Herbjørg Wassmo

Sanne

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Flukten fra Frank, verschenen bij Gyldendal

Oorspronkelijke tekst © Gyldendal Norsk Forlag AS 2003

Nederlandse vertaling © Paula Stevens en De Geus BV, Breda 2005

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Corbis/TCS

isbn 978 90 445 2406 2

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de negende druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Kelderkind

Een meisje staat met blote voeten op een glanzende, natte betonvloer. Hoog in de muur zit een spleet, of een raampje. Ze heeft alleen een hemdje en een onderbroekje aan. Het is koud. Dikke stenen muren rondom. Midden in de ruimte staat de grote kuip waarin ze hun kleren altijd wassen. Die lijkt op de doodskist die ze in de kerk heeft gezien, met de dode buurman erin. Ze weet dat de ijzeren haak aan de buitenkant op de zware deur zit. Ze staart naar de vloer. Er glinstert een gelige plas rond haar voeten. Daarin kan ze het raampje in de muur zien, ondersteboven. Ze staat hier omdat de directrice heeft gezegd dat ze God en de mensen om vergeving moest vragen omdat ze ‘een koud hart’ had. Maar nu heeft ze vooral koude voeten. Boven klinken stemmen. Daar zijn de anderen. De anderen, die geluiden maken. Die op de trappen lopen, deuren dichtdoen, stoelen verschuiven. Die allerlei dingen zeggen die ze niet kan verstaan, maar die haar vertellen dat zij niet bij hen hoort. Ze weet niet hoeveel tijd er verstrijkt of hoe lang ze hier nog moet staan. Maar het licht verandert langzaam. Een meeuw krijst. Die zit waarschijnlijk op de paal voor het keukenraam, maar hij krijgt zelden iets. Ze bedenkt dat het gek zou zijn als je kon vliegen. Weg. Ver weg. Voelen hoe de lucht je omhoogduwt. Zo zijn dat je helemaal niets weegt, en niet hoeft te vallen. De muren worden donkerder en de barsten in de bepleisterde muren verstoppen zich. Langzaam. De geluiden in het gebouw veranderen. Het schrapen van stoelen zwelt aan tot een donderbui. Het is zeker tijd voor het avondeten. Daarna ruisen de waterleidingen. Geruis met vele stemmen. De kinderen wassen zich. Ze gebruiken het stuk zeep met de zwarte randen. Dat moet. De meeuw krijst niet meer. Die is nu ver weg. Verder dan de scheren. Is nog slechts een golvende streep in de eeuwigheid.

De regen ritselde zachtjes tegen het dakraam. Restanten oud roet stroomden in strepen over het glimmende oppervlak. Achter de duisternis een vaag, onrustig licht. Alsof iemand daar met een zaklamp stond te zwaaien. Toen het ritselen ophield, werd ze duidelijker.

‘Waarom kom je nu? We zijn geen kinderen meer’, zei ik.

‘Je droomde dat ze je weer in de kelder hadden gezet. Ik kwam toch altijd als het daarbeneden donker werd? Maar je kunt nu wakker worden. Je bent niet in de kelder, integendeel, we zitten bijna op het dak. Als je je ogen helemaal opendoet, zul je zien dat de tijd in je voordeel heeft gewerkt. Je bent nu volwassen.’

Spaarzaam daglicht onthulde dat ik niet op de stenen vloer stond. Maar ik had in mijn slaap mijn dekbed van me af gegooid. Ik stond op, deed het raam dicht en trok mijn badjas en viltpantoffels aan. Nadat ik de elektrische kachel had aangezet, liep ik naar mijn bureau en trok het oude kleed weg dat over mijn computer hing als ik niet schreef. Ooit gebruikt als sprei op een klein bed dat ik niet meer had.

Ik kon niet in de kamer zijn zonder te schrijven als ik het naakte scherm zag. En slapen kon ik dan al helemaal niet. Ook niet als het donker was. Het was al genoeg als ik wíst dat het scherm naakt was. Nu staarde het me aan. Ik deed de bureaulamp aan. Zat een poosje over het toetsenbord gebogen. Toen begon ik te schrijven. Alsof ik dacht dat je je leven als een nare droom kon zien. En dat die nu voorbij was. Over. Zodra de kelder het veld moest ruimen, werd Frank duidelijker.

Mijn bureau was niet groot en het stond niet onder het raam. Dan was het licht te fel. Het stond tegen de andere muur, paste net naast de slaapbank. Ik had het goedkoop gekocht van de man die hier voor mij had gewoond, ik had het grondig uitgesopt voordat ik het in gebruik nam. Er was geen spoor van anderen meer te vinden, het was een gewone, sleetse Ikea-tafel met drie laatjes. Eentje voor aantekeningen en belangrijke papieren, een voor enveloppen en briefpapier, en de onderste voor krantenknipsels. Ik had alles op orde. Het was bijna een onhebbelijkheid van me. Frank zei dat mijn kamer bijna steriel was. Dat was niet als compliment bedoeld.

Hij was niet bijster geïnteresseerd in wat ik schreef, maar had wel mijn laatste boek gelezen. Omdat hij het toch in huis had, zoals hij zei. Gelukkig zei hij niet dat hij het gelezen had omdat zijn vrouw het boek had gekocht, het excuus dat mannen vaak gebruiken als ze tegen hun zin een roman hebben gelezen. Ik vond het geen prettige gedachte dat zijn vrouw mijn boek las.

Na een poosje werden mijn voeten weer warm. En hoe meer ik schreef, hoe groter de afstand tot de kelder uit mijn droom werd.

Frank drukte zich zelden negatief of direct kwetsend uit, maar zei wel dat het boek ‘vreemd’ was. Zijn belangstelling ging meer uit naar oude eerste drukken van boeken van dode dichters, en meer vanwege de omslag en de titelpagina dan om de inhoud. Voor een veiling kon Frank wekenlang over boekomslagen lopen kwijlen. Dat was natuurlijk normaal voor een antiekhandelaar met porselein en oude boeken als specialiteit.

‘Als de mensen niet zo graag oude, opgelapte en gepatineerde boerenmeubels met valse koperfrutsels hadden willen hebben, dan had ik een echte winkel kunnen openen en oude kroonluchters uit heel Europa kunnen verkopen, en Meissen-porselein en oud Noors zilver. En in een aangrenzende ruimte zou ik een exquise verzameling oude drukken en boeken van voor 1890 kunnen hebben’, zei hij ooit.

Misschien maakte hij zich er gemakkelijk van af door geld te verdienen aan de slechte smaak van mensen, maar dat was mijn zaak niet. Hij verkocht niet graag dingen die hij zelf mooi vond. Daarom zou hij ook nooit rijk kunnen worden van eerste drukken. Frank leefde van die stomme boerenmeubels. De grote sommen geld die hij af en toe incasseerde, schenen van de Bjerke Drafbaan te stammen. Of hij leende ze. Van wie was onduidelijk. Hij kreeg soms onaangename telefoontjes, op de vervelendste momenten. Op mijn slaapbank, bijvoorbeeld. Soms zette hij zijn mobieltje uit als hij het nummer in het venster zag. Dan trok hij zijn gezicht in een kalme plooi die niet bij hem paste.

Ik had geen verstand van geld en antiek. Ik werd altijd onrustig van spullen die door anderen waren gebruikt. Ik had moeite ze met mijn blote huid aan te raken. Frank, daarentegen, kon ik wel met blote huid tegemoet treden. Heel af en toe vertelde hij wilde verhalen met een slaperige maar erg diepe stem.

‘In deze branche gaat het op en neer, je moet ertegen kunnen verlies te lijden. Er zelfs tegen kunnen bedonderd te worden’, zei Frank.

Maar eigenlijk praatten we te weinig. Ik was niet goed in het uitdiepen van al die banaliteiten waar mensen over praatten als ze indirect lieten zien dat ze elkaars gezelschap op prijs stelden. Ik kon wel goed luisteren. Frank had iemand nodig die luisterde.

‘Nietwaar?’ zei hij en hij praatte verder zonder te merken dat ik geen antwoord gaf. Soms pakte ik zijn hand beet om hem te laten ophouden. Of ik glimlachte. Vaak hielp dat.

Ik schreef niet snel. Het zachte getik op het toetsenbord gaf me een soort houvast. Ik wist niet zeker of Frank wel een romanfiguur was. Dat was moeilijk te beoordelen omdat ik hem alleen korte, vluchtige momenten bij me had. Misschien was hij zelfs niet eens een goed personage voor een novelle. Zijn persoonlijkheid nodigde niet uit tot intriges of kwetsbaarheid. En al helemaal niet tot verbittering, boosaardigheid of strijd. Ik had slechts beperkt de mogelijkheid om de belangrijkste dingen van hem te weten te komen. Ik kende hem zogezegd uitsluitend van de slaapbank.

Frank was in mijn ogen een geslaagde man. Dankzij zijn charme, of dat moeilijk definieerbare dat sommige mensen hebben, kreeg hij vaak zijn zin. Waarschijnlijk had hij niet veel slechte eigenschappen. Een romanpersonage hoort er daar eigenlijk een paar van te hebben.

Als ik me seksueel niet zo tot Frank aangetrokken had gevoeld, had ik misschien mijn neus voor hem opgehaald omdat hij rook naar oude spullen en kranten die in de achterkamer opgestapeld lagen. Die ene keer dat ik een schoonheidssalon bezocht, werd ik aan Frank herinnerd. Ik lag daar met gesloten ogen, net als wanneer hij bij mij was. Toen de schoonheidsspecialiste warme damp over mijn gezicht liet stromen, rook ik een vage geur van iets bekends. Niet onaangenaam. Meer als vergeten rozenblaadjes in een schaal, wind in een oud bos of de geur van aarde. Het gaf me een verrassend gevoel van welbehagen. Frank gaf me altijd een gevoel van luxe, ook al bracht hij veel tijd door in een kelder.

Ik ben één keer onuitgenodigd naar zijn magazijn in de Industrigate gegaan. Gedreven door een wanhopige begeerte nam ik het risico mezelf belachelijk te maken of afgewezen te worden. Hiermee verbrak ik een stilzwijgende overeenkomst. Frank mocht zich niet bedreigd voelen. Het was een warme zomeravond en ik had in het Frognerpark talloze paartjes gezien die innig verstrengeld op dekens lagen.

Hij duwde me naar binnen en deed de deur op slot. We deden het op een oude chaise longue uit een of ander deftig huis. Misschien wel een uitgestorven villa in de Halvdan Svartesgate, wie weet. Bekleed met pruimenrood fluweel en afgezet met kwastfranjes, die synchroon met Franks stoten heen en weer bungelden. Die bewegingen werden uitgevoerd achter een boerenblauwe bordenkast uit Oppdal en een kneedtrog uit Jølster. In een enorme, wat kille kelder. Volkomen anders dan die in mijn droom.

Een klein raam boven in de muur liet een streepje licht binnen. Daarin zag ik minstens tien jaar oud stof glinsterend op onze hoogst vrijwillige inspanningen neerdalen. Als ik het stof glinsterend noem, is dat omdat het Franks stof was. Op de een of andere manier heb ik altijd onderscheid kunnen maken tussen datgene wat met mij en mijn lichaam verbonden is en datgene wat ik zo kan achterlaten. Anders had ik niet zó ontspannen in het leven kunnen staan.

Franks gezicht was bleek en hij zag er geconcentreerd en gekweld uit. Zo keek hij altijd vlak voordat hij zich op me stortte. Ik stelde me voor dat hij ook zo keek als hij op de hoogste duikplank stond, hoeveel meter dat ook maar was, en voor goud dook. Of wanneer hij onverwachts lucht kreeg van een boedel. Dat laatste had ik persoonlijk meegemaakt. Frank leefde veel via de telefoon.

Er zat een diepe groef tussen zijn wenkbrauwen en hij ontblootte voortdurend zijn tanden en kneep dan weer zijn lippen op elkaar. Zijn neusgaten waren opengesperd. Het deed me veel genoegen Frank zo te zien, met de concentratie van een stier – vlak voordat die de arena binnenstormt. Zelfs zijn haar was geconcentreerd. Door enkele golvende bewegingen van de huid op zijn voorhoofd viel het naar voren, alsof het haar ook uitkeek naar wat er ging gebeuren.

En dan zijn adem. Franks adem, die keer in het magazijn, toen hij mij onverwachts ter beschikking had, was anders. Die kwam als het ware uit de diepste, afgesloten ruimten in zijn lichaam. Een zuigend geluid. Lucht was natuurlijk een zaak van de longen en het ademhalingssysteem, maar die keer had Frank ook een ventilator in zijn schedel en zijn halsspieren. Ik kon niet ontkennen dat ik daar vurig door werd, nog vuriger dan ik al was geweest toen ik kwam. Het was alsof ik in Franks lichaam werd uitgenodigd. Hij schonk me een groot vertrouwen.

Zijn handen hadden dezelfde geestdriftige zachtheid als me opgevallen was toen ik hem voor het eerst in zijn eigen omgeving had gezien, op een antiekbeurs in Sjølyst. Hij stond wijdbeens en voorovergebogen met een grijze flanellen doek een oude mahoniehouten tafel te poetsen. Ik ging vlakbij staan en sloeg hem discreet gade. Dat kon je doen, als je voorwendde belangstelling te hebben voor een antieke eettafel. Hij had korte, sterke vingers en brede handen. Ik had ook wel eens pianisten met zulke handen gezien. Precies het tegenovergestelde van wat je eigenlijk verwachtte. Kracht was waarschijnlijk even belangrijk als soepelheid, zowel voor pianisten als voor Frank. Voor mij was het meer dan genoeg om te zien hoe hij het mahoniehout behandelde. Zijn kortgeknipte nagels waren verrassend schoon – op dat moment wist ik nog niet dat Frank een paar keer per week letterlijk in een zwembad lag te weken. De groeven op zijn knokkels hadden een donkerder tint dan de rest van zijn huid. Dat had ik ook wel eens bij kleurlingen gezien. Het had een effect op mij dat ik niet kon verklaren. Ik bleef in ieder geval staan, hoewel ik absoluut niet droomde van een eettafel voor twaalf personen. Uiteindelijk keek hij op, stopte met poetsen en liet zijn arm langs zijn zij vallen.

‘Hallo! Jij hier? Wat een verrassing! Ben je in antiek geïnteresseerd?’ vroeg hij.

Eerst meende ik een minachtende trek om zijn mond te zien, toen schoot me te binnen dat hij laatst ook zo gekeken had, vlak voordat hij glimlachte. Als iemand met een hazenlip.

‘Nee, eigenlijk niet’, antwoordde ik naar waarheid.

Toen zag ik die reflex, of hoe je het ook maar moet noemen, die hem voorgoed anders maakte dan andere mannen. Een honende kwetsbaarheid. Als een kind dat een mislukte poging doet niet bang te lijken.

Drie dagen later stond hij in mijn kamer en gaf hij me een grijze, stevige doos, de vier flappen van de bovenkant zo gevouwen dat de doos netjes dicht bleef.

‘Ik weet niet of je van porselein houdt, maar ik wil je deze geven. Het is een Meissen en hij is meer waard dan je op het eerste gezicht zou denken. De grootste versie, drieëntwintig centimeter.’

Toen hij begreep dat ik niet meteen zo dolenthousiast werd dat ik het cadeau meteen wilde uitpakken, maakte hij me er bedaard op attent dat het ding breekbaar was. Ik zette de doos op de slaapbank en maakte hem open. Een pauw met blauwe hals en uitgewaaierde staartveren. Mijn eerste reactie was vertwijfeling. Ik vond het ding ordinair en wist niet hoe ik ervoor moest bedanken. Ik duwde de houtwol voorzichtig terug in de doos zodat die er niet uit viel. Als dat spul in het beddengoed terechtkwam zou het gaan kriebelen. Bovendien wist ik immers niet waar het vandaan kwam en wat erin kon zitten.

Ik zag aan Frank dat ik iets enthousiasts moest zeggen.

‘Interessant … Wat kunstig! Ik krijg niet zo vaak cadeautjes … Ontzettend bedankt!’ zei ik alsof ik een kruk in het bedanken was.

De pauw uit Meissen stond op het bureau en sloeg ons gade met een smal, geel oog. Alle, zeer secuur, geverfde veren hadden trouwens een oog. Ik probeerde er niet naar te kijken. En ik probeerde er iets aardigs over te zeggen dat niet al te vals klonk. Zoals hij later over mijn boeken zou praten.

Ik weet niet hoe het me gelukt is, maar voordat hij vertrok beloofde hij dat hij de pauw in een van de vitrinekasten in de Industrigate zou zetten. Misschien maakte ik hem wijs dat ik bang was dat hij gestolen zou worden, of dat hij zou breken. Hoe dan ook, hij nam hem mee. Waarom zei ik niet de waarheid, dat de pauw iets te veel van het goede was? Om hem te sparen? Of om mezelf te besparen hem gekwetst te zien?

Ik vond het belangrijk dat de pauw onder Franks hoede was. Zo werd hij aan mijn bestaan herinnerd. Een gedeelte van mij was bij hem.

‘Hoe gaat het met de pauw?’ vroeg ik soms onverwachts. Het werd een spelletje.

Hij antwoordde met een serieuze glimlach. Nooit hetzelfde antwoord, hij varieerde vorm en inhoud.

‘Dank je, goed, maar hij heeft vandaag vreselijk gekrijst. Ik geloof dat hij een vrouwtje mist.’ Of: ‘We hebben vandaag nog geen blik gewisseld. Hij negeert me volkomen.’ Of: ‘Ik moest de kast openmaken om hem af te stoffen. Je weet dat hij hoort te fonkelen.’ Of: ‘Misschien laat ik hem binnenkort wel uit de kast. Je hoort een vogel niet in een kast gevangen te houden, al is hij nog zo kostbaar.’

Hóé kostbaar ontdekte ik pas veel later, toen ik een keer in zijn kelder in een prijslijst zat te bladeren. In de serie Bunte Vögel stond hij voor 5806,86 Duitse mark genoteerd.

Het was een raadsel dat ik, die chronisch bang was voor hokken en kelders, een minnaar als Frank had. Hij zei vaak dat hij van me hield. Maar begreep hij wat dat inhield?

Zichtbaarheid en schaamte

Af en toe ging ik naar colleges over literatuur, religie of geschiedenis. Beeldde me in dat je op de universiteit kon komen en gaan zonder dat iemand het vreemd vond dat je net deed of je deel uitmaakte van deze gemeenschap. Ik bereidde me altijd zorgvuldig voor. Meer mentaal dan vakinhoudelijk.

Op die winterdag volgde ik in het oude universiteitsgebouw een college dat werd gegeven door een professor in de godsdienstgeschiedenis die blijkbaar een zeer grote naam had, ook in het buitenland. Ik heb altijd al de behoefte gehad mensen te kennen, al is het maar op afstand, die belangrijk zijn vanwege hun kennis of kunst.

Het college begon te laat omdat het vorige college uitliep. Zo ontstonden vertragingen vaak. Een soort begrijpelijke kettingreactie die je als andermans fout beschouwde, maar zeker niet als de jouwe. Zo ontstonden agressie en vervelende incidenten. De toehoorders, van heel jong tot behoorlijk oud, stonden samen met mij in de gang te wachten tot we naar binnen mochten. Sommigen zichtbaar geïrriteerd.

Het rook er sterk naar minstens vijftien jaar oud okselzweet en examenhuid. De geur van onrust die niet van mezelf stamde, had altijd iets bevredigends. Die geur was deels te wijten aan normaal verval en onfrisheid, maar ook aan het traditionele zwoegen om vooruit te komen in deze wereld.

Uiteindelijk gingen de deuren open en dromde een groep mensen naar buiten. De lucht was aardig opgebruikt. Ik vond een plekje midden in het auditorium, zodat ik perfect uitzicht had op het podium en op wat daar zou gaan gebeuren. Eindelijk begon de professor te praten. Na een aarzelende start begon hij een enthousiast relaas over The Big Bang. Ik kon zijn gedachtegang niet helemaal volgen. Deels omdat ik niet helemaal voorbereid was op dit beeld, deels omdat ik werd afgeleid door een oudere vrouw die de hele tijd iets uit haar schoudertas haalde – om het er vervolgens weer snel in te stoppen.

Het drong tot me door dat ik altijd omringd was door mensen die op weg waren naar ergens anders of die liever met iets anders bezig zouden zijn.

Het bord was blauw en stond vol slordige letters van het vorige college. Er stonden ook een blauwe, een rode, een gele en een groene stoel, plus een hoge barkruk van twijfelachtige kwaliteit. Daarnaast een overheadprojector en een redelijk moderne computer. De wanden waren vuilgeel. In dit landschap moet het opgroeiende geslacht verheven worden en moeten wij ouderen wijsheid vinden, dacht ik, me schamend voor de Noorse staat.

Plotseling hoorde ik van het podium, of de katheder, zo je wilt: ‘De mens is niet de enige soort die plezier beleeft aan de voortplanting. Maar ons vermogen om andere wezens uit te roeien is geheel uniek. Daarmee staan we boven aan de ladder. Daarnaast onderscheiden we ons van de dieren door ons vermogen beelden te scheppen.’

Ik leunde achterover en probeerde het te volgen, ondanks de onrust die ik voelde omdat ik met zoveel mensen in een ruimte zat. Net toen ik durfde te hopen dat dit college mijn dag enige inhoud zou kunnen geven, kwam er met veel misbaar een vrouw binnen.

‘Het volgende college begint over vijf minuten’, zei ze met een luide, boze stem die haar geschikt maakte als directrice van elk willekeurig tehuis voor kinderen die niemand wilde hebben. Misschien ook als cipier.

De professor was duidelijk van zijn apropos. Toen kreeg zijn blik iets hards. Alsof hij zich wapende tegen iets wat hij eerder had gehoord, waarvan hij wist dat het zou komen, terwijl hij de vrouw tegelijkertijd duidelijk wilde maken dat hij het over iets belangrijks had.

‘De vos is een slimmerik’, zei hij en hij liet ons een afbeelding van een vos zien.

Na een aantal zinnen die ik door toedoen van de boze vrouw niet kon volgen, kwam het volgende: ‘De taal begint als teken, maar verliest zijn oorspronkelijke betekenis en eindigt als geluid. Dadelpalm betekende oorspronkelijk schoonheid. Een vrouw die als een dadelpalm is – is dus mooi! Dit is spijkerschrift.’

De professor gebruikte zijn handen op een intrigerende, ontroerende manier. Hij bladerde in zijn aantekeningen en had een paar seconden nodig om te begrijpen waar hij in het einde moest snijden om een en ander zo waardig en samenhangend mogelijk af te ronden. Maar hij was een kwartier kwijt. Waarschijnlijk begon hij juist op dit moment het vertrouwen van de toehoorders te winnen. Zijn college was van de inleiding via de noodzakelijke opbouw nu bij het hoogtepunt aangeland. Hij raffelde het einde af en somde de belangrijkste punten op. Maar de concentratie was weg.

Ik identificeerde me enorm met zijn hopeloze situatie. Hij had waarschijnlijk veel tijd besteed aan het voorbereiden van zijn lezing. Misschien had hij zich erop verheugd, of ertegen opgezien. Nu moest hij dus de tijd inhalen die iemand anders had gebruikt – om tegemoet te komen aan een vrouw die met onbeschaafde, schrille stem iemand probeerde te vernederen die gewoon zijn best deed.

Toen de vrouw weer binnenkwam en weer haar tijdmelding snerpte, gebeurde er iets bedreigends. Ik stond op en deed mijn mond open. Er kwam iets uit. Het drong niet meteen tot me door, maar ik kon de woorden min of meer begrijpen toen ze een feit waren: ‘Maak dat je wegkomt, mens! Ga weg!’

Toen ik begreep dat ik dat gezegd moest hebben, wist ik uiteraard geen woord meer uit te brengen. Maar ik bleef staan. Iedereen keek naar me. Ook de professor. Het was of iedereen in de stilte die volgde de vrouw vergat die de aanstichtster van dit alles was. Ze was er ook niet. De deur was dicht. Misschien had ik me dit hele voorval ingebeeld. Misschien was de vrouw er nooit geweest, had ze nooit iets gezegd. Was het gewoon zo dat ik haar nodig had als afweer voor mezelf? Had ik haar nodig om te onthullen dat ik een ander was dan ik voorgaf te zijn? Maar de mensen in de zaal hadden mij gezien, mijn woorden gehoord. Dat zag ik aan hen. Zij waren werkelijk. Was ik hier sterk genoeg voor?

Toen ik tussen de banken door struikelde, met alle ogen op me gericht, was ik zo zichtbaar dat het onwerkelijk leek. Op straat kwam de schaamte, in de vorm van bevende knieën en lippen. Ik besloot dat het voorval met de vrouw echt gebeurd was en dat ik alle recht had gehad om te reageren. Maar ik was de enige die had gereageerd. Daarom was er alle reden om me te schamen dat ik me ertoe had laten verleiden het gedrag van de vrouw voort te zetten. Me te schamen voor mensen die, als in een kettingreactie en zonder inlevingsgevoel, al het mogelijke doen om te vernederen, te koeioneren en te wreken. Die schaamte werd het wezenlijkste in mijn beleving van een college waar ik echt met plezier naar geluisterd had.

Ik liep door het Slotspark naar de Hegdehaugsvei om een kopje koffie te drinken in Harlekin. Toen zag ik hen. Ze zaten met hun hoofden dicht bij elkaar aan een tafeltje bij het raam. Samen, zonder hun kinderen. Ik begreep meteen dat zij het was. Annemor. Ze keek naar hem met een bezitterige blik, had lang, blond haar en donkere wenkbrauwen. Haar ogen lagen een beetje te diep. Ze keek niet bepaald vrolijk.

Ik kon er niet langslopen, en al helemaal niet naar binnen gaan, maar bleef staan. Frank ontdekte me niet meteen, hoewel ik het gevoel had dat ik het hele raam vulde. Hij leek het niet leuk te vinden wat ze zei. Dat vond ik niet erg.

Ze praatte en gesticuleerde ijverig terwijl ze zijn blik probeerde te vangen. Toen zag hij mij. Op het moment dat tot haar doordrong dat hij naar mij staarde, kreeg haar gezicht een vermoeide trek. Eerst nam ze me op met een gezicht alsof ze iets lelijks zag waar ze verder niet verantwoordelijk voor was. Haar ogen waren als uit een reclamespot. Groot, blauw en vochtig. Bedroefd fonkelend bijna. Ze keken me recht aan. Een seconde lang voelde ik hoe ze ervan walgde iemand als mij te zien. Toch bleef ik staan. Haar ogen priemen als stopnaalden, dacht ik – en zag dat het niet waar was.

Ze droeg een rode trui met een col die ze tot aan haar oren omhoog had getrokken. Het zag er kinderlijk uit. Ze had zo bij elk willekeurig modellenbureau aan de slag gekund. Ik constateerde het zoals je vaststelt dat een insect ook mooi kan zijn.

Hij had haar niet hiernaartoe hoeven meenemen. Dit was in zekere zin ons café. Het enige wat we samen hadden. We spraken hier soms af na zijn werk – quasi-toevallig. En nooit lang. Ik kwam altijd als eerste, daarna kwam hij binnen en zei luid: ‘Goh, wat leuk jou hier te zien!’ Voor het geval er iemand zat die hem kende en die zou kunnen roddelen.

En ik speelde mee en zei: ‘Kom erbij zitten, als je wilt.’

Dat deed hij dan. We praatten over oppervlakkige dingen, zodat niemand er iets van zou denken. We vroegen elkaar bijvoorbeeld hoe het met het werk ging.

Ik bleef staan tot zij haar hand als een oogklep naast haar gezicht hield en Frank naar de tafel staarde. Ik was gezien. En ik schaamde me. Ik vernederde niet alleen mezelf, maar ook Frank. In het openbaar. Dat was niet alleen tegen alle spelregels, het kon ook gevolgen hebben voor onze relatie. Ik gedroeg me bedreigend. In plaats van anoniem voorbij te lopen en niemand te storen, was ik blijven staan en had ik hen aangestaard. Waarom? Ik eiste tijd die niet van mij was en was geen haar beter dan de vrouw die riep dat het volgende college over vijf minuten begon. Ik was veel erger. Dit was puur onverantwoordelijk gedrag. Ik hield geen rekening met Franks gevoelens. Of nog erger. Dit was wraak.

Ik deed thuis de voordeur open en hing mijn jas netjes op het knaapje naast de deur. Dat deed ik altijd. Toen ging ik op de klapstoel zitten en trok mijn schoenen uit. Ik maakte de koffie die ik niet in Harlekin had gedronken. Die smaakte bitter. Het koffiezetapparaat moest hoognodig eens schoongemaakt worden.

Ik zong graag in mezelf als ik ging slapen. Het opgroeien in een slaapzaal had mijn vermogen om het geluid ook werkelijk naar buiten te brengen mogelijk verminkt. Ik had een techniek ontwikkeld om inwendig te zingen. Als ik echt goed in vorm was, kon ik de melodie laten vibreren in mijn hoofd en mondholte. Dat was een bevredigend gevoel. En ik stoorde niemand.

Op een dag hoorde ik een bekend muziekstuk in het radioprogramma Altijd klassiek. ‘Prélude à l’après-midi d’un faun’ van Claude Debussy. De luidspreker kraakte een beetje. Dat verpestte het stuk, maar het stoorde me niet echt. Natte sneeuwvlokken vielen langzaam op het dakraam, alsof een hand de moeite nam om ze een voor een in zijn eigen tempo te laten vallen. Alles zou langzaam wit worden.

Het was absurd te denken dat dit muziekstuk een spoor kon bevatten. Toch maakte ik aantekeningen op het lege notitieblok links op mijn bureau.

Het schoot me te binnen dat ik een televisieprogramma had gezien waarin twee schrijvers met tegenzin en enigszins beschroomd uitspraken deden over hoe het voelde om dat seizoen een bestseller te hebben geschreven. Het leek alsof ze bang waren dat iemand zou denken dat hun boeken slecht waren omdat ze zo goed verkochten. Trots en nederig tegelijk. Nee, vernederd. Ik geef toe dat ik graag een van hen geweest zou zijn. Zichtbaar. Maar als dat wonder zou gebeuren, was ik dan sterk genoeg om de schaamte van de zichtbaarheid aan te kunnen? Kon je een belangrijk boek schrijven zonder jezelf zichtbaar te maken? Of kon dat niet?

Het was laat geworden. Ik hield op met schrijven en ging naar bed. Nadat ik het licht uitgedaan had, zag ik de televisiebeelden van de succesvolle schrijvers voor me. En hun boeken. Ze lagen in grote stapels in alle boekwinkels. Ik had ze zelf gezien. Stapels! Eigenlijk zag het er ordinair uit. Het wás ordinair. Een soort dwangvoeding.

Ik probeerde inwendig fragmenten van ‘Prélude à l’après-midi d’un faun’ te neuriën. Het lukte niet. Ik besloot een versie op cd te kopen. Als ik de melodie goed leerde, zou ik die voor mezelf kunnen zingen als ik naar bed ging. Alsof het een spoor was dat me naar daden kon leiden en zo mijn leven kon veranderen.

De volgende ochtend werd ik wakker met hoofdpijn. Mijn eerste gedachte was dat ik bezig was verkouden te worden, daarom bleef ik een poosje apathisch zitten nadat ik mijn koffie opgedronken had.

Mijn laatste roman, die onopgemerkt was gebleven, lag rechts op mijn bureau. Hij was al maanden uit. Ik zag ook dat een dun laagje stof het raamkozijn bedekte. Daarom stond ik op om een microvezeldoekje uit de kast te halen. Het kriebelde in mijn hand. Toen ik er naderhand naar keek, zat er een dun waas stof op. Het was vreemd te bedenken dat wanneer je nooit afstofte, alles uiteindelijk zou verdwijnen. De wereld wordt een woestijn, als je de tijd maar lang genoeg zijn gang laat gaan.

De eerste weken na verschijning had ik tegen mezelf gezegd dat ik moest wachten. Die recensies kwamen heus wel. Ze hadden alleen zoveel te doen. De recensenten. Sommige dagen dacht ik dat ik gewoon gedroomd of verzonnen had dat ik een boek had uitgegeven.

Ik spoelde het doekje uit en hing het te drogen in de kast. Daarna liep ik naar mijn bureau. Op de omslag van het boek liep een vrouw met minirok en een wilde haardos een deur uit. Je zag alleen haar rug. Er waren geen wanden rond de deur, alleen een kozijn. Ik was geschokt toen ik het de eerste keer zag. Ik begreep niet waarom ze zo’n afbeelding gebruikten. Het paste helemaal niet bij de inhoud van het boek. De kleuren waren schril. Ja, erger nog. De kleuren deden denken aan braaksel. Ze roken zelfs naar – braaksel.

Toen ik het in handen kreeg, wist ik het meteen. Dit boek gaat niemand kopen, wat er ook in staat. Niemand koopt een boek met zo’n omslag. Niemand. Waarom had ik niet gevraagd de omslag te mogen zien voordat het boek naar de drukker ging?

Twee jaar had ik nodig gehad om deze roman te schrijven. Er waren ongetwijfeld mensen die meer tijd nodig hadden, of minder. Maar dit was dus wat ik gepresteerd had. Ik overwoog de uitgeverij te bellen om te vragen hoeveel boeken er al verkocht waren. Maar dat kwam er niet van. Als puntje bij paaltje kwam was het beter niets te weten dan te horen te krijgen dat de verkoopcijfers identiek waren aan het aantal boeken dat de bibliotheken verplicht moesten aanschaffen. Zolang ik het niet wist, was er hoop. Een cliché, maar in dit geval waar.

Mijn eerste twee boeken hadden een paar, vrij zakelijke, recensies gekregen, maar hadden ook niet echt goed verkocht. Vrijwel geen enkel boek verkocht goed, dat gold niet alleen voor de mijne. Ik had niet, zoals nu, het gevoel gehad dat twee jaar werken tevergeefs was geweest. Maar deze keer was er alleen maar stilte. Luguber. Alsof ik dood was. Alsof het boek waar ik twee jaar aan gewerkt had alleen in mijn eigen dode hersenpan bestond. Ik zag wormen en ander ongedierte daar ergens onder de grond langzaam en nauwgezet mijn roman verteren. Oneindig langzaam, en toch niet te stoppen.

Van tijd tot tijd waren er discussies in de media dat er in Noorwegen te veel boeken uitkwamen. Als dat inderdaad klopte, dan zou mijn roman wel een van die boeken zijn. Ik woog het even op mijn hand en legde het toen in de onderste lade van mijn bureau. Ik moest op de een of andere manier iets doen.

Knut Hamsun heeft ergens beweerd dat een schrijver geen schaamte kent. Tja. Dan was ik geen schrijver.

Ik was de hele herfst steeds weer langs de etalages van de boekhandels gelopen. Mijn boek lag er nooit in. Maar ik zag zo wel veel van de stad, dus kon je niet zeggen dat het verspilde moeite was.

Ik was zelfs een boekwinkel in Majorstuen binnengestapt en had daar een exemplaar van mijn boek gevonden. Het stond anoniem en alfabetisch in de kast. In een onbewaakt ogenblik legde ik het in de etalage. Het koude zweet brak me uit, maar ik deed het toch. Het bleef een beetje slordig staan, tegen een stapel van Kjetil Bjørnstads nieuwe boek aan. Maar het stond er in ieder geval. Sanne Svendsen: De onvermijdelijke schaduw.

Daarna holde ik naar buiten en bleef een poosje voor de etalage staan kijken. De omslag was zo gek nog niet als je hem zo zag. In het licht, naast allerlei andere boeken. Toen drong tot me door dat iemand me in de gaten zou kunnen houden en zou snappen wat ik had gedaan.

Ik maakte een lange wandeling door het Frognerpark en dacht er onder andere aan dat ik mijn boek thuis in een lade had gestopt, terwijl ik het op een openbare plek, ongeoorloofd, in het zicht had gelegd. Toen ik er een uur later weer langskwam, stond het boek er nog steeds. De volgende dag zou het natuurlijk verdwenen zijn.

In de weken na verschijning had niemand, behalve mijn redacteur en Frank, iets over het boek gezegd. Frank telde ik niet mee. Soms dacht ik dat hij begreep hoe ik me voelde. Dan begon ik dingen te verzinnen om hem niet te hoeven zien. Verbeeldde me dat ik me minder schaamde als ik alleen was. Misschien was dat niet helemaal waar, maar omdat ik vaak dacht dat het wel zo was, leek me dat veiliger.

Natuurlijk werd ik gedwongen aan andere dingen dan mijn boek te denken als ik samen met anderen was en ik hun gesprekken moest volgen. Maar in wezen was het schaamtegevoel permanent aanwezig en domineerde het al het andere. Ik hoefde er niet aan te denken, het was er gewoon.

Alleen, in het donker van de bioscoop, vermengde de handeling in mijn boek zich met de filmbeelden en maakte ze wazig. Of ronduit lelijk. Als ik met iemand praatte, belemmerde de schaamte mijn woorden zodat ik niets wist uit te brengen. Net als toen ik een kind was en de volwassenen een doodenkele keer kwamen om een van ons uit te zoeken. Ik was niet eens in staat hen te begroeten. Uiteindelijk was ik te groot om gekozen te worden. Ze wilden kleine, schattige kindertjes. De laatste jaren probeerde ik me te verstoppen als er iemand kwam. Dat leerde ik mezelf aan. Alsof niet gekozen worden een soort gebrek was dat iedereen kon zien, iedereen afstotelijk vond.

Protest

‘Nee, 1 februari kun je niet komen, dan loop ik mee in een fakkeloptocht tegen geweld’, zei ik.

‘Jij? In een demonstratie?’ klonk Franks stem door de mobiele telefoon.

‘Ja, ik moet iets doen.’

Het was even stil.

‘Weet je wat? Ik ga met je mee. Er zijn vast zoveel mensen dat het niet opvalt dat jij en ik toevallig …’ zei hij.

Blijdschap was een groot woord. Maar toch. Geen van beiden noemden we het voorval bij Harlekin.

Hij had me het rode mobieltje als kerstcadeau gegeven. Om me te kunnen bereiken, zei hij. Ik kon moeilijk protesteren, ook al hield ik niet van mobiele telefoons. Soms zat ik zo te wachten tot hij belde, dat mijn hersenen aanvoelden als een geperforeerd conservenblik. Soms maakte ik lange wandelingen zonder de telefoon mee te nemen. Natuurlijk een belachelijke manier om hem te straffen. Dan lagen er soms geïrriteerde berichtjes op me te wachten. Zelfs zulke negatieve dingen koesterde ik. Die toonden aan dat Frank de behoefte had gevoeld met me te praten.

Die eerste februari had ik het al koud nog voordat ik opstond. Toen ik op de thermometer keek, was het elf graden onder nul. Frank had niet gebeld, dus zou hij het wel vergeten zijn. Ik zei tegen mezelf dat dat niets uitmaakte. Maar dat was overduidelijk gelogen. De demonstratie zou om zes uur van het Youngstorg vertrekken en was ‘tegen geweld en racisme’.

Agda, die in het weeshuis werkte, vertelde ons kinderen dat de dorpskruidenier tijdens de oorlog een nazi was geweest. Toen de oorlog voorbij was, moest hij het ontgelden. Zijn dochter ook. Ze schoren haar kaal en brachten haar weg. Bijna iedereen vond dat het haar verdiende loon was. De keukenmeisjes – ja, zelfs de directrice – hadden het erover. Rita, heette de dochter. Wat ze nu eigenlijk misdaan had, behalve de dochter van de winkelier zijn, was moeilijk te zeggen. Ze had met de vijand geheuld, zei Agda, zonder dat uit te leggen. Rita kwam nooit meer terug naar het dorp, ook al waren haar haren vermoedelijk weer aangegroeid. Dat was best te begrijpen. Toen de winkelier uit de gevangenis kwam en terugkeerde naar het dorp, gooide zijn broer hem uit het raam van de eerste verdieping. Dat vond niemand vreemd. Hij werd wat raar in zijn hoofd door die val, of wat het ook maar was. Je had in ieder geval niets meer aan hem, dus verkocht de broer zijn winkel. Agda dacht dat hij op zolder zat. Een voormalig nazi in een zelfverkozen huisarrest. Dit was allemaal gebeurd voordat ik werd geboren. Maar het verhaal leefde nog jaren voort.

Ik had Agda geholpen met deeg kneden. Ik maakte kleine broodjes die ik op het fornuis mocht bakken. Ze verbrandden altijd. Agda had een roze gezicht en roze armen en handen. Haar schort was wit. Niet alleen door het meel. Ze had haar eigen geur en een plotselinge glimlach die even snel uitdoofde als hij opflikkerde. Ze zeiden dat ze een beetje simpel was. Daar merkte ik niet veel van. Ze keek me nooit aan als ze praatte. Maar ze praatte tenminste.

Het was puur toeval dat ze Rita pakten, zei ze. Ze hadden net zo goed de dochter van de politiecommissaris kunnen pakken, of iemand anders. Er waren meer meisjes met een nazi-vader. Maar ze pakten Rita. Zij was de mooiste – en zestien jaar. Agda fluisterde dat ze haar in een kamer opgesloten hielden, heel lang, terwijl ze haar verhoorden. Ze vertelde ook over iets wat ergens verder naar het noorden gebeurd was. Daar was de jongste nazi-dochter met haar verhoorders opgesloten.

‘Ze schoren haar niet alleen kaal, ze gebruikten ook ijspegels’, fluisterde Agda.

‘IJspegels?’

‘Ze gebruikten ijspegels. Zo!’ zei ze terwijl ze met een pollepel naar haar onderlichaam wees.

Ik herinnerde me dat het me verbaasde dat je zoiets kon doen met kinderen die ouders hadden. En ik probeerde me voor te stellen hoe dat in zijn werk ging. Kou, ja. Maar het lukte me niet. Toen niet.

Ze schenen in alle kampen te zitten. De wrekers. En ze vonden altijd wel iemand om zich op te wreken. Zo is het altijd al geweest. De literatuur staat er vol mee. In mijn boek was daar weinig van terug te vinden. Integendeel. Dat ging over mensen die niets konden wreken. Die niet wisten op wie ze zich moesten wreken. Maar niemand was geïnteresseerd in de onzichtbaren. Ook ik niet.

Nee, ik had waarschijnlijk beter over de zichtbaren kunnen schrijven. De fanatici. Een neonazi, bijvoorbeeld. Maar ik wist niks van neonazi’s. Voelde alleen maar weerzin. Een tamelijk grote weerzin, in aanmerking genomen dat ik er geen een kende. Kon je schrijven over iemand die je verafschuwde?

Ik stampte met mijn voeten terwijl ik op de tram stond te wachten. Elf graden onder nul, en het waaide bovendien. De tram was vol, dus moest ik staan. Dat gaf niet. Aan de wand tussen de coupés hing een gedicht van Liv Lundberg. Het ging over lijnen. Dat je overal lijnen vond. Vrij erotisch. Het moest een fijn gevoel zijn als er een gedicht van je in de tram hing. Dat was erg zichtbaar. Natuurlijk las niet iedereen het. Maar een aantal mensen wel. Misschien lazen ze dit gedicht elke ochtend op weg naar hun werk? En beseften ze pas na een hele werkweek dat dit een gedicht van Liv Lundberg was. Maar dat was nog niet te laat. Met gedichten was het bijna nooit te laat. Met een roman was het al snel te laat. Na Kerstmis was alles te laat. Het was nu 1 februari.

Ik begreep meteen dat er veel mensen naar het Youngstorg zouden komen. Toen ik uit de tram stapte, zag ik ze al van alle kanten aankomen. Een doelbewuste stroom. Ze liepen snel, vanwege de koude. Ik vroeg me af of er ook nazi’s zouden zijn. De vroegere nazi’s moesten nu hoogbejaard zijn.

De minister-president praatte door een krakende luidspreker. Hij deed ongetwijfeld moeite om duidelijk te spreken, toch kon ik de woorden niet goed horen omdat een moeder hardop met haar zoontje praatte die in een wandelwagen zat te huilen. Als ik kinderen had, zou ik ze nooit hiernaartoe mee durven nemen. In zulke mensenmassa’s kon immers van alles gebeuren. Deze moeder zag een tragedie duidelijk niet als een mogelijkheid. En ze was niet de enige. Er waren veel kinderen.

Ik struikelde over iets, ik dacht eerst een ijzeren stang. Het was een fiets die in een rek stond. De rij voor de fakkels liep dwars over het fietsenrek. De mensen stonden zo dicht opeen dat je de grond niet kon zien, laat staan een fietsenrek.

In het schijnsel van de fakkels werden alle kleuren warm. De gezichten, die blauw van de kou waren, begonnen te gloeien. Een heel gezin was in een ijzeren hek dat om een jonge boom heen stond geklommen. Waarschijnlijk vorig jaar geplant. De boom begon vervaarlijk over te hellen.

De optocht had allang moeten vertrekken. Maar het stond helemaal vast. Alleen stemmen. De leuzen en spandoeken waren nog niet van hun plaats gekomen, voorzover ik kon zien. De mensen om me heen begonnen goedmoedig te mopperen. Nu moeten we toch eens gaan lopen, morden ze. Ze hadden het koud. Een jonge vrouw met twee kinderen stak mijn fakkel aan. De vonken schoten over het haar van haar dochtertje.

De hemel was violet boven de rook en het fakkelschijnsel. De gebouwen leken onwerkelijk. De mensenmassa had zich losgerukt van het decor. Ze hingen aan hun fakkels en zweefden boven het plein. Iedereen wilde omhoog om het samenzijn te bekijken. Omhoog! De huizen stonden er als een muur omheen. Een omheining die zich gewonnen moest geven.

Ik slaagde erin door de menigte heen te dringen, naar de huizen. Probeerde te raden waar de optocht zich het eerst in beweging zou zetten. Ik had geluk en gokte goed. Ergens vroeg een politieagente ons met klem en autoriteit om de fakkels uit te doen, omdat het zo’n gedrang was. Het was onmogelijk om weer bij de hoofdoptocht terug te komen. Ik volgde de stroom naar een zijstraat en besloot te proberen ergens anders weer aan te sluiten. Dichter bij het parlementsgebouw. Mensen droegen hun kinderen op de schouders. Sommigen klampten zich vast aan kinderwagens. Een man reed als een wildeman in een rolstoel. Veel mensen liepen dicht tegen elkaar aan, arm in arm. Ze gebruikten hun vrije arm om sjaals en kragen voor hun gezicht te houden. Hun adem bevroor en hun ogen leken uit hun hoofd te puilen. Mooie kleuren. Ze leken op een reclamespotje voor diepvriesvis.

Bijna niemand liep alleen. Niemand liep alleen. Alleen ik. Toen ik om me heen keek, ontdekte ik dat iedereen een band had met minstens één ander iemand in de massa. Ik voelde een druk in mijn hoofd. Geen neerslachtigheid, maar iets wat moeilijker te definiëren was. Eindelijk wist ik de Karl Johansgate te bereiken, daar was de drukte enorm. Uit alle zijstraten kwamen horden mensen. Gloeiende rivieren werden tot een vuurzee. De gevels van de gebouwen rezen op uit het licht. De engelen, de cupido’s en de deklijsten. De ramen. De schaduwen erachter. De schrille contrasten van de neonreclames.

Een agent vertelde tegen iedereen die het wilde horen dat de fakkels gedoofd moesten worden voordat je het plein voor de universiteit opliep. Ik zette de mijne gehoorzaam in een vieze, bevroren hoop sneeuw. Velen waren me voorgegaan. De hoop sneeuw zag eruit als een brandende ijsberg. Sommigen hadden er ook brieven en bloemen tussen gestoken.

Ik ging een café binnen om warm te worden. Bleef bij de bar staan omdat er geen stoelen vrij waren. De rode wijn kwam uit een aangebroken fles en was erg zuur. De deur bleef maar open- en dichtgaan. Door de tocht stroomde er stearine over de arm van een scheve koperen kandelaar. De ene kaars lag half gesmolten op de bar. Niemand lette erop. De jonge obers stonden met elkaar te praten als ze niet bedienden. Niemand keurde de kandelaar een blik waardig. Dat maakte me neerslachtig.

Niemand bekommerde zich om wat niet van hem was. En wat van iedereen was, daar voelde niemand zich verantwoordelijk voor. Misschien was daarom het communisme naar de verdommenis gegaan. En de weinigen die iets bezaten, bekommerden zich alleen maar om dat bezit.

Plotseling zat ze daar gewoon. Ze had haar muts en handschoenen aangehouden terwijl ze dronk. Haar jas was belachelijk dun. En kort. Een merkwaardige, onflatteuze rok bedekte haar benen tot op de grond. Ze was niet oud en niet jong. Onbestemd.

‘Heb jij misschien kauwgum?’ Haar stem klonk brutaal en ze stak haar hand uit, alsof ze het al wilde aannemen.

‘Helaas’, zei ik.

‘Heb jij ook meegelopen?’ vroeg ze onverwachts.

‘Ja.’

‘Het was mooi, vond je niet?’

‘Jawel.’

Ze trok haar handschoenen uit voor ze verder praatte: ‘Heb je in je eentje gelopen?’

‘Ik had met iemand afgesproken, maar er kwam iets tussen.’

‘O? Je bedoelt dat hij het vergeten is?’

Ik gaf geen antwoord. Het ging haar niets aan of ik samen met iemand liep.

‘Denk je dat een fakkeloptocht helpt?’ vroeg ze.

‘Je moet toch íéts doen.’

‘Kun je niet beter de schurken aan hun oren ophangen, zodat ze een koekje van eigen deeg krijgen?’

‘We proberen toch een beschaafde samenleving te hebben? Straf moet geen wraak zijn. We moeten proberen hen te laten inzien wat ze gedaan hebben, zodat ze hun leven kunnen beteren.’

‘Daar kan ik zo kwaad om worden! Hoeveel moeten er nog vermoord worden voordat we ophouden erin te geloven dat ze hun leven beteren?’

‘Weet ik niet’, mompelde ik.

‘Zie je wel!’

Ze veegde zonder gêne haar neus af met haar hand. Als een kind. Daardoor herkende ik haar. Dat was pijnlijk. De afspraak was dat we alleen moesten zijn als we elkaar ontmoetten. Nu was het alsof ze me lek geprikt had. Mijn ingewanden stroomden op de vieze vloer. Ik was een pop, gevuld met zaagsel. Ik keek voorzichtig om me heen in het café, maar niemand keek naar ons.

‘Je bent die ochtend aan een boek begonnen, nietwaar?’ zei ze plotseling.

Ik schrok. Het klonk zo merkwaardig. De woorden rommelden in mijn hoofd als een echo. Maar niet als het geluid in de bergen, meer als in een hangar of een kelder.

‘Waarom zeg je dat?’

‘Jij bent Sanne Svendsen! Dat is geweldig!’

Op het moment dat de ander mijn naam zei, werd het me zwart voor ogen.

‘Ik heb je vorige boek gelezen. Ik vond het wel mooi, maar mocht de hoofdpersoon niet. Ze had zo’n saai leven. Was te netjes, naar mijn smaak. Ik weet best dat mensen zo leven, maar toch … Maar het is ongetwijfeld in vele opzichten een juist boek.’

‘Juist?’

‘Ja, het vertelt immers de waarheid.’

‘Het is fictie.’

‘Nou ja, fictie. Het is toch niet meer fictie dan jij en ik.’

‘Wat bedoel je?’

Ze keek hautain voor zich uit, toen haalde ze haar schouders op.

‘O, niks. Laat maar!’ zei ze agressief alsof ik haar aangevallen had.

‘Er is een groot verschil’, probeerde ik wat onzeker.

‘Laat nou maar. Nu probeer je over Frank te schrijven. Hem voor altijd in je vast te schrijven. Fictie of niet. Je wilt hem hebben. Ook daar waar hij geen controle over je heeft!’

Plotseling gleed ze van haar barkruk en was verdwenen. Haar handschoenen bleven achter. Zwart, met grijze voering. Ik bleef nog een poosje zitten, toen trok ik ze aan en liep de vrieskou in.