Simone Lenaerts

De onvervangbare

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren

© Simone Lenaerts, 2012

Omslagontwerp en -illustratie © Jan Vanriet i.s.m. Thomas Soete

isbn 978 90 445 2410 9

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

1

Veel contact tussen ons en oom Willy was er niet. Hij bestond. Daar bleef het bij. Hij baatte een zaak uit in ijzerwaren en tuingereedschappen, samen met zijn vrouw, tante Ilona, die ik als klein kind hooguit één keer per jaar omstreeks Kerstmis bij oma tegenkwam. Oom en tante hadden het altijd erg druk. Aan kinderen zijn ze nooit begonnen. Aan honden wel. Twee labradors. Een zwarte en een vlasblonde. De blonde, jarenlang even blond als het blondgeverfde haar van tante Ilona, dat tegenwoordig op de kleurkaart bij de kapper als asblond wordt omschreven. Hun leven lang kwam, wanneer een hond stierf, na de onvermijdelijke tranen prompt een vervanger in huis. Wat met kinderen, mocht er eentje doodgaan, niet zo vanzelfsprekend is, beet tante Ilona bits van zich af, als ze vermoedde weer eens mensen voor zich te hebben die hen omwille van hun kinderloosheid óf zielig vonden óf in hen een stel baarlijke egoïsten zagen.

Toen ik ouder werd bood oom Willy me enkele jaren na elkaar een vakantiebaantje aan, waarvoor hij me gul vergoedde. Hij was aldoor vriendelijk, ofschoon hij buiten de karweien, die hij me ’s ochtends met een welgemeende glimlach opdroeg, voor de rest van de dag nooit veel tegen me sprak. Tante Ilona evenmin. Zij gedroeg zich ronduit afstandelijk. Altijd op haar hoede. Wantrouwend. Of ze een te hartelijke omgang tussen mij en mijn oom vreesde.

Hun handel is sinds enige tijd verkocht aan een internationale keten. Ze zwemmen in het geld. Ze zijn actief. Reizen veel. Genieten van het leven.

Onlangs zei mijn moeder: ‘Je tante Ilona blijft me toch een kreng. Ze waren bij oma, zij en oom Willy. Weet je wat ze me zomaar, en passant, onder de neus wreef? “Wij hebben geen nakomelingen, wij hoeven voor niemand een cent achter te laten. Wij souperen alles op.” Laten horen dat ze jullie niks gunt. Dat jullie op niets hoeven te rekenen en denken daarmee mij te raken. Daar komt het op neer. Hun erfenis gaat, ik verzeker het je, naar een stichting ter protectie van een of ander uitstervend beest, of ten minste naar zo’n groeperinkje dat zich met dierenwelzijn bezighoudt. En die broer van me, die heeft niets in de pap te brokkelen. Zij draagt de broek.’

Mama sprak die woorden uit met de haar zo typische intonatie als iets haar niet zint. Ressentiment spatte van haar gelaat. Een wolk onbehagen bleef in de lucht hangen.

‘Hun volste recht. Trouwens, die mensen zijn nog lang niet dood’, zei ik.

Daarop wachtte mij de volle laag.

‘Mijnheer is het natuurlijk om het even. Mijnheer kan het niet bommen. Ach, Robbie, die geveinsde onverschilligheid. Dat gespeelde grootmoedige. Je staat niet op de scène. Je bent gewoon onuitstaanbaar.’

Je staat niet op de scène. Mama’s dooddoener, in het geval mijn houding of mijn uitlatingen haar niet aanstaan.

2

Misschien heeft de turbulente relatie van mijn ouders in mij de toneelspeler wakker gemaakt. Van jongs af moet ik onbewust aldoor maar enigerwijze met de nodige afstandelijkheid hun gedragingen hebben geobserveerd, hun gesprekken gewikt en gewogen. De manier waarop ze hun lippen op elkaar drukten, hun neusvleugels optrokken, hun handen lieten wapperen, met hun hoofd schudden, zich omkeerden en wegliepen in het midden van een gesprek. Hoe ze opzettelijk elkaars bedoelingen verkeerd interpreteerden en elkaars woorden. Hoe ze doelbewust misverstanden in het leven riepen. Hun geroep tegen elkaar en hoe ze elkaar daarbij taxerend aanstaarden. Hoe ze aan hun geharrewar plezier beleefden. Gek misschien, maar ik ben er zelfs van overtuigd dat mijn vader genoegen puurde uit mijn moeders buien, het wankele in haar gemoed hem vertederde, haar theatrale kant hem bekoorde, hij haar grillen op een dusdanige manier opwindend vond, alsof ze zonder dit soort gedrag, dat ook een hoog gehalte melancholie bevatte, de vrouw niet meer zou zijn op wie hij ooit verliefd werd. Het leek hem evenmin diep te verontrusten dat ze weleens aan de fles zat. Hij dronk zelf graag een glas, reageerde zelf impulsief, de vrijbuiter, de eeuwige kwajongen. Hoe ze elkaar toch steeds opnieuw vinden.

3

Tien was ik en argeloos. Mijn moeder leek vaak knettergek. Alcohol en pillen. Dat had ik niet zo direct in de gaten. Goed dus dat mijn vader er was, die zolang mama’s doen en laten binnen de perken bleef op een geduldige, sussende manier met haar wist om te gaan, tegen haar wispelturigheid bestand was. En als het zover kwam dat zij totaal de controle verloor en hij zijn geduld was er mijn grootmoeder. Blijkbaar gaf haar intuïtie haar op tijd in dat de situatie ten huize Raveschot-Mathijs precair werd. Dat ze haar kleinkinderen het best naar veiliger oorden evacueerde, want daar kwam het op neer.

Ze daagde op zonder verwittigen. Van in de woonkamer hoorde ik het geruststellende signaal: haar dichtklappende autoportier. Oma, die bij de voordeur als door een goede fee in een sterretjesnevel gehocuspocust leek. Piekfijn verzorgd, nagels gemanicuurd, netjes gecoiffeerd, meestentijds in een onberispelijk mantelpakje. Ik hoorde haar aanbellen, ik hoorde haar zeggen: ‘Mireille, ik kom de kinderen ophalen.’ Ik hoorde mijn moeders zwijgen, terwijl oma langs haar heen de huiskamer binnenglipte, spullen bij elkaar zocht van mij en van mijn zusje Isabelle, die we ook Belle noemden. Mama, die op haar hoge hakken driftig door het huis klikklakte, terwijl ze hoofdschuddend in zichzelf mompelde, haar blik afwezig, verward, alsof ze uit een diepe angstdroom bruusk wakker was geschud.

Ik zie het nog voor me, mijn moeder die uit de garagepoort komt, grimassen maakt, alsof ze haar aangezichtszenuwen niet meer onder controle heeft. Haar mooie, acajoukleurige krullen slordig opgestoken met loshangende pieken, als luchtwortels op zoek naar houvast. Ik zie haar naar de auto steppen, haar handen op het stuur van mijn kinderfietsje, gebogen rug, voet op een pedaal. Oma die het fietsje van haar overneemt en het plat in de kofferbak legt. En dan de gebiedende toon waarop mama de woorden uitbraakt: ‘Ma, denk erom, maak er geen derdegeneratiekinderen van. Luister je, ma, heb je gehoord wat ik zeg?’

Mijn grootmoeder reageerde pas nadat mijn moeder het gebod meermaals had herhaald. Ze antwoordde met: ‘Mireille, ik ben niet doof. Waar haal je het, die kinderen komen pas kijken.’

‘Ik kwam ook pas kijken toen jij het nodig vond mij er wel mee op te zadelen.’

Oma haalde nauwelijks zichtbaar de schouders op. Haar afkeurende blik herbergde terzelfdertijd een intens mededogen. Ze slikte haar verwijten in om mijn moeder niet nog meer uit haar evenwicht te brengen. Mama, die onvast op haar benen alsmaar over en weer bleef draven, met kleren, een pak stripverhalen, Belles pluchen konijn, mijn boekentas, mijn warmwaterkruik in de vorm van een roze varkenskop. Zonder hem raakte ik niet in slaap. Was ik nog wakker tegen de tijd dat hij lauw werd, dan drukte ik mijn wangen tegen zijn rubberen wangen. Hij was mijn toeverlaat. Want in bed kreeg ik soms een onverklaarbaar melancholisch gevoel over me heen en begon ik me vragen te stellen over wat er scheelde tussen mijn moeder en mijn grootmoeder.

Mijn zusje en ik zakten behaaglijk weg in het zachte, zwarte leer van de achterbank van oma’s Peugeot. ‘Naar mama wuiven!’ riep ze van achter het stuur. Waar wij uitbundig aan tegemoetkwamen, tot onze zielig alleen achterblijvende moeder volledig uit het gezicht was verdwenen.

We beseften niet, misschien vermoedden we het onbewust wel, dat op zo’n ogenblik mama niet meer in staat was om ons om zich heen te hebben en dat ze daaronder leed. Dat felle schuldgevoelens en een diep verdriet haar overmanden.

Eens weer onder haar hoede konden we rekenen op een vertoning hengelen naar de bevestiging van wat een fantastische moeder ze wel was. Ze rustte niet voor ik mijn armen om haar heen sloeg en zei: ‘Jij bent de mooiste en liefste mama ter wereld’ en Isabelle me vervolgens in een gelijksoortige knellende omhelzing na-aapte. Mama leek gerustgesteld. Ze deed althans alsof.

‘Kom, Robbie, kom, Belle’, zei ze met een bruisende opgeruimdheid. ‘We gaan leuke dingen doen. Naar de dierentuin? Wat denken jullie? Gezellig samen op stap.’ Een middagje dierentuin was de meest gebruikte compensatie voor wat mijn moeder zelf haar ‘onverantwoord gedrag’ noemde. Bij de ingang aangekomen bleek evenwel menig keer een kink in de kabel: ze was haar portefeuille annex geldbeugel vergeten of het schoot haar ineens te binnen dat ze een afspraak met de kapper of de pedicure totaal over het hoofd had gezien. Wat zowel in het ene als in het andere geval betekende: onverrichter zake rechtsomkeer, en hoewel de dierentuin van bij ons thuis op wandelafstand lag, was het voor mijn zusje, naast de teleurstelling, behalve een vruchteloze ook een behoorlijk vermoeiende voettocht. Op den duur stond ik altijd wantrouwig tegenover al haar zo goed bedoelde bevliegingen.

Zoals die keer toen ze de oude kofferkist van zolder sleepte. De kist raakte dreunend beneden. Beteuterd stond ze naar de afgeschilferde verf van de treden te staren. Het leek of ze met haar onbeheerst grillige gestes de trap duidelijk wilde maken: ik kan het ook niet helpen. Waarna ze gewoon op haar elan voortging: ‘Oké, hier is de kist, nu gaan jullie je verkleden.’ Geen ontkomen aan. Tegensputteren had geen zin. Mama haalde haar doos toneelmake-up tevoorschijn. Ze schminkte ons. Ze zette muziek op. Het Zwanenmeer. Ze begon te dansen. Ik zag het in haar ogen, ze danste voor een denkbeeldig publiek. Met haar lange, dunne armen maakte ze deinende bewegingen. Ze stond op haar tippen, draaide pirouettes. Isabelle en ik moesten meedoen.

Mijn zus vond het nog wel leuk. Zij kon heel overtuigend een stervende zwaan nadoen. Ze plooide haar lichaampje sierlijk neer. Mij spoorde mijn moeder aan: ‘Komaan, ik ben Odette en jij bent Siegfried.’ Met veel goede wil als ridder verkleed huppelde ik harkerig, met volle tegenzin, mee. Een dwaas schouwspel, maar wat had mijn moeder mooie handen met spichtige vingers. En wat wervelde ze in het rond. Tot ze, duizelig, er ineens mee ophield en zei: ‘Pannekoeken? Willen jullie pannekoeken? Gaan we die toch bakken.’ Maar zelfs het maken van een kom beslag bleek voldoende om van de keuken een puinhoop te maken.

Uiteindelijk trok ze, onze aanwezigheid ten spijt, de keukenkast open, haalde er de fles Knockando uit, vulde een glas, een tinkelend kristallen glas, zette het voor zich op tafel, tussen de zak suiker, de pot perenstroop, de bakpan en de lege bordjes waarop we zopas de pannekoeken hadden gegeten.

Gulzig, met gesloten ogen, nam ze een gelukzalige slok, achteroverleunend op een stoel, waarvan de voorste poten de grond niet raakten, de achterste in wankel evenwicht, haar mooie benen gestrekt, en in het verlengde haar even mooie smalle, blote voeten met die welgevormde tenen en donkerroodgelakte nagels en haar hoekige hielen, die steun zochten op de tafelrand. Ze dronk en ze keek of ze door alles heen zag.

Het ongeluk wilde dat granny, onze andere grootmoeder, die dag kwam aangewaaid, wat – in tegenstelling tot het binnenvallen van oma – oorlog betekende. Moeder en granny, twee vrouwen die in uiterste staat van wederzijdse vijandigheid leefden. Granny was sinds lang weduwe en mijn vader, enig kind, haar voornaamste reden van bestaan. Dat haar zoon uitgerekend voor zo’n geschift mens had gekozen, doof voor haar wenken toen ze hem er destijds probeerde van te overtuigen dat hij met die vrouw regelrecht zijn ongeluk tegemoet liep, daar was ze nooit overheen gekomen.

‘Je bent dronken! … Schaam je. Schandelijk. Onverantwoord … De kinderen. Wat moeten ze van je denken? Ze zouden ze een poos van je moeten wegnemen. Dat zou moeten gebeuren’, sneerde granny.

Mama haalde haar benen van tafel, stond op, en met donkere bolbliksems van ogen stapte ze op granny af. Ogen van een wichelroedeloper. Ogen die, meer dan te kijken, trillingen probeerden op te vangen, terwijl haar twee als voelsprieten vooruitgestoken wijsvingers bewogen alsof ze een onzichtbare pendel tussen zich hadden.

‘Mijn huis uit, ksss, kss, vort …’

Maar granny bleef staan waar ze stond. Mens, kom niet te dicht, waag het niet me aan te raken, vertelde haar lichaam. IJskoud zei ze: ‘Mooi hoor, Mireille, zo tegen me te roepen. Raus! Raus! Schreeuw me dat toe zoals die van hiernaast tegen hun hond. Jij bent gestoord.’

Dat ‘raus, raus’ bracht mijn moeder totaal buiten zinnen, wat trouwens de bedoeling was. Net toen mama granny wilde aanvliegen, kwam papa thuis.

‘Jezus christus’, zei hij.

Mama verstijfde. Met theatrale blik pakte ze mijn vader bij zijn armen vast en jammerde: ‘Syl, beschuldig me niet, er is niets mis met me, want dat denk jij. Is het niet, Syl? Denk je dat niet? Ja, dat denk jij. Jij denkt dat er iets mis is met me. Er is niets mis met me, dat mag je niet denken. Ik ben een goed mens.’

‘Sylvester, die vrouw is gek. Ze drinkt in het bijzijn van de kinderen!’ riep granny.

‘Ma, alsjeblieft, bemoei je er niet mee.’

‘Jij bent slecht. Jij stookt je zoon tegen mij op!’ gilde mijn moeder en ze tikte een sigaret uit een pakje dat op tafel lag, knipte de aansteker aan. Ze schoof de asbak naar zich toe, trok met kracht aan de sigaret, blies de rook granny’s richting uit. Die wuifde de walm weg. Ze nam haar kleinkinderen vast of ze bescherming nodig hadden. Ik wilde granny niet kwetsen door me los te rukken, maar ik wilde ook loyaal aan mijn moeder blijven, die, terwijl ze met haar tongpunt over haar bovenlip wreef, granny gemeen aankeek.

‘Sylvester … Sylvester …’ begon ze ineens granny’s hoge stemmetje en haar nadrukkelijke stembuiging te imiteren. ‘Je moet een zonderling zijn om je kind zo te noemen. Gelukkig kon ik er Syl van maken.’

Eens mama gelanceerd was, wist ze van geen ophouden. Mijn vader stond erbij, handen in zijn haar.

Granny beet terug: ‘Kan ik het helpen dat jouw algemene ontwikkeling veel manco’s heeft? Dat jij er geen benul van hebt naar wie hij genoemd is?’

‘Genoeg! Stop it! Basta!’ schreeuwde mijn vader ineens. En dan kalmer: ‘Mireille, met jou is niets mis. Jij bent helemaal oké. Ik hou van je. Dat verzeker ik je. Maar ik wil nu dat dit stopt.’

‘Sylvester, wil ik hier blijven? Eten maken? De kinderen op tijd naar bed brengen?’ stelde granny ineens ook heel rustig voor.

‘Nee, ma, dank je. We redden het zelf.’

‘Goed, dan stap ik maar op’, zei ze en ze nam haar jas van de stoel.

Ze omhelsde mij en mijn zusje. Mijn vader keek naar mijn moeder met in zijn ogen de boodschap: hou-jij-nu-ook-je-mond en hij liep met granny mee. Door het gebobbelde glas van de dichtgetrokken deur tussen de woonkamer en de gang zag ik dat hij een hand op haar schouder legde. Er werden woorden gefluisterd, zoenen gewisseld.

‘Ze moet me de huissleutel teruggeven zodat ze hier niet meer op de bonnefooi kan komen binnenvallen’, zei mama toen papa weer in de kamer was. ‘Wat kwam ze eigenlijk doen?’ En zonder op een antwoord te wachten: ‘Syl, hou je nog van me?’

‘Natuurlijk, schat’, antwoordde hij naar waarheid, hoewel met lichte wrevel. Toch.

Ik schermde me op zo’n ogenblik af van ontredderde gevoelens. De manier waarop mijn ouders met elkaar omsprongen hoorde eenvoudigweg bij de alledaagsheid van mijn bestaan. Het was niet anders.

Zie je wel, alles komt goed, overtuigde ik mezelf toen ik zag hoe papa mama in zijn armen nam, haar hoofd tegen zijn borst.

Ik ontfermde me over Belle, dat ook zij zich gerustgesteld voelde.

4

Mijn vader wilde kunstschilder worden. Hij studeerde af aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten. Een gediplomeerde artiest. Een onzinnige combinatie, een contradictio in terminis, vond hijzelf, waar bij kwam dat hij zich gaandeweg te weinig talent toedichtte. Penselen en tubes verdwenen. Wel bleek hij buitengewoon handig in het timmeren van lijsten en spieramen, in het opspannen van schilderslinnen. Hij leerde ornamenten uit massief hout snijden, beheerste vele stijlen: renaissance, barok, rococo. Maar ook voor de rigide, theosofische mondriaanse wijze van inlijsten kon men bij hem terecht. Wat als een klusje voor zijn vrienden-schilders begon, groeide uit tot een echt bedrijfje. Stilaan genoot hij in artistieke kringen een zekere faam. Hij zag zich zelfs genoodzaakt een hulpje aan te werven. Op den duur moest hij ook zijn administratie aan een boekhouder overlaten en kocht hij, toen er nog nauwelijks sprake was van speculatie met onroerend goed, in het centrum van de stad, niet ver van waar we woonden, voor een habbekrats een groot magazijn en richtte er een atelier in. Schragen, werkbanken, kasten en laden met materiaal, een prikbord met ontwerpen voor guirlandes en andere in hout uit te snijden motieven. Schaafkrullen en zaagsel op de betonnen vloer. Zijn uitgebreide verzameling werktuigen, maar in het bijzonder zijn tientallen verschillende soorten beitels lagen en hingen min of meer overzichtelijk bij elkaar. Er was een rommelig kantoortje en een al even rommelige ruimte om klanten te ontvangen. Hij wilde de ludieke, chaotische sfeer bewaren, en voor tal van vrienden en kennissen was het er regelmatig de zoete inval. Een plek waar onder het menigvuldige lawaai dat het ambacht met zich meebracht de dorstigen gastvrij werden gelaafd in een aparte hoek, die hij de ‘grot’ noemde.

En het gebeurde dat hij mijn moeder belde: ‘Mireille, is er eten in huis? Ik breng een paar makkers mee.’ Ze scheepte hem nooit af. Zelfs als het haar moeilijk viel, slaagde ze erin om in een mum van tijd iets klaar te maken. Als het zo uitkwam voor tien man. Daar draaide ze haar hand niet voor om. Alles moest ervoor wijken. Ze haastte zich naar de slager en de kruidenier om de hoek, en zich even gejaagd wendend en kerend als altijd, even nerveus rondtrippelend, ging ze aan de slag, om naargelang haar inspiratie eenpansmaaltijden te bereiden, macaroni met kaassaus, witloof met ham en aardappelpuree, of gehaktballen met selder in tomatensaus. Mijn vader met zijn mannengezelschap achter hem aan werd bij zijn thuiskomst door moeder, die met een kelnersloof voorgebonden klaarstond, zoals altijd op een haast kinderlijk uitbundige manier begroet. Hij stelde haar voor aan zijn gasten, onder wie een paar, laat ons het op onconventionele types of bohémiens houden, mannen die ze kende van zien.

‘Ga zitten, maak het je gemakkelijk’, zo nodigde papa zijn spitsbroeders aan tafel uit. Het was een luidruchtig gedoe, een grapjasserij alvorens iedereen op een stoel zat, dicht bijeengepropt, onze tafel was niet voorzien op zo’n talrijk gezelschap. Belle en ik moesten genoegen nemen met het formicatafeltje in de keuken, van waaruit we het eetmaal nauwgezet konden gadeslaan. Mama en papa ieder aan een hoofdeinde van de tafel, zij het dichtst bij de keuken, hij tegenover haar om, weliswaar met schelmse blik, haar toch aldoor in de gaten te houden, je wist maar nooit, ze kon ieder ogenblik uit haar rol vallen, kwaad uithalen naar de ene of de andere.

Maar hij keek ook met trots naar haar op. Naar zijn knappe vrouw, die zelfs in de olie haar waardigheid behield, haar dronkenschap behendig wist weg te moffelen, waardoor haar houding niet zozeer als beschonken maar eerder als van een soort bevreemdende allure werd getaxeerd, en het mannelijke gezelschap haar bestempelde als een onvoorstelbaar intrigerend en charmant wezen.

Die keer hadden er wel enkelen door dat ze aangeschoten was, maar daar besteedden ze niet de minste aandacht meer aan toen mijn moeder triomfantelijk de woonkamer binnenkwam met de grootste vuurvaste schotel, die nipt in haar oven paste. Een barstensvolle pyrex schaal met pruttelende, gegratineerde bloemkool en aardappelpuree overdekt met een knapperige lichtbruine korst van kaas en paneermeel. Haar genereuze kookkunst werd op luid en enthousiast applaus onthaald, dat zij graag in ontvangst nam met de haar zo typische gebaren, hoofdbewegingen én gespeelde schroomvalligheid. Borden werden opgeschept en doorgegeven, er werd ‘smakelijk’ geroepen. Gegeten, gedronken, een maag rispte al eens op, waarbij een koeachtig beeeeuh weerklonk, tot jolijt van de anderen. Er ontsponnen zich ongecompliceerde gesprekken. Iemand die het wat diepzinniger zag en het aldoor over authentieke kunstervaringen en de autonomie van het kunstwerk wilde hebben, werd met een kwinkslag van zijn ernstige onderwerp verjaagd. Er werd wat afgelachen.

Tot het etentje verstoord werd door granny die, zoals bijna iedere dag, mijn vader belde om niets te vertellen. Maar nu was het omdat ze zich onwel voelde. Of papa geen dokter kon bellen of nog liever zelf even langskwam, wat hij afwimpelde door met de hoorn in het rond te zwaaien om haar het lawaai van zijn gasten te laten horen, wat haar blijkbaar niet op andere gedachten bracht. Na enig gepalaver kreeg mijn vader het op zijn heupen en riep in de telefoon: ‘Ik jou laten stikken, ma? Hoe durf je dat te beweren …’ waarna hij de hoorn neergooide. Maar te laat. Bij moeder, die kattig, de oren gespitst, het telefoongesprek had gevolgd, explodeerde alle opgekropte rancune, met een vuurwerk van verwensingen tot gevolg.

‘Ze ruikt het. Nu het hier gezellig is de sfeer verpesten. Dat mens is een monster.’

Briesend legde vader haar het zwijgen op. De tafel verstomde. Sommige mannen keken stiekem op hun horloge. Mijn vader riep: ‘Die wijnflessen moeten leeg. Komaan, schenk de glazen vol.’

Dat gebeurde. Hij hief zijn glas, iedereen deed hem na. Hij toostte op de vriendschap, op het lekkere eten, op de kinderen, op de liefde, op alle bovenste beste moeders ter wereld.

Mijn moeder was rechtop gaan staan, als een vlag geplant, het glas hoog, en met weer die aparte, die rare doordringende, maar nu ietwat op mijn vader gerichte, would-be hoogmoedige blik.

Zo ongeveer ging het er bij ons aan toe.

5

Naast het ‘geen derdegeneratiekinderen’-geroep van mama en het ‘raus, raus’ van granny herinner ik mij tot in de kleinste details andere voorvallen van wat, weet ik nu, voor ons zo strikt verborgen moest blijven. Zoals tijdens de zomer van de grote hittegolf. Iedereen pufte en zuchtte. De enige plek waar het draaglijk was: onder een koude douche. Oma had mij en Belle meegenomen naar zee. Naar het mondaine Knokke. Oma was zelf ook graag een beetje mondain. Ze had een handtas in krokodillenleder van Hermès, dat wilde toch wat zeggen. Opa Pierre, zoals we onze grootvader noemden, was er ook bij. In tegenstelling tot andere, oudere mensen, hadden ze het zelden over vroeger. Vroeger is voorbij, zegden ze. Bij het verleden moet je niet stilstaan. Waarover oma wel vertelde, was dat ze uit een schippersfamilie stamde. Ze was op een schip geboren, ze was er opgegroeid tot ze naar kostschool moest. En, o nee, ze waren geen gewone schippers. ‘Wij bezaten drie schepen. Vader noemde zich reder. Wij deden de Beurt.’ Wat klonk het trots.

De ‘Beurt’. Een woord dat meer viel.

Op een keer vroeg ik wat dat betekende. Opa Pierre pikte er onmiddellijk op in. ‘De Beurt betekende werkzekerheid’, begon hij en hij had het over de schepen die met duidelijke afspraken, volgens een vast circuit, van de ene loskade naar de andere voeren. Zo was er de geregelde dienst tussen Antwerpen, Bree, Maastricht. Zand, zinkplaten, hout, boomstammen, kolen, ijzererts, maar ook etenswaren als suiker, meel, koffiebonen, graan werden geladen en gelost.

Mijn grootouders vormden een stijlvol paar. Ze begrepen elkaar woordeloos. Zij zorgde goed voor hem. Hij, een rustige, attente, gepensioneerde havenambtenaar met royaal pensioen, liet, charmant als hij was, alle beslissingen aan haar over. Ze maakten nooit ruzie, kibbelden niet eens. Als mijn zus en ik bij hen logeerden, daalde een heilzame rust over ons. Maar toen opa het over de Beurt had, maakte ik mee hoe zijn wat schoolmeesterachtige toelichting behoorlijk kribbig door oma werd onderbroken. Hijzelf was nooit schipper geweest. Als schipper word je geboren. Aan boord, zoals zij. Schipper zijn zit in je bloed. ‘Jij was toch geen man om aan het roer te staan, hè, Pierre? Waar of niet waar?’

Nee, oma verdroeg zijn toelichtingen over het schippersleven niet. Hij probeerde nog in te brengen dat hij van voor de oorlog op het kantoor van haar ouders werkte. Dat hij de termijnafspraken regelde met de klanten, alles van de tarieven afwist, de vrachtbrieven in orde bracht. De boekhouding bijhield. Maar oma klemde haar lippen op elkaar, keek hem met opgetrokken wenkbrauwen aan, waarop hij er het zwijgen toe deed.

Ze was aan de wal gebleven voor de kinderen. ‘Ik wilde je moeder en je oom Willy niet in een pensionaat wegsteken bij nonnen, zoals ze om bestwil met mij hebben gedaan. Ik wil mijn ouders niets verwijten, maar die pensionaten destijds. Een dagelijkse martelgang. Trouwens, na de oorlog was het vet van de soep. Vrachtwagens pakten ons werk af. De concurrentie werd te groot. We hebben de schepen verkocht. Daarmee was het schippersleven voorbij.’

Die zomer in het snikhete Knokke was er een massa volk op het strand en in zee. De redders hadden hun handen vol. Aldoor klonk het getoeter naar wie zich in de verboden zones waagde. En op de dijk was het een parade van luchtig geklede wandelaars. Oma kwam ondanks de hitte piekfijn voor de dag in een mouwloze zomerjurk, een snoer onvervalste oesterparels om haar hals, de onafscheidelijke Hermèstas om haar arm. We wandelden voorbij een stalling waar fietsen, karretjes en go-carts verhuurd werden. Isabelle koos een eend, waaraan een staaf was bevestigd. Opa Pierre duwde haar voort. Mijn voorkeur ging uit naar een go-cart, waar ik net nog iets te klein en te licht voor was. Oma verwittigde me voorzichtig te zijn, tegen niemand aan te rijden. Maar als een koetsier die een op hol geslagen paard niet meer in toom houdt, kreeg ik de besturing van de go-cart niet onder controle. Ik kon niet tijdig remmen en reed tegen de stevige, peervormige kuiten van een corpulente vrouw, die met schommelende heupen over de dijk kuierde, gelukkig aan de arm van haar man. Ze schrok, maar bleef wankelend overeind.

Oma haastte zich naar me toe. Ze vond het in de eerste plaats nodig de vrouw haar excuses aan te bieden. Maar voor ze die kans kreeg, keek het geschrokken mens haar nijdig aan en riep: ‘Was eine Unverschämtheit!’

Oma verstijfde. In haar ogen ontvlamde een hatelijk vuur. Ze begon uit alle macht onverhoeds met de peperdure handtas op de vrouw in te slaan, alsof haar arm geheel onafhankelijk van haar lichaam functioneerde, terwijl ze riep: ‘Was eine Unverschämtheit … Hoe durft ze … Was eine Unverschämtheit … Los! Los! Schnell, schnell … Abrücken … Blöde Hund … Dreckschwein … Antreten … Zu fünf … Ausziehen … Schnauze halten … Absperren … Aufstehen … Hinlegen … Du Sauhond … Du verfluchtes Pack.’

Woorden die ik toen niet verstond.

Alvorens mijn totaal verblufte opa Pierre oma kon wegrukken, had het slachtoffer een lichte kwetsuur aan een oog opgelopen en krijste haar man: ‘Polizei, Polizei!’

Het gebeuren veroorzaakte beroering. Mensen bleven verbouwereerd staan. Ik, met mijn arm om een doodsbange Isabelle, zag opa Pierre enkele kijklustigen iets toefluisteren, waardoor hij sommige blijkbaar onmiddellijk op zijn hand had. Oma stond op haar benen te trillen.

Het Duitse echtpaar liet alles blauwblauw en maakte zich tot mijn grote opluchting snel uit de voeten. Algauw was iedereen om ons heen verdwenen. Ik begreep er niets van. Oma trok haar jurk zwijgend recht en nam de stang van Belles eend vast. Ik wilde voor geen geld nog op de go-cart. Opa Pierre tilde hem bij het stuur op en sleepte hem, enkel de twee achterwielen raakten de grond, de hele weg terug naar de depothouder. Even leek het of ik mijn houvast kwijt was nu ook mijn altijd zo rustige oma, mijn rots in de branding, me met zo’n onverklaarbare razernij confronteerde. Gelukkig zei ze kort nadien al lachend: ‘Oma overdreef een beetje. Kan gebeuren, hè, kinderen? Er zijn geen potten gebroken. Goed dat opa Pierre me op tijd tegenhield. Stel je voor dat ik dat onmens haar neus had gebroken en ik mee naar het politiebureau had gemoeten.’ Na alle spanning achtte Isabelle het woord ‘politiebureau’ een gerechtvaardigd excuus om uit alle macht te beginnen snikken.

‘Schatje,’ zei oma, waarbij ze mijn zus in haar armen sloot, ‘het heeft allemaal niets te betekenen. Kijk, geen krasje op mijn handtas en de knip heeft het niet begeven. Dat is zo als je iets degelijks koopt. Kom, we gaan een ijsje eten.’

We zochten op de zeedijk naar het terras van een ijssalon, waar een tafeltje met vier stoelen vrij was. Niet vanzelfsprekend op zo’n drukke dag. Nu kreeg mijn grootvader het aan de stok omdat hij bezit nam van een tafel waarvan de moeder van een gezin beweerde dat die voor hen was gereserveerd. Ze hadden welgemanierd op afstand staan wachten tot de mensen die er zaten hun rekening hadden betaald.

‘Lomperik, onbeschofterik, boerenkinkel.’

Het kon niet anders of mijn altijd zo gedistingeerde grootvader gaf in zijn binnenste de vrouw gelijk, maar hij verkoos, de situatie in acht genomen, zijn ingewortelde wellevendheid geweld aan te doen. Hij wilde ons met een ijsbeker het voorval zo vlug mogelijk doen vergeten en was met geen stokken nog van die tafel weg te krijgen. Het was het hem zelfs waard om op het volle terras de scheldtirade te ondergaan. De voor schut gezette familie keek ons nog een keer verachtelijk aan, maar droop af, zodat wij zonder verdere heisa de tafel in bezit konden nemen. Terwijl we een indrukwekkende, voor onze kindermaag veel te grote maar verrukkelijke dame blanche opsmikkelden, zei oma: ‘Mijn lieve schatten, dat oma zo tekeerging is ons geheim. We vertellen het niemand. Ook mama en papa niet. Beloof me dat. Ik vind geheimen leuk. Als jullie er ook een hebben, iets wat niemand mag weten, vertel het dan nu. Dan kunnen we samen zweren over onze geheimen te zwijgen.’

Oma deed voor hoe we moesten zweren. We moesten in onze wijs- en middelvinger bijten tot onze tanden erin stonden, dan beide vingers in de lucht steken. Dat deden we en nu konden we niet anders dan het geheim bewaren.