Janet Frame

Een engel aan mijn tafel

Deel twee uit de trilogie Een engel aan mijn tafel

Vertaald uit het Engels door Anneke Bok en May van Sligter

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel An angel at my table, verschenen bij Women’s Press, Londen

Oorspronkelijke tekst © Janet Frame, 1984

Eerste Nederlandstalige uitgave © Anneke Bok, May van Sligter en De Geus BV, Breda 1991

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Baqup

Omslagillustratie © Shutterstock

isbn 978 90 445 2407 9

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus BV, Postbus 1878, 4801 BW Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 1994.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De steen

De toekomst drukt als een vracht stenen op het verleden. De druk op de eerste jaren is het gemakkelijkst te verwijderen, zodat die tijd kan opveren als gras dat is platgetrapt. De jaren die volgen op de vroege jeugd raken versmolten met hun toekomst als de lagen van een steen, en vaak kan de tijd daaronder niet terugveren en verder groeien zoals jong gras dat doet: het groen is er uitgevloeid en de tijd ligt in een nieuwe gedaante onder de steen, verstrengeld met de tere, bloedeloze uitlopers van een andere, onbekende tijd.

2

Garden Terrace nummer vier, Dunedin

De zondagse stoptrein, een goederentrein met een personenwagon eraan gekoppeld, deed er zeven uur over om de honderdvijftien kilometer van Oamaru naar Dunedin af te leggen, omdat hij bij ieder stationnetje stopte en minstens een half uur bleef staan wachten bij de gombomen van Waianakarua tot de middagsneltrein voorbij was geraasd op weg naar het noorden, om daarna in een slakkengang langs de met lathyrus omgeven loodsen te rijden – de ‘vlagstations’, haltes waar de trein alleen op verzoek stopte en waarvan ik nog altijd naïef veronderstelde dat ze zo genoemd werden naar de vlag- of moeraslelies, donkerblauwe bloemen met fletse, bleekblauw met geel bespikkelde kelen die in de talrijke moerasgebieden naast de spoorbaan groeiden. We stopten in Hampden waar we elk jaar naartoe waren gereisd voor de spoorwegpicknick; daar klauterden we uit de trein vlak voor het wildrooster bij de lagune en zijn schimmige massa zwarte zwanen, waarna we als een wanordelijke bende met manden en kleden naar de picknickplaats op het strand holden, waar het ‘strandhuisje’ stond met de houten bril die vol donkere vlekken zat en doormidden gebroken was, en waar ziltruikende modderplassen op de betonnen vloer lagen met hier en daar klodders zeemeeuwpoep, alsof de zeemeeuwen het hutje ook als ‘huisje’ gebruikten. Met herinneringen die waren opgebouwd uit het verleden, zoals een honingbij haar eigen zoete bouwsel maakt, keek ik uit over Hampden, de zwarte zwanen en de lagune en dacht aan de zee, het schelpenstrand, de vochtige vloer van het ‘huisje’ en aan de frambozenlimonade die je, gratis, van de spoorwegen kreeg.

Daarna maakte de trein zijn merkwaardige rondrit om Palmerston, waarbij het stenen monument op de heuvel verscheen, verdween en opnieuw verscheen, en de weinige passagiers in de wagon plotseling gingen verzitten, hun raampje opendeden en geïnteresseerd naar buiten keken, want Palmerston was ‘voor verfrissingen’; maar de sneltrein was ons voor geweest en de passagiers daarvan hadden zich als sprinkhanen door de voorraad ham- en koffiebroodjes en warme pasteitjes heen gegeten en alleen de ‘stoppels op het veld’ overgelaten voor de mensen van de goederentrein die nu, net als iedereen altijd in Palmerston, geteisterd werden door honger en dorst.

De heuvels om Palmerston waren geblakerd door zonlicht en branden, met slechts hier en daar nog een dode boom in een rivierbedding of halverwege een helling, en soms een groepje bomen, waarvan sommige allang dood waren en andere er spiernaakt bij stonden met alleen een dun laagje glanzend blad. De bomen werden talrijker toen de trein Seacliff naderde en weer ontstond er beroering in de wagon, omdat de passagiers zich bewust werden van Seacliff het station en Seacliff het gesticht, de inrichting, waarvan je tussen de heuvels door een glimp kon opvangen, als van een kasteel van donkere steen.

De trein reed het station binnen. En ja hoor, de gekken waren er; iedereen keek naar de gekken die in Oamaru bekendstonden als mensen die ‘per trein naar het zuiden werden gestuurd’ en in Dunedin als mensen die ‘per trein naar het noorden werden gestuurd’. Vaak viel moeilijk uit te maken wie de gekken waren. Er stapten een paar mensen uit – vast familieleden die er op bezoek gingen. Wij hadden geen gekken in de familie, maar kenden wel mensen die ‘naar het zuiden’ waren gestuurd, al wisten we niet hoe ze eruit zagen, alleen dat ze een vreemde blik in hun ogen hadden en je konden aanvallen met een broodmes of een bijl.

Ik was te gespannen door het vooruitzicht in een grote stad als Dunedin te gaan wonen om veel aandacht te hebben voor het station van Seacliff. De trein volgde nu het spoor dat zich om de steile rotsen slingerde en uitzicht bood op de vakantiekampen bij Waitati en Karitane, waar de meisjes van het groepje van school hun huisjes aan zee hadden, en waar alle mammies en pappies en jongere en oudere broers en zusters een leven vol pret leidden op hun strandje met hun boot en zon en vakantiespelletjes.

De trein kraakte, kreunde, kroop en hotste, en de zee lag kalm en grijs ver beneden ons, een beetje gerimpeld en met een glans als de pels van een zeehond. Toen kwam de tunnel, Mihiwaka; de passagiers kuchten, deden de raampjes dicht en open en weer dicht en de wagon vulde zich met rook; na de tunnel ontstond het onvermijdelijke gevoel te zijn aangekomen: Port Chalmers, Ravensbourne, Sawyers Bay; Dunedin-Haven en Dunedin-Station, een enorm, lawaaierig gebouw vol stoom, waar het niet zo druk was bij de aankomst van de goederentrein in de namiddag als het geweest zou zijn voor de sneltrein uit Invercargill of Lyttelton, maar desondanks boezemde het gebouw nog altijd angst en ontzag in: ik was alleen in mijn eerste grote stad. In mijn geest doemden dreigende verhalen op over de grote steden der aarde, en over Dunedin als een daarvan. Ik dacht aan de ‘donkere satanische fabrieken’, over mensen die ‘gekooid waren als eekhoorns’; over branden, de pest en ronselaarsbenden; en hoewel ik bereid was het voorbeeld van de schrijvers te volgen en uiteindelijk van de nieuwe stad te gaan ‘houden’, zoals Charles Dickens, Hazlitt en Lamb van hun Londen hadden gehouden, kon ik in eerste instantie alleen aan de troosteloosheid en armoede denken die ik ongetwijfeld zou aantreffen, en aan hoe het wonen in de stad me te gronde kon richten –

Wij dichters vangen aan in jeugdige lichtzinnigheid;

maar dat mondt later uit in wanhoop en krankzinnigheid.

Ik, die mijn jeugd nauwelijks achter me had gelaten en de ‘Aanzegging van Onsterfelijkheid’ van Wordsworth uit mijn hoofd kende, had het dreigement ter harte genomen dat besloten lag in:

Al spoedig zal uw Ziel haar aardse last meedragen,

En plichten zullen op u drukken in lagen

Zwaar als rijp en even diep haast als het leven!

in de overtuiging dat die dreiging in een grote stad als Dunedin waarheid zou worden. Mijn troost op die vreselijke dag van aankomst school in het vooruitzicht van mijn nieuwe thuis bij tante Isy en oom George – Garden Terrace nummer vier, een zonnige plek met een terrastuin die uitzicht bood over de inhammen van het schiereiland; mijn kamer, met hetzelfde uitzicht, zonnig door zijn cretonnen gordijnen, een bijpassend beddesprei en lakens op het bed als voor een prinses. En ik zou naar de kweekschool gaan en in mijn vrije tijd naar de universiteit; ik zou mensen versteld doen staan door mijn verbeeldingskracht; iedereen zou me erkennen als een echte dichteres. Ik had de praktische details van het dichtersleven nog niet ingevuld, omdat het zelfs mijn verbeeldingskracht te boven ging om de overgang van fantasie naar werkelijkheid te maken – alle dichters die ik had bestudeerd waren veilig dood, al zo lang geleden gestorven in zulke verre landen, maar ook al had ik mijn eigen levenswijze nog niet bepaald, het waren de dichters die me gezelschap hielden op mijn eerste reis weg van mijn ouderlijk huis en broer en zusjes.

Ik wist maar heel weinig over tante Isy en oom George. Ik vond hen net als de meeste andere familieleden en volwassenen ‘imponerend’, omdat ze in een totaal andere wereld leefden, waar ik mezelf geen deel van zag uitmaken – een wereld waarin voortdurend melding werd gemaakt van het komen en gaan van talloze verwanten en vrienden, van plaatsnamen die stuk voor stuk werden uitgesproken alsof ze hun onbetwist eigendom waren, in de overtuiging dat elk mens zich op de voorbestemde juiste plaats bevond, en als dat niet het geval was, dan riep dat vragen en geruchten op die net zo talrijk waren als daarvoor de bevestigingen. Ik kende tante Isy alleen als de voormalige danseres op oude foto’s van de twee mooie zusjes Isabella en Polly, gekleed in hun kilts, met hun lange haar dat in golvende zijden lokken tot hun middel reikte; als de tante die Myrtle, pa’s eerstgeborene, vasthield op alle foto’s waar ma niet op stond, waardoor wij vroegen: ‘Ma, was Myrtle de baby van tante Isy? Waarom staat u nooit op de foto met baby Myrtle?’; als de vriendelijke tante die ieder jaar met Kerstmis een pakje stuurde, waardoor in de week voor kerst opwinding ontstond: ‘Het pakje is nog niet gekomen!’; en de laatste tijd had ik een beeld van tante Isy met haar tante-luchtje van mottenballen en kledingstoffen, die donkere kleuren droeg en werkte waar ze haar hele leven al had gewerkt, nu als cheffin in de Roslyn-fabriek, en die nog altijd met haar hoge stemmetje zei: ‘Lottie, Lottie, Middlemarch, Middlemarch.’ En ik kende haar man, oom George, als een bleke man in een grijze overjas; ik geloof dat hij handelsreiziger was.

Dunedin lag half-verscholen in een nevel van motregen. Mijn taxi maakte een korte rit van het station tot halverwege een straat op de heuvel, Carroll Street, en daar was Garden Terrace nummer vier, het vierde kleine bakstenen huis in een rijtje van zes woningen, waarvan de voor- en achterdeur vanaf Carroll Street bereikbaar waren via twee smalle paadjes. Overal stonden bakstenen en betonnen gebouwen, hoge schoorstenen staken in gelaagde rijen de lucht in, grauwe straten, het beeld dat ik in mijn geestesoog van een stad had gehad. Ergens naar het oosten lag de zee die me trouw als altijd had vergezeld vanuit het koninkrijk Oamaru.

Tante Isy (met haar tante-luchtje) omhelsde me bij de voordeur. Ze rook naar kleerkasten vol kleding van stoffen als voile, tricotzijde, kamgaren en crêpe-de-chine.

‘O Jean, we verheugden ons er zo op dat je zou komen. We zijn allemaal erg trots dat je onderwijzeres wordt. We kijken altijd of jouw naam of van een van de anderen in de krant staat als er prijsuitreikingen zijn geweest. Wat een knappe kinderen!’

Ik stond erbij met mijn verlegen lachje en kneep mijn lippen steviger op elkaar dan gewoonlijk, want mijn voortanden verkeerden nu in het laatste stadium van verrotting en het ziekenfonds vergoedde na de lagere schooltijd geen tandartskosten meer en thuis hadden we er geen geld voor.

De schoonzusters van tante Isy, die naast haar woonden op nummer vijf en die ik kende als tante Molly (de radiocoryfee) en tante Elsie, kwamen me begroeten.

‘Zo, dus dit is Jean, en jij wordt onderwijzeres?’

‘Ja.’

Het huis was net een groot poppenhuis, met een piepkleine keuken met een gootsteen en aanrecht vlakbij de achterdeur, aan de smalle gang daarnaast lag een zit- annex eetkamer die de ‘kleine’ kamer werd genoemd, en een iets grotere kamer, de ‘mooie’ kamer, vlakbij de voordeur. Boven waren twee kleine slaapkamers. De badkamer was beneden in de bijkeuken, die achter de keuken lag.

‘Jouw kamer is hierboven’, zei tante Isy. ‘Boven aan de trap.’

Toen we boven kwamen, ging ze rechtsaf, naar de kamer waar zij en oom George sliepen.

‘Oom George ligt op bed’, legde ze uit. ‘Wil je hem even gedag zeggen?’

Ik wist dat oom George kanker had. Ik bleef bij het voeteneind van het bed staan.

‘George, Jean is hier om je gedag te zeggen.’

‘Dag, oom George.’

‘Zo, ben jij nou het meisje dat onderwijzeres wil worden?’

Ik zag de grauwe kleur op zijn gezicht met de week uitziende huid als van een dode, en ik vroeg me af welke afschuwelijke aanblik verscholen ging onder het beddegoed. Er hing een olieachtige lucht en op de kaptafel lag een hele rij blauw met witte tubes lanoline, sommige leeggeknepen en opgerold. Omdat ik op seksueel gebied zowel nieuwsgierig als onwetend was, vroeg ik me af of de lanoline iets te maken had met ‘het doen’ en of tante Isy en oom George ‘het deden’.

Misschien kon dat niet, als je kanker had?

‘Hij ligt nu het grootste deel van de tijd op bed’, zei tante Isy toen we naar beneden liepen voor een kop thee.

Later zat ik op bed in mijn kamertje dat uitkeek op stenen muren en kilometers vol gebouwen met hoge schoorstenen. Als ik me uit het raam boog, kon ik vlak voor het tuinhek aan de voorkant dat uitkwam op het steegje, de kleine tuin zien met de bloeiende geraniums die ik nooit eerder als stadsbloemen had beschouwd; er lag een laagje roet over hun vlammende fluweel. Ik was ineens een en al verwachting en opwinding toen ik me realiseerde dat ik alleen was in mijn eerste grauwe stad; daarna maakte de opwinding geleidelijk aan plaats voor angst. Zo was het dus om oog in oog met de Toekomst te staan – alleen zijn, niemand hebben om mee te praten, bang zijn voor de stad en de kweekschool en lesgeven, en moeten doen alsof ik niet alleen was, alsof ik heel wat mensen had om mee te praten, alsof ik me thuisvoelde in Dunedin en er mijn hele leven naar had verlangd om les te geven.

3

De studente

Mijn eerste week aan de kweekschool van Dunedin verliep minder pijnlijk dan ik had verwacht, omdat ik mijn nieuwzijn deelde met heel wat anderen die zich onwennig voelden en die er allemaal naar verlangden zich zo snel mogelijk het air van de zelfverzekerde student eigen te maken. De docenten, die lang niet zo afstandelijk waren als de volwassenen die ik daarvoor had gekend, verbaasden me door hun inzicht wanneer ze begrip toonden voor onze gevoelens bij hun pogingen ons op soepele wijze in te passen in de rol van student. Ze spraken ons aan met meneer of juffrouw en in sommige gevallen met mevrouw; omdat de oorlog nog niet voorbij was, waren er maar weinig mannen en die werden algauw opgeëist door de knappe blondines, terwijl de anderen, onder wie ik, overleefden door te dagdromen over wat nog zou kunnen komen en onze adoratie te richten op de knapste docenten.

Ik voelde voor het eerst iets van zelfvertrouwen toen ik de nieuwe woorden hoorde die ik ook algauw zou gebruiken, maar die ik nu nog benaderde met ontzag en angst voor familiaire verwijzingen en afkortingen. Hoewel de andere nieuwe studenten het met groot gemak hadden over de kweek, de uni, Party (voor meneer Partridge, de directeur) en lessen in litkrit, kon ik mezelf er niet toe brengen die magische woorden uit te spreken. Het geleidelijk leren van het taalgebruik, de opvattingen en regels voor gedrag en kleding, bracht een euforie van erbij-horen in me teweeg, die tegelijkertijd werd versterkt en afgezwakt door mijn eigenlijke gevoel van isolement. In afwachting van de komst van het docentencorps en Party begonnen de tweedejaarsstudenten tijdens de ochtendbijeenkomst op donderdag ‘hun’ lied te zingen, dat binnenkort van ‘ons’ zou zijn. Toen de tweedejaars zongen, veerde mijn hart op door de enorme betekenis van dat moment:

O, de koster zakte af

O, de koster zakte af

en ging bidden in de kelder

en daar werd hij behoorlijk zat

en bleef dat de hele dag (en bleef dat de hele dag)

O, de koster zakte af

en ging bidden in de kelder

en daar werd hij behoorlijk zat

en bleef dat de hele dag

O, nooit zal ik de Heer nog bezwaren …

O, de duivel die heeft (O, de duivel die heeft)

de aard van een hypocriet …

Als je de taal van de duivel wilt leren,

Doe dan niet de wil des Heren …

Het vrolijke zingen vond ik net zo ontroerend als het gedeelte uit de Messiah dat met Kerstmis steevast door alle koorverenigingen werd uitgevoerd en dus ook bekend was bij mensen die niet vertrouwd waren met zulke muziek. Het idee dat ik binnenkort ook zou zingen: ‘O, de koster zakte af’ (er waren zelfs nu al eerstejaars die met het koor meezongen) leek me een hemelse belofte. Iedereen was opgewonden aan het lachen en praten en overal werd de nieuwe taal al met zoveel zelfvertrouwen en overtuiging gesproken!

Toen Party en de docenten binnenkwamen, hield het zingen op en iedereen, zelfs het docentencorps, keek zelfvoldaan, alsof ze een geweldig geheim met elkaar deelden en het studentenleven het gelukkigste leven van allemaal was.

Later kwam ik twee oud-leerlingen van Waitaki tegen, Katherine Bradley en Rona Pinder.

‘Vind je het niet enig op de kweekschool’, zeiden ze.

Dat beaamde ik. ‘Ja, het is heel leuk.’

Tijdens die eerste week, toen ik plannen maakte om Engels en Frans te gaan studeren aan de universiteit, waarvoor de sectie didactiek de kosten zou dragen, werd ik voor een gesprek bij meneer Partridge geroepen, die ook colleges didactiek gaf. Ik herinner me hem als een kleine, aardige donkere man in een donker pak. Zijn aura van macht kwam voort uit zijn rol van directeur en ik had gehoord dat hij in die hoedanigheid een briefje op het mededelingenbord hing als hij een gesprek met je wilde, en hoewel sommigen hun vermoedens hadden, wist niemand of een ‘briefje van Party’ zou leiden tot een compliment of een berisping.

Meneer Partridge informeerde naar mijn huisvesting.

‘Woont u in een pension?’

‘Nee, ik woon bij mijn oom en tante.’

Hij fronste zijn voorhoofd.

‘Het is niet altijd goed om bij familie te wonen.’

‘O, maar ik kan goed opschieten met mijn oom en tante. En ik betaal maar tien shilling kostgeld.’

‘Waar woont u?’

‘Garden Terrace nummer vier, Carroll Street.’

Hij fronste weer.

‘Carroll Street? Dat is niet zo’n prettige buurt.’

Ik wist dat Carroll Street twee straten af lag van de beruchte McLaggan Street waar prostituées schenen te wonen en waar de Chinezen opium rookten in hun ‘opiumkitten’, maar Carroll Street kwam mij heel onschuldig voor: ik had ontdekt dat het de ‘Syrische buurt’ werd genoemd.

‘Helemaal geen prettige buurt’, herhaalde meneer Partridge afkeurend, maar hij lichtte zijn oordeel niet toe.

‘U wilt dus Engels en Frans gaan studeren.’

Hij raadpleegde wat papieren op zijn bureau en trok weer een zorgelijk gezicht. ‘Ik neem aan dat u zich wel realiseert dat het feit dat u goede cijfers haalde op school nog niet wil zeggen dat u het er op de universiteit goed af zult brengen. Er komen hier studenten uit het hele land, weet u. En de kweekschool is een volledige dagopleiding.’

Ik knikte timide. ‘Ja.’

Hij gaf het niet op.

‘Sommige studenten die het op school goed deden, zijn zelfs gezakt voor hun universitaire vakken.’

Met tegenzin gaf hij me toestemming voor de eerste fase van mijn studie Frans en Engels, en terwijl zijn afkeuring pijnlijk aan de volmaakte begrenzing van mijn pasgevonden wereld knaagde, verliet ik zijn kantoor en liep naar huis, Union Street uit, over het museumterrein naar Frederick Street, George Street in, langs het Octagon, Princes Street in naar Carroll Street, mijn nieuwe adres. Ik snapte echter nog steeds niet waarom Carroll Street geen ‘prettige buurt’ was. De mensen waren er weliswaar armer, er woonden maar weinig mensen die naar de kweekschool of de universiteit gingen, en soms waren er misschien wat meer dronken mensen op straat dan elders als het café om zes uur dichtging …

Ik merkte dat ik er niet in slaagde te voldoen aan het eerste vereiste: me thuis te voelen op de kweekschool. Het gebouw was nieuw en ik was bang voor dat nieuwe, dat naakte. Ik was nog nooit in zo’n schoon gebouw geweest. In tegenstelling tot de middelbare school, waar elke klas haar eigen lokaal had dat tijdens de schooldag als ‘thuis’ werd beschouwd, had de kweekschool de lokalen per vak ingedeeld – het didactieklokaal, het tekenlokaal – en het enige ‘thuis’ voor de studenten waren de kastjes in de kleedkamer waarin je wel bezittingen, maar geen mensen kon onderbrengen. Het eigenlijke ‘thuis’ voor studenten was de studentenzaal, die voor mij aan veiligheid inboette door het enorme vloeroppervlak en de nieuwheid ervan, hoewel ik het heerlijk vond om eindelijk te kunnen zeggen, met de oude dromen over de universiteit, Oxford, Cambridge, ‘de Geleerde Zigeuner’ en Jude the Obscure nog levendig in mijn herinnering: De studentenzaal. Ik ga naar de studentenzaal. Ze zijn in de studentenzaal. In werkelijkheid kwam ik er zelden.

Ik was ook diep onder de indruk van de toiletten. Vlakbij de wastafel stond een verbrandingsapparaat met een bordje erbij: Gelieve maandverband hierin te deponeren. Je moest met je bebloede maandverband in de hand, zodat iedereen het kon zien, van het toilet over de echoënde tegelvloer naar de verbrander aan de andere kant van de ruimte lopen. In mijn twee jaar aan de kweekschool heb ik steeds mijn bebloede maandverbanden mee naar huis genomen, naar Garden Terrace nummer vier, om ze in het washok in de vuilnisbak te stoppen als tante Isy niet thuis was, en ze anders tussen de grafzerken van de Zuidelijke Begraafplaats aan het einde van de heuvelachtige straat te gooien, die mijn plek was geworden om te ‘zijn’, na te denken, gedichten te maken, mijn Dunedinse equivalent van de ‘heuvel’ in Oamaru. Wanneer tante Isy in het weekend de open haard in de eetkamer aanmaakte en discreet vroeg of ik ‘iets te verbranden’ had, zei ik: ‘Nee, dank u.’

‘Ja, graag.’ ‘Nee, dank u.’

De weinige kleren die ik had, deelden de lade van de kaptafel met de gebruikte maandverbanden die lagen te wachten tot ze zouden worden weggegooid op de begraafplaats, samen met de wikkels van Caramello-chocoladerepen die ik op mijn kamer at. In mijn vurige verlangen een volmaakte kostgangster te zijn, had ik aan het begin van mijn verblijf tegen tante Isy gezegd dat ik een kleine eter was, dat ik vegetarisch at (ik had het boeddhisme bestudeerd) en dat het me goed uitkwam als ik mijn bescheiden maaltijd aan het werkblad in de keuken kon eten. Toen tante Isy zei dat ik welkom was in de eetkamer, kwam ik heel verlegen met het excuus dat ik graag studeerde tijdens het eten. Nu ik minder bang was voor de stad en zelfs gebruik leerde maken van de trams, kon ik het beeld van het meisje met de geringe eetlust niet meer ongedaan maken, waardoor ik vaak honger had. Ik viel aan op de heerlijke stukjes rundvlees die als ‘te zenig’ opzij waren geschoven op tante Isy’s bord dat boven op de stapel vuile borden stond. En ik kocht Caramello-chocolade, één shilling per reep, om in mijn kamer op te eten.

Ik nam nauwelijks deel aan het studentenleven van de kweekschool. Ik hunkerde ernaar een kreukelige gabardine regenjas te kunnen kopen (het studentenuniform). In mijn volslagen onwetendheid op het gebied van liefde en seks, keek ik met jaloerse verwondering naar de manier waarop vrouwen leefden die, als ze hun ‘man’ gevonden hadden, niet alleen aan hun eigen verwachtingen voldeden, maar ook aan die van hun familie en vrienden, en zo een zweem van zekerheid aan hun bestaan toevoegden. Mijn enige romance was met poëzie en literatuur tijdens de colleges aan de kweekschool en die aan de universiteit die pas waren begonnen, waar ik mijn droomtijd doorbracht. Op de universiteit werd niet van me verwacht dat ik me gedroeg als een onderwijzeres. Ik kon in de collegezaal zitten luisteren, er werd me zelfs niet gevraagd iets te zeggen, en dus kon ik ongehinderd door kritiek of commentaar dromen over wat er in het college werd behandeld en soms over de docent die het college gaf. Ik concentreerde me heel intens. Ik verwonderde me over al die nieuwe kennis, over het enthousiasme en het talent van de docenten en over het voor mij nieuwe jargon, dat voor studenten aan de kweekschool en de universiteit heel verschillend was. Ik genoot van de Engelse colleges van professor Ramsay en Gregor Cameron waarin het taalgebruik van Shakespeare en Chaucer op een nieuwe manier werd belicht, en professor Ramsay elk woord van Shakespeare analyseerde en zijn eigen verwondering over Shakespeares woordkeus en de betekenis ervan op ons overbracht. Net als de zee van Oamaru, waren Shakespeare en zijn woordkeus met me meegereisd naar Dunedin, en ze waren me dierbaar omdat ze mijn nieuwe leven én het leven van ‘het meisje dat er niet meer was’ met me deelden. We bestudeerden Maat voor maat van Shakespeare, dat ik nooit eerder had gelezen maar nu een van mijn favoriete toneelstukken werd, waarvan elke regel een scala van ideeën bij me opriep die wegen vol dromerijen bevolkten, en me inspiratie gaf voor dichtregels en examenessays aan het einde van het eerste jaar, maar tot mijn spijt niet voor de literaire essays die ik graag had willen schrijven. Het was toen niet gebruikelijk dat docenten aan de universiteit eerste- en tweedejaarsstudenten om geschreven of gesproken commentaar vroegen. Soms kon ik op de kweekschool bij opdrachten voor Engels mijn behoefte om proza te schrijven bevredigen.

Een groot deel van mijn ervaringen tijdens mijn studententijd is nu voor me afgesloten door de materie die vrijkomt bij het beleven van elk belangrijk moment en door hoe ons leven door die belangrijke momenten in beslag wordt genomen. Ik kan me mijn gevoelens nog wel herinneren en herbeleven, maar nu snak ik naar een verklaring voor wat toen zo onvermijdelijk leek. Ik realiseerde me niet hoe eenzaam ik was. Ik klampte me vast aan de literatuur zoals een kind zich aan haar moeder vastklampt. Ik weet nog hoe Maat voor maat, het uitvoerig besproken toneelstuk waarin de onschuld veelvuldig geschonden werd, met zijn seksuele problemen en toespelingen, zijn lange discussies over het leven, de dood en onsterfelijkheid, mijn hart stal en me bijbleef en me in mijn dagelijks leven vergezelde:

Wat blijft ervan, wat men leven noemt? Toch schuilen in dit leven wel duizend doden, en toch vrezen wij de dood die alles effent.

Het is een toneelstuk met klare taal, over troost en bijstand, en met analyses van wraak en vergelding en leven en dood die in de waagschaal worden gesteld. Nu ik dit schrijf, heb ik geen geduld met wie ik als studente was, zo ongevormd, zo onvolwassen, zo wreed naïef. Hoewel ik toen niet wist dat andere studenten soms ook zo onwetendheid waren, heb ik naderhand gehoord dat heel veel studenten, uit bedeesdheid, verlegenheid en onwetendheid, net zo’n bizar leven leidden als ik. Ik heb verhalen gehoord over andere studentes die een omweg maakten langs het door struiken omgeven recreatiegebied om zich van hun maandverbanden te ontdoen; en over een vrouw die haar eerste week in het studentenhuis in het donker doorbracht, omdat ze te verlegen was om te vragen of de lamp vervangen kon worden en ze geen geld had om er een te kopen. Onze levens waren kwetsbaar, vol van vreselijke gêne en spijt, verkeerd begrepen contactpogingen en boordevol gevoelens van intense verwondering over de stroom van ideeën die loskwam door boeken, muziek, kunst, andere mensen; het was een tijd om bescherming te zoeken bij abstracte begrippen met enorme hoofdletters: Liefde, Leven, Tijd, Eeuwigheid, Jeugd, Fantasie.

De Zuidelijke Begraafplaats, waar ik mijn beschamende afval weggooide, werd mijn lievelingsplek. Ik was te verlegen om samen met tante Isy in de kleine eetkamer bij de haard te zitten, en als het uitzicht op blinde muren en trieste achtertuinen met overvolle vuilnisemmers te deprimerend werd, liep ik de heuvel op, en terwijl ik in het hoge gras of op een van de ommuurde graven zat, keek ik uit over mijn nieuwe stad – Caversham met het grijsstenen gebouw dat op een werkhuis leek en waarvan ik eerst dacht dat het de nijverheidsschool was, maar waarvan ik later hoorde dat het Parkzicht was, een tehuis voor ouden van dagen; de ‘spoorwegkant’ van het Carisbrook rugbyveld; het cricketveld met zijn doordeweekse plassen regenwater en zeemeeuwen; het drukke, arme en door overstromingen geteisterde St. Kilda, waar ik de eerste zes weken van mijn leven had gewoond. Ik keek ook uit over het schiereiland en het water van de haven, en daar voorbij naar de open zee, de Stille Oceaan, míjn Stille Oceaan.

Míjn Stille Oceaan, míjn stad: ik maakte vrienden op mijn eigen manier. Terwijl ik zo tussen de oude doden van het oude Dunedin zat (want de nieuwe doden lagen op een speciale plek, een landtong die uitkeek over zee, bij Anderson’s Bay), kreeg of ontnam ik iets van hun vrede, daar in het zachtwuivende hoge gras te midden van de uienbloemen en wilde lathyrus en diepgewortelde veldzuring die je vroeger altijd op begraafplaatsen aantrof, een vast element van zowel de spoorbanen als de doden. Ik maakte een gedicht dat ik later als ik terug was in Garden Terrace op zou schrijven. Maar als ik aan het begin van de straat langs de telefooncel liep, leek het plotseling alsof het gezelschap van de doden niet voldoende was, en op een avond belde ik juffrouw Macauley op, die niet meer aan Waitaki was verbonden omdat ze met pensioen was gegaan en nu met haar bejaarde moeder in St. Clair woonde. Toen ze opnam, drong het tot me door dat ik niets te zeggen had, maar ik bleef me vastklampen aan de telefoon en stopte er de ene penny na de andere in als er wéér drie minuten verstreken waren. Ik belde haar een aantal malen op tijdens mijn eerste maanden in Dunedin. Met die gewoonte was het op een avond abrupt afgelopen toen juffrouw Macauley zei: ‘Het heeft je nu al een shilling gekost, Jean!’

Ik had me niet gerealiseerd dat ze kon horen dat ik het geld in de gleuf liet vallen. Mijn schaamte was groot. Ik durfde niet toe te geven dat ik eenzaam was. Keer op keer vertelde ik hoe fantastisch het was op de kweekschool en de universiteit. En de Franse colleges? (Juffrouw Macauley had Engels en Frans gegeven.) O, daar genoot ik zo van! Dat was waar – zowel de colleges Frans als Engels hielden me op de been in mijn nieuwe leven als kwekelinge. Ik belde niet meer naar St. Clair.

Een paar weken later namen Katherine Bradley, Rona Pinder en ik, alledrie oud-leerlingen van juffrouw Macauley, de uitnodiging aan om ’s middags bij haar thuis op de thee te komen. We dronken thee en aten plakken chocoladecake met chocoladeglazuur in een huis vol met kussentjes en donkere meubelen: een doodgewoon huis. We praatten over onze studie en wisselden beleefdheden uit met de oude mevrouw Macauley, dit alles in aanwezigheid van de ‘schaduw’ die tussen ‘het ideaal en de werkelijkheid’ viel. Omdat ze gepensioneerd was, had ik verwacht dat ze haar studie Franse en Engelse literatuur weer had opgevat, misschien wel essays zou schrijven. Onze conversatie was weinig inspirerend. Ik werd bevangen door het idee dat alles wat ons op school was geleerd maar schijn was geweest, dat de grote literatuur eerder verdragen was dan genoten en daarna aan de kant was geschoven voor wereldse zaken. Zou dat echt zo zijn? Ik voelde me verraden. Maar ik was ervan overtuigd dat mijn docenten aan de universiteit hun studie zouden voortzetten tot ze doodgingen. Professor Ramsay en Gregor Cameron waren onlosmakelijk verbonden met Shakespeare en Chaucer.

Zouden zij zich van hun literatuur laten afhouden als ze een oude moeder te verzorgen hadden, als ze vrouwen waren geweest? Het gaf me een triest gevoel dat juffrouw Macauley van haar plaats was weggerukt door dezelfde huiselijke beslommeringen die mijn moeder het zicht op haar plaats hadden ontnomen.

‘Kom me nog maar eens opzoeken’, zei juffrouw Macauley.

Ik ging er niet meer heen.

Mijn bezoekjes aan thuis werden zeldzamer. Ik kocht een ‘reductiekaartje’ voor de nachttrein van vrijdag, die tussen één en twee uur ’s morgens in Oamaru aankwam, en ging op zondag terug met de stoptrein. Op weg naar huis stelde ik me voor dat alles vreedzaam, anders zou zijn in Eden Street 56, maar zodra ik er was, wenste ik dat ik niet was gekomen. Isabel en June gingen op in hun eigen drukke leven, de vijandigheid tussen mijn vader en mijn broer was groter geworden, terwijl moeder zichzelf wegcijferde, vasthield aan de rol van kokkin, vredestichtster en dichteres, en een nieuwe droom koesterde die thuishoorde bij ‘publicatie’ en de Wederkomst van Christus – een droom waardoor ze iemand uit een sprookje leek: dat ieder van haar inmiddels grote dochters een wit vossenbontje zou krijgen voor haar eenentwintigste verjaardag. Haar droom dat Bruddie gezond werd of beroemd zou worden ondanks zijn ziekte, bleef onveranderd.

Mijn onvrede over het leven thuis was groot. De onwetendheid van mijn ouders maakte me razend. Ze wisten niets over Sigmund Freud, over De gouden tak, of over T.S. Eliot. (Ik was voor het gemak vergeten dat aan het begin van dat jaar mijn kennis over Freud, De gouden tak en T.S. Eliot ook heel gering was.) Diep onder de indruk van de vloedgolf van nieuwe kennis spuide ik al mijn ideeën over de Geest, de Ziel en het Kind – zowel het Normale Kind als de Jeugdige Delinquent – terwijl ik pas sinds kort wist dat er zo’n schepsel als Het Kind bestond. Dit alles werd door mij beschreven, afgebakend, geklasseerd en tot in detail toegelicht, terwijl mijn ouders het verbijsterd aanhoorden. Net zo enthousiast was ik over mijn pasverworven kennis op het gebied van landbouw en geomorfologie. Ik praatte over compost en rotsformaties. Ik legde theorieën uit alsof ik ze zelf had bedacht. Ik had de opvattingen over de classificatie van mensen geaccepteerd, deels omdat ik me liet overdonderen door de nieuwe taal en haar machtige woordenschat. Ik kon nu tegen mijn huisgenoten zeggen: ‘Dat is een rationalisatie, dat is sublimeren, in feite ben je seksueel gefrustreerd, dat zegt je superego, maar je id is het er niet mee eens.’

Moeder bloosde toen ik het woord ‘seksueel’ gebruikte. Pa fronste zijn wenkbrauwen en zei niets, behalve: ‘Dus dat is wat ze je op de kweekschool en de universiteit bijbrengen.’

Ik legde aan mijn zusjes de betekenis van hun dromen uit en vertelde dat ‘alles fallisch was’. Ik praatte ook heel belerend over T.S. Eliot en De gouden tak en Het barre land. ‘Ik vind lesgeven heerlijk’, zei ik en legde uit dat we een maand op de kweekschool leskregen en dan een maand op een lagere school doorbrachten, dat we colleges literatuurkritiek kregen, dat er praktijkdagen waren waarop we zelf een hele dag voor de klas stonden, en dat we aan het einde van de maand een beoordeling kregen.

‘Tante Isy zegt dat je een alleraardigst meisje bent’, zei moeder trots. ‘Ze zegt dat ze helemaal geen last van je heeft, dat ze nauwelijks merkt dat je er woont.’

‘O, mooi’, zei ik, ingenomen dat zowel zij als pa daar blij mee waren.

‘En je bent een hele hulp in huis, nu oom George ziek is.’

Oom George. Tja, dat was een raadsel. Soms stond hij op en ging een eindje wandelen, ik wist niet waarheen, maar dan droeg hij een grijze overjas, liep de grijze avond in en wanneer hij terugkwam was zijn gezicht ook grijs en dan hielp tante Isy hem uit zijn jas, deed zijn sjaal af en hielp hem naar boven, naar zijn bed en soms riep ze naar beneden: ‘Jean, zou je bij Joe de Syriër even een tube lanoline willen halen?’

En dan haalde ik weer zo’n blauw met witte tube.

‘En hoe gaat het nu met oom George?’ vroeg moeder. (Ik was ‘ma’ ‘moeder’ gaan noemen als teken van mijn volwassenheid.)

‘Ik weet het eigenlijk niet’, zei ik. ‘Soms gaat hij een eindje wandelen. Niemand praat erover dat hij ziek is.’

Ik wist dat ze deden alsof hij niet ziek was. Ik haatte dat. Ik haatte het ook om thuis te zijn, want ik had het gevoel dat ik voorgoed het huis uit was gegaan en dat ik afgezien van af en toe een bezoekje nooit meer terug zou komen. Er lag zo duidelijk een doem over ons gezin, dat ik er bang van werd. Ik vond dat mijn moeder in een wereld leefde die op geen enkele manier verband hield met de ‘echte’ wereld, en het leek alsof ieder woord van haar iets verhulde, een leugen was, een wanhopige weigering inhield om de ‘werkelijkheid’ onder ogen te zien. Ik was me er zelfs niet van bewust dat ik op mijn beurt deel was gaan uitmaken van de wereld van schone schijn die ik in anderen zo veroordeelde.

Ik zag mijn vader als een hulpeloze figuur die tegen de geselende stormen van een wrede wereld optornde. Ik kon hem in gedachten zien zoals hij op de fiets de heuvel in Eden Street op reed, met zijn lichaam voorovergebogen, vastberaden het niet af te leggen tegen de helling en de tegenwind die regelrecht van de sneeuw uit het noorden kwam, van ‘de kant van Hakataramea’ bij de Zuidelijke Alpen. En ik zag mijn broer met zijn blozende gezicht en zijn bruine haar dat rechtovereind stond net als het haar van oom Bob, en zijn mond die huilerig stond door alle tranen die hij had vergoten omdat hij hulpeloos stond tegenover zijn belager; en mijn zusters – Isabel die zo op Myrtle begon te lijken in haar manier van doen, uitdagend, gewaagd, een rebelse meid die ieders lieveling was; en June, met de blauwe ceintuur van Wilson House die op de een of andere manier paste bij haar rustige aard, die zo vol was van zweverige poëzie en muziek en die de meest geschikte deelgenote werd van mijn voorkeur voor bepaalde boeken en die begrip had voor mijn mijmeringen over de Grote Abstracties – al mijn familieleden maakten deel uit van dat gedeelde ‘wij’ dat ik als verloren beschouwde. Ik probeerde ‘wij’ te zeggen wanneer ik het had over mijn leven als studente, maar ik wist dat het vergeefse moeite was, dat ik beschreef wat ‘zij’, de studenten deden, waar ze naartoe gingen, hoe ze zich voelden, wat ze zeiden, maar om te overleven moest ik mijn ‘ik’, wat ik echt voelde, dacht en waar ik over droomde verbergen. Ik was van de eerste persoon meervoud overgegaan naar een schaduwachtig ‘ik’, dat nauwelijks bestond, als een vrouwelijk niemandsland.

Ik werd een ‘studente’ genoemd, ‘een van hen’, over wie werd geklaagd door de bevolking van Dunedin, die door de docenten liefderijk of afkeurend werden betiteld als ‘O, jullie studenten!’, en over wie mijn familieleden trots zeiden ‘Een studente, weet u’. Bij alle activiteiten zag ik de opwinding en het plezier van mijn mede-studenten – bij toneel, sport, discussiegroepen, dansen, ‘uitgaan’ met iemand van de andere sekse – en ik raakte bijna buiten mezelf van opwinding als ik het studentenleven bezag. Ik moet een fortuin aan verbijstering en verwondering hebben uitgegeven, alleen al door het besef dat ik er óók was; en maar weinig ervaringen wogen op tegen de vreugde die het me gaf op de universiteit te zijn, iets wat ik vrijwel uitsluitend door middel van de Engelse literatuur beleefde – Gregor Cameron was voor mij de taalkundige uit ‘De begrafenis van een taalkundige’:

Hier – hier is zijn plaats, waar meteoren schieten, wolken ontstaan,

Bliksemschichten vrijkomen,

Sterren komen en gaan! Laat vreugde losbarsten met de storm,

En vrede gezonden worden door de dauw!

Verheven gedachten vallen ons moeiteloos in;

Laat de verhevene die daar ligt

Met rust – verhevener nog dan de wereld vermoedt,

In leven en sterven.

Gregor Cameron had er geen idee van dat hij tijdens ‘Beowulf’ en ‘Piers Plowman’ in Lower Oliver, het Engelse lokaal, op het podium stond als Brownings ‘Taalkundige’ – ‘onze meester, vermaard, kalm en dood’.

Het leven was er uitzinnig meeslepend, meedogenloos; zelfs de eerbiedwaardige muren van de universiteit kolkten van geheim leven, maar daar waar het menselijk leven zich openlijk afspeelde, zoals in de studentenzaal en de mensa, durfde ik me nooit te vertonen. Het studentenweekblad, de Critic, lag vlakbij de ingang van het gebouw van de studentenvereniging, met de uitnodiging: ‘Neem er een mee.’ Maar een keer of drie, vier tijdens mijn studententijd was ik dapper genoeg om een exemplaar van de Critic te pakken. Hoe kon ik toelaten dat ik mezelf, met zoveel vrijheid om me heen, zo beperkte? Ik verlangde ernaar dat ik dapper genoeg zou zijn om een gedicht in te sturen naar de Critic. Wanneer ik gretig de kruimelpagina’s weggriste die op een lessenaar of stoel in de gang waren achtergelaten, bekeek ik de verhalen en gedichten en droomde ervan mijn gedichten in druk te zien, me dapper en vrij te uiten, briljant te zijn in weerwil van mijn verlegenheid, isolement en angst voor De Wereld. Ik wist dat er in het gebouw van de studentenvereniging een kopijbus hing voor ingezonden werk, maar ik was niet dapper genoeg om het gebouw binnen te gaan. Hoewel ik ervan droomde gedichten te schrijven die mensen versteld zouden doen staan en voldoening zouden schenken door hun genialiteit, wist ik dat ik niet het talent, het zelfvertrouwen en de ongelofelijke volwassenheid bezat die zo duidelijk uit de poëziepagina’s van de Critic spraken. Iedereen schreef vrije verzen, liet hoofdletters en leestekens achterwege en vaak viel je midden in het gedicht doordat het onderwerp weggelaten was: ‘Gedroomd … hoge hemel, laaghangend …’ enzovoorts.

Er waren ook voorkeurswoorden die met overtuiging werden gebruikt – overvloed, dijen, fallisch, hoertjes, onsterfelijk, woordeloos, ademloos, het oog, het hart, de geest, de schoot; moeilijke gedichten vol levenservaring, het ene moment bondig, het andere breedsprakig. Sterk beïnvloed door John Donne, schreven de mannen gedichten over vrouwen, gecompliceerde metaforische uitwisselingen van harten, bedden, zielen en lichamen, terwijl de vrouwen schreven over bloemen, bossen en de zee. Beïnvloed door het ‘dronkemansritme’ van Hopkins en de woordkeus van Dylan Thomas, schreef ik mysterieuze gedichten vol beelden die ik had ontleend aan mijn verleden, hulpverledens en mijn heden, allemaal gezien door mijn pas verworven Freudiaanse lens met de kleur van T.S. Eliots geraniums die in Het barre land en bij Garden Terrace nummer vier groeiden, en getint door de dood, door elkaar gehusseld als door een krankzinnige.

Net als mijn moeder voelde ik me verbonden met de dichters. Ik hing buitenissige overtuigingen aan. Nadat ik dit gedicht van Shelley had geleerd:

Ware liefde verschilt in zoverre van klei en goud

Dat het bij deling haar waarde behoudt.

Liefde is als begrip dat helder oplicht

Als het vele waarheden beziet, ’t is als uw licht

Verbeeldingskracht! die uit aarde en hemel,

En uit de diepten van menselijke verbeelding …

verkondigde ik aan mezelf en iedereen die het wilde horen dat ik ‘geloofde’ in ‘vrije liefde’ en ‘polygamie’ – ik probeerde de overvloed te grijpen terwijl ik nog niet eens zicht had op een sprankje liefde!

Het meest betoverende woord was voor mij nog steeds Verbeelding, een schitterend, betekenisvol woord dat er altijd in slaagde zijn eigen innerlijke licht te creëren. Ik leerde veel over wat het begrip inhield doordat we op de universiteit als ‘verplichte literatuur’ Biographia Literaria van Coleridge bestudeerden. De volgende passage leerde ik uit mijn hoofd:

De Verbeelding is naar mijn mening primair of secundair. De primaire Verbeelding acht ik de levende Kracht en het werkend Beginsel van alle menselijke Perceptie, en een herhaling in de eindige geest van de Goddelijke Scheppingsdaad in het oneindige Ik Ben. De secundaire Verbeelding beschouw ik als een weerklank van het eerstgenoemde, die naast de bewuste wil aanwezig is, maar die door de aard van haar werking toch identiek is aan de primaire vorm en daarvan alleen verschilt door de mate waarin en de wijze waarop ze functioneert. Ze ontbindt, verstrooit en verspreidt om te herscheppen; en als dit proces wordt belemmerd, zal ze toch altijd streven naar idealisering en eenwording. Ze is in essentie vitaal, terwijl alle objecten (qua object) in essentie onveranderlijk en dood zijn … De Fantasie daarentegen kent geen andere tegenkrachten om mee te spelen dan onveranderlijkheden en bepaaldheden. Hoewel de Fantasie niets anders is dan een wijze waarop het Geheugen zich uit, heeft zij zich toch vrijgemaakt van de orde van tijd en ruimte; terwijl ze wordt vermengd met en veranderd door het empirische fenomeen van de wil, wat we aanduiden met het woord Keuze. Maar net als het gewone geheugen moet de Fantasie al haar materiaal kant en klaar aangedragen krijgen via de wet van associatie. Gezond verstand is het lichaam van het dichterlijk genie, Fantasie het omhulsel ervan, Beweging is het leven en Verbeelding de ziel die overal en in iedereen aanwezig is en alles tot één gracieus en intelligent geheel maakt.

Ik werd geboeid door de impliciete kloof, de duisternis, Het barre land tussen Fantasie en Verbeelding, en de eenzame reis wanneer je voorbij het punt van Fantasie kwam en alleen de Verbeelding nog voor je lag. Het werd mijn doel, een soort religie. Niemand had ooit de omgang met Verbeelding verboden, of er zijn wenkbrauwen over gefronst, en hoewel ik me weinig illusies maakte over mijn aandeel, klampte ik me eraan vast in mijn geheime dichtersleven, het stroomde tussen de poëzie en proza die ik las en mijzelf, en zelfs de voor de hand liggende spot van anderen of mijn eigen nog frequentere zelfspot over ‘frustratie’ en ‘sublimatie’ konden het niet kwetsen of teniet doen, want het was zoals Coleridge en alle andere dichters hadden gezegd ‘het allerhoogste’, en in die fase van mijn leven waarin ik leerde dat het leven een voorschoteling is van vele feestmalen en men vaak bang is daarvan te worden weggestuurd, stond het feestmaal van de verbeelding haast liefdevol aangericht voor me klaar, een en al vriendelijkheid en overvloed.

De oorlog duurde voort. Ik maakte me zorgen over mijn verwoeste gebit, mijn kleding, geld en lesgeven. Als ik op betaaldag mijn cheque voor negen pond, drie shilling en negen pence had geïnd bij Arthur Barnett, ging ik met een paar andere studenten naar de Silver Grille en bestelde ‘gegrild vlees, graag’. Er waren zelfs studenten die koffie dronken. Zij, wij – de rustiger types – praatten met afgunst over de wilde escapades van meisjes die met een student medicijnen ‘gingen’, want van zulke studenten werd gezegd dat ze ‘alles over seks wisten’. ‘Ik zal je eens laten zien waar je zwevende rib zit’, zeiden die.

En de oorlog duurde voort en legde een waas van onwerkelijkheid over de bekende waas van onwerkelijkheid heen, wat een sfeer van triestheid, medelijden en hulpeloosheid creëerde. De eeuwige vraag was Waarom.

Op Garden Terrace nummer vier nam het bleke gezicht van oom George het grijs van de naderende dood aan. Hij ging niet meer uit wandelen en kwam niet meer beneden om tante Isy gezelschap te houden in de zitkamer en te praten met haar en Billy de Parkiet, die kon zeggen: Mooie jongen, Mooie jongen, Billy, De trap op naar bed, De trap op naar bed. Meer en meer tubes lanoline werden uitgeknepen en weggegooid. Voor ik naar mijn kamer ging zei ik oom George gedag, bleef aan het voeteneinde van het bed staan en speurde zijn verhulde lichaam af naar tekenen van de kanker die hij en tante Isy zo goed verborgen hielden en zo rijkelijk voedden met Sharlands Lanoline.

Toen ik op een zondag terugkwam van een wandeling over de begraafplaats, wachtte tante Isy me bij de deur op.

‘Oom George is overleden, Jean.’

Ik had hem niet gekend. Oom George de handelsreiziger die ooit in Middlemarch had gewoond. Middlemarch. Middlemarch. Te horen aan de manier waarop tante Isy dat zei, dacht ik dat ze Middlemarch en de wereld bezat, maar in werkelijkheid was oom George haar bezit geweest. En hoewel ik niet eens van hem had gehouden, voelde ik een fel verdriet toen ik met zijn dood werd geconfronteerd, barstte in tranen uit en rende naar boven naar mijn kamer. De volgende dag ging ik niet naar de kweekschool en toen meneer Partridge vroeg waarom ik absent was geweest, antwoordde ik, terwijl ik bewust een verdrietige klank in mijn stem legde die paste bij een sterfgeval: ‘Mijn oom is in het weekend overleden en ik ben thuis gebleven om mijn tante te helpen.’

De zusters van oom George hadden hem voor de begrafenis overgebracht naar hun huis op nummer vijf, en ik had het gevoel dat een langdurig meningsverschil over wie aanspraak kon maken op oom George was opgelost door zijn verhuizing naar het buurhuis.

Het grote bed in de kamer naast de mijne kreeg een nieuw lentefris sprei, terwijl de vuilnisbak waar ik stiekem mijn snoeppapiertjes en maandverband in stopte, vol zat met de vertrouwde blauw-witte, lege tubes.

Tante Isy bleef zwijgen over de ziekte en de dood. Ze nam nauwelijks vrij van haar werk, een dag of twee om het huis op te ruimen en een bundel beddegoed te wassen of te verbranden. Soms hadden haar gezicht en ogen een donkere uitdrukking, zoals wanneer je verdrietig bent maar er geen tranen komen. Maar ze praatte wel nog steeds over Middlemarch en legde daar alle gevoel in dat ze nu nergens anders meer kwijt kon.