‘Ingrid zal hier dus aanwezig zijn en, ja … wat moet ik zeggen …?’

Anita zocht naar woorden.

‘Ja, Ingrid, misschien is het het beste als je zelf vertelt wat je doet, ik bedoel wat je werk, of hoe ik het moet noemen, inhoudt.’

Het was me in jaren niet overkomen, maar ik voelde dat ik rood aanliep. Ik bloosde als een klein meisje. Ik zag hoe er in diverse ogen een gemene vonk ontstond.

‘Ga je preken?’

Dat was degene met het badstof elastiek in haar haar. Ze had haar armen gekruist over haar borst gelegd en was wijdbeens voor me gaan staan.

De anderen aan het tafeltje van de kaartspeelsters grijnsden. Verder was het doodstil. Ook Gun keek me aan met haar uitdrukkingsloze blik. Haar lippen bewogen zich nog steeds licht, alsof haar gedachten te bruisend en te intens waren om in stilte gedacht te kunnen worden. Ze stroomden over op haar lippen. Verder leek haar hele verschijning onbereikbaar, alleen uit haar mond stroomde een lange, onhoorbare tirade.

‘Nee, ik ga niet voor jullie preken. Althans niet als jullie dat niet willen’, voegde ik eraan toe en ik gniffelde enigszins stompzinnig om te laten merken dat het een grapje was.

‘Nou, dat willen we wél. Kom op. Laat horen. Laat maar eens zien waar je voor staat, verdomme …’

Ze keek nu echt hatelijk, maar daar was vreemd genoeg makkelijker mee om te gaan. Anita sprong in, hief haar ene arm dreigend op, zodat ik het vlees onder haar bloes zag drillen.

‘Ingrid is hier niet naartoe gekomen om getreiterd te worden, dat zou toch wel duidelijk moeten zijn …’

‘Ik zeg altijd dat God mij twee oren en een mond gegeven heeft’, zei ik vrij luid, om Anita te overstemmen.

‘Mijn taak hier is luisteren. Voor als jullie gewoon met iemand willen praten. Wij dominees hebben zwijgplicht maar geen meldingsplicht. Vertrouwelijkheden blijven onder ons. Jullie mogen zelf bepalen wat voor soort contact wij zullen hebben.’

Het bleef een hele tijd stil. De vrouw met het badstof elastiek vertrok geen spier. De rest leek meer sceptisch. Ze wierpen elkaar korte blikken toe, kruisten hun armen of bestudeerden met een uitgestreken gezicht hun nagels.

Misschien verbeeldde ik het me, maar toch meende ik dat er een heel klein vonkje ontstoken was bij Gun. Alhoewel haar blik er nog steeds leeg uitzag, hadden haar ogen zich vastgehaakt in de mijne. Daar lag een verlangen om te praten, dacht ik. In haar woont een groot verdriet en ik wil haar helpen die last te dragen. Ik probeerde tegen haar te glimlachen. Ze reageerde niet.

Anita wuifde ongeduldig naar mij dat ik mee moest komen. Ik ratelde ter afsluiting nog dat ik er voor hen was en dat ze niet moesten aarzelen om contact met me op te nemen als ze daar behoefte aan hadden.

Buiten op de gang nam Anita me bij de arm en loodste me haar kantoor binnen. Ze deed de deur achter zich dicht. Haar handen trilden licht toen ze haar sigaretten pakte.

‘Ja, ik word toch altijd zo kwaad op dat mens. Marja. Niet dat het hier anders nou zo’n gezellige boel is, ik bedoel, het is hier nu eenmaal zoals het is. Maar zij moet alles altijd zo verzieken, altijd provoceren …’

‘Zij heeft ook een verhaal om naar te luisteren …’

Anita sloeg haar ogen even ten hemel en wuifde ongeduldig.

‘Ja, neem dat maar van mij aan. Ze is een bedriegster van het ergste soort. Heeft arme kerels hun laatste centen afhandig gemaakt. Een van hen is zelfs in zijn oude Amazone gaan zitten met de uitlaat in de cabine. Kon het niet verkroppen dat hij geplukt werd, voelde zich zo vernederd dat hij zelfmoord heeft gepleegd.’

Anita werd erg gevoelig als ze iets pijnlijks beschreef. Alhoewel ze stoer en direct was, trilde haar stem als ze over iets tragisch of onrechtvaardigs vertelde. Ze staarde uit het raam en knipperde een paar keer. Ik vond haar daardoor buitengewoon aardig. Ik legde mijn hand op haar arm, maar dat viel niet in goede aarde. Ze trok haar arm terug alsof ze een klap had gekregen.

‘Nee, nu zullen we eens kijken of Ingeborg en Laila er al zijn, dan kun je die ook ontmoeten.’

We liepen naar de personeelsruimte. Toen we een paar gedetineerden passeerden verstomden ze, en ik begreep dat ze bezig waren hun standpunt te bepalen naar aanleiding van onze bijeenkomst.

Toen we in de vergaderkamer kwamen was Laila, de maatschappelijk werkster, daar. Ze had een sluier van lichtblond haar om haar hoofd, een lange gebloemde rok en een gebreid vest met felle kleuren, en ik begreep dat felle kleuren en zelfgebreid Laila’s persoonlijkheid vormden. Positief en zelfgemaakt. Je kunt zelf kiezen of je het leven van de lichte kant wilt zien.

Een goed mens, dacht ik, en ik stoorde me daar wat aan. Ik wilde het liefst alle mensen bestempelen als goed, of liever gezegd, ze helemaal niet onderverdelen in goed en slecht.

Laila glimlachte me warm toe en de term ‘met stralende ogen’ kwam in mij op.

‘Hallo Ingrid, leuk je te ontmoeten’, zei ze en ze kneep haar ogen warm en vertrouwelijk een beetje dicht.

De deur werd opengerukt en er kwam een magere vrouw binnen van in de veertig. Ik begreep dat dat Ingeborg was, de psychotherapeute. Ze was buiten adem. Behalve haar gekunstelde ademhaling zag Ingeborg eruit als de perfect verzorgde vrouw. Glanzend, notenbruin, netjes gekamd en keurig geknipt haar. Mooie, witte huid die geen blaasje of rimpeltje vertoonde. Haar leeftijd werd alleen onthuld door de scherpe lijnen in de ooghoeken van haar grote, donkerblauwe ogen. Ze droeg een schone, netjes geperste lichtbeige lange jas met daaronder een bleekblauwe twinset en een grijze flanellen broek die er duur uitzag.

Ze groette Anita en Ingeborg en stak haar hand naar mij uit.

‘Ingeborg Ryttig.’

Anita antwoordde voor mij.

‘Dit is Ingrid Carlberg, de nieuwe predikante.’

‘Aangenaam.’

Ingeborg Ryttig, wat een oubollige, burgerlijke naam voor zo’n keurig iemand! Deze Ingeborg had een manier van ‘aangenaam’ zeggen waardoor mijn beroep en ik zinloos leken. Niet dat ze onvriendelijk was, daar was ze veel te netjes voor opgevoed. Ze was ook niet hooghartig, eerder inschikkelijk.

Ik raak vaak gefascineerd door mensen die koel en correct zijn. Tegelijkertijd haat ik het als je moet inzien hoe stijlloos, fout en lomp je zelf bent.

Alhoewel ik alleen ben, slaag ik er toch nooit in mijn haar netjes te houden of mijn kleding keurig in orde te hebben. Er is altijd een vlek die ik niet gezien heb, of soms heb ik hem wel gezien, maar had ik geen puf om er wat aan te doen. Er zitten altijd knieën in mijn broek, ik strijk allemaal lelijke vouwen op de verkeerde plekken, trek mijn jassen en jacks op zo’n manier aan dat het lijkt alsof ik erin geslapen heb.

En als ik me op een dag zeer verzorgd voel, is er altijd een Ingeborg Ryttig die alleen al door haar aanwezigheid aantoont hoe sjofel ik zelf eigenlijk ben. Alsof dat een eigenschap is, onmogelijk om wat aan te doen, en op de een of andere gekke manier denk ik dat dat ook zo is.

Dus toen ik de hand schudde van psychotherapeute Ingeborg Ryttig leek het alsof ik klamme handen, overal roos op mijn kraag en een ingedroogde sausvlek op mijn kin had.

Anita, Laila en Ingeborg bespraken de gebeurtenissen van de afgelopen week. Laila vertelde over een paar gesprekken of brieven met betrekking tot een vrouw, Lydia, voorzover ik begreep degene die Een engel aan mijn tafel zat te lezen, die haar dochter zou ontmoeten als ze met verlof was, tegen de wil van de vader en ondanks het feit dat ze uit de ouderlijke macht was ontzet. Lydia zat vast omdat ze een bom had geplaatst bij een overheidsinstelling.

Anita vertelde hoelang het verlof zou zijn en dat het bewaakt verlof zou zijn. Ingeborg besprak met Anita in hoeverre er ruimte was voor psychotherapie voor een van de gedetineerden die daarom gevraagd had.

Ik onderdrukte een geeuw, maar kreeg daar zoals altijd tranen van in mijn ogen en ik geloof dat Ingeborg me toen pas een geïnteresseerde blik toewierp.

Op tafel stond een mandje met ballerinakoekjes. Ik nam er een om een beetje wakker te blijven. Ik onderdrukte de impuls om eerst de bovenste koekring los te bijten en op te peuzelen, daarna de chocoladecrème op te likken en vervolgens de onderste koekhelft in één hap naar binnen te werken. Dat was iets wat Ingeborg nooit zou doen, daar was ik van overtuigd.

‘Ik heb Ingrid verteld dat geen van ons erin geslaagd is ook maar enig contact te krijgen met Gun’, zei Anita. ‘Misschien dat Gun wel met een dominee wil praten, wie weet.’

Als Ingeborg zich ook maar enigszins schuldig of mislukt voelde, dan liet ze dat niet blijken. Ze zat onaangedaan met haar handen op haar leren filofax. Ook die zag er duur, mooi en netjes uit.

Het viel me op dat mensen van haar soort nooit aan hun gezicht zitten te peuteren. In elk geval niet zo dat je het ziet. En als ze hun neus moeten snuiten, dan doen ze dat natuurlijk, maar ze gebruiken altijd een zakdoek, ook om hun neus mee aan te raken. En als het ergens extra kriebelt, dan krabben ze met hun zakdoek, nooit met hun vinger. Ik keek naar Anita, die haar grote neus graag masseerde. Laila schraapte met de nagel van haar pink in haar mondhoeken toen ze dacht dat niemand het zag, en keek voorzichtig naar haar vingers, alsof ze dacht dat er koekkruimels om haar mond waren blijven plakken.

Maar Ingeborg zou zelfs zo’n kleine veiligheidsmaatregel niet nemen. Misschien omdat zij van het soort is bij wie geen koekkruimels blijven plakken. Ik denk dat haar huid zo’n glad oppervlak heeft, dat alles er meteen afvalt.

Ik moet Ingeborg een hele tijd hebben zitten aanstaren, want plotseling merkte ik dat ze zich opgelaten voelde en vroeg of we klaar waren.

Gun zat in de recreatiezaal. Haar handen lagen op haar schoot en ze zat aan de kralenketting te frunniken. Ze keek naar buiten. Haar ogen waren op het raam gericht, maar ze leek daarbuiten niets te zien.

‘Mooie kralen’, zei ik.

Ik glimlachte zo aanmoedigend mogelijk naar haar. Ze keek terug, maar haar blik was leeg. Toen keek ze omlaag naar de ketting, alsof ze die nog niet eerder gezien had, en daarna weer naar mij met dezelfde lege blik. Misschien wat vijandiger. De ketting was gemaakt van goedkope kralen, echt de lelijkste soort, en ik voelde me stom.

‘Ik bedoel, mooie kleuren. Eens kijken, rode, gele, blauwe …’

Het viel me op dat ik tegen haar sprak alsof ze een kind was. Ik was echt uit mijn evenwicht. De mannelijke gevangenen waren makkelijker te benaderen. Ik haakte vaak in op een persoonlijk detail, een foto die ze hadden of zo. Ik besloot eerlijk te zijn.

‘Weet je, ik voel me nogal verlegen. Ik wil eigenlijk alleen maar zeggen dat ik graag luister als jij wilt praten.’

Guns gezicht nam zachtere trekken aan. Het vijandige ging meer over in een soort leedvermaak.

‘Je hoeft niet verlegen te zijn.’

Ze klopte me zachtjes op mijn arm. Ik schrok op, alsof ik dacht dat ze me wilde knijpen. Toen lachte ze.

Ik hield mijn gebruikelijke introductiepraatje. Dat het mijn taak in dit leven was om te luisteren, dat ik niet uit was op veroordelen, omdat dat mijn zaak niet was, dat ik absolute zwijgplicht had …’

‘Kun jij de doden horen?’

Ik ontmoette Guns blik, waarin een intense vlam was ontstoken.

‘Denk jij dat de doden een stem hebben? Als ze nou inderdaad in het hemelrijk van God verder leven, hebben ze dan een stem? En wie kan die horen? Hier op aarde?’

Gun wachtte niet op antwoord, maar pakte me stevig bij mijn arm en fluisterde in mijn oor: ‘Ik. Ik hóór ze niet alleen. Ik kan ook met ze praten.’

Ze liet mijn blik even snel los als ze mij vastgepakt had en keek triomfantelijk. Haar oogleden hingen omlaag over haar ogen, die daaronder tussen de spleetjes door glommen. Haar pony werd met slechts één haarspeldje op zijn plaats gehouden. Ze had dik, donker, vet haar. Nu wilde ze een reactie hebben, een antwoord.

‘Natuurlijk kun je gesprekken voeren met dode mensen’, zei ik.

Maar niet op de vastberaden manier die Gun leek te bedoelen. Alhoewel?

‘Ik praat altijd met mijn overleden oma’, vertelde ik. ‘Ik weet dat ze luistert en dat ze bij me is.’

Nu kwam Gun dichterbij. Ze stonk naar zweet en ademde zwaar in mijn oor.

‘Ik praat met de kleine’, fluisterde ze. ‘Ik zorg voor haar. Verlies haar nooit uit het oog. Ze is voortdurend bij me.’

Er zat niet meer dan drie centimeter tussen onze neuzen toen ze me recht in mijn gezicht keek en op een antwoord wachtte.

Ik wist niet wat ik moest zeggen. Ik vind het niet vreemd dat mensen met overledenen kunnen praten. Dat is een gedachte die mij troost geeft, geen angst inboezemt. Maar deze vrouw sprak over een foetus die in de buik van haar moeder gestorven was omdat zij, deze vrouw, die moeder doodgeslagen had, ja, en dan was het toch erg onbehaaglijk. Gun staarde me nog steeds doordringend aan. Haar gezicht trilde licht, als een jachthond die wild op het spoor was. Ik moet aarzelend of angstig gekeken hebben, want plotseling keerde ze zich om naar de muur.

‘Verdwijn’, zei ze. ‘Hoepel op.’

‘Maar ik …’

‘Verdwijn, zei ik.’

Gun keerde zich naar me om en keek zo hatelijk, dat ik een paar meter naar achteren schoof. Daarna keerde ze zich weer abrupt naar de muur.

‘Ik wil graag morgen terugkomen als je dat goedvindt.’

Ze gaf geen antwoord maar bleef naar de muur staren, friemelde aan de ketting en bewoog met haar mond op dezelfde manier als ze daarvoor gedaan had. Alsof de stemmen in haar het overnamen.

Toen ik de gang op liep, botste ik tegen Marja op. Ze liep vermoedelijk expres zo hard tegen mij aan dat ik mijn evenwicht verloor en viel. Ik liet mijn tas vallen en de helft van de inhoud vloog over de vloer. Terwijl ik op de grond lag en mijn spullen bij elkaar graaide, stond Marja met haar armen over elkaar toe te kijken.

‘Niemand hier vindt Gun aardig’, zei ze. ‘En er is hier niemand die mensen aardig vindt die Gun aardig vinden. Snap je?’

Ik had de inhoud van mijn tas nooit op orde en het was gênant dat alle oude snoeppapiertjes, tampons, pennen en andere rotzooi voor iedereen te kijk lagen. Toen ik alles weer bij elkaar had, besloot ik te stoppen met bang zijn. Dat kon niet langer. Ik keek Marja streng aan.

‘Nee’, zei ik. ‘Dat begrijp ik niet. Leg eens uit.’

Een aarzeling trok over Marja’s illusieloze gezicht met de sluwe blik. Ze knipperde een paar keer snel. Ik keek naar haar handen. Metaalblauwe nagellak die voor de helft was afgebladderd. Die kon de rouwrandjes onder haar nagels niet verdoezelen.

Ik raakte Marja vluchtig aan bij haar arm.

‘Blijf met je poten van me af, teringdominee. Ik wilde het alleen maar even zeggen. Je krijgt hier geen vrienden als je zo doorgaat met Gun te vertroetelen.’

Mijn nieuwsgierigheid kreeg de overhand. In plaats van te zeggen dat ik mijn oor leen aan wie dat nodig heeft, vroeg ik Marja waarom zij zo’n grondige hekel had aan Gun. Dat is fout, dat weet ik. Je in het intrigespel begeven is gewoon gevaarlijk als je in een gevangenis bent. Je moet benadrukken dat je erbuiten staat, anders win je geen vertrouwen. Het is niet ongebruikelijk dat je wordt uitgetest op de manier waarop dat nu gebeurde.

‘Ze denkt dat ze beter is dan wij, hè? Dat ze niks gedaan heeft, altijd alleen maar lief en aardig is geweest. Behalve dan toen ze die koekenpan pakte, de gek. We hebben allemaal de pest aan haar. Je kunt er donder op zeggen dat ze nog veel erger is dan een van ons ook maar kan vermoeden. Ze is weerzinwekkend, maar toch lijkt ze te denken dat ze te goed voor ons is.’

Dat moest genoeg zijn. De verstandige predikante Ingrid nam het weer over.

‘Naar jou wil ik ook graag luisteren. Net als naar Gun.’

‘Nou, lekker dan. Maar het is maar dat je het weet.’

Marja liep weg en ik zag de anderen met wie ze had zitten kaarten een eindje verderop staan. Ze leken op haar te wachten. Ze hadden vast afgesproken dat zij zou proberen mij bang te maken.

Daar was ze dan mooi niet in geslaagd.