Håkan Nesser

Het tweede leven van meneer Roos

Uit het Zweeds vertaald door Anna Ruighaver

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaling van het fragment uit Paarden stelen is van de hand van Marianne Molenaar (De Geus, Breda 2006)

Citaten uit de Bijbel zijn afkomstig uit de Statenvertaling (Jes. 9:1-20)

Oorspronkelijke titel Berättelse om herr Roos, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Oorspronkelijke tekst © Håkan Nesser, 2008

Published by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Nederlandse vertaling © Anna Ruighaver en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp en -illustratie Rozemarijn Koopmans, naar het ontwerp van Koitz animation & graphics

isbn 978 90 445 2412 3

nur 305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De dag voor de grote verandering had Ante Valdemar Roos een beeld voor zich gezien.

Het was herfst en hij liep met zijn vader hand in hand door het bos. Zonlicht sijpelde tussen de kronen van de dennenbomen door, die hoog boven hem uittorenden. Ze liepen over een paadje dat tussen vossenbessenstruikjes en bemoste stenen door slingerde. De lucht was helder en her en der rook het naar paddestoelen. Hij moest een jaar of vijf, zes zijn. Wat verderop hoorde je gekwetter van vogels en het blaffen van een hond.

‘Dit gebied heet Gråmyren’, zei zijn vader. ‘Hier staat de eland altijd.’

Het was in de jaren vijftig. Zijn vader droeg een leren gilet en een geruite pet, die hij nu afzette. Hij liet de hand van zijn zoon los om met de mouw van zijn overhemd het zweet van zijn voorhoofd te vegen, haalde zijn pijp en tabak tevoorschijn en begon de pijp te stoppen.

‘Kijk goed om je heen, Valdemar, mijn jongen’, zei hij. ‘Beter dan dit wordt het leven niet.

Beter dan dit wordt het nooit.’

Ante Valdemar wist niet zeker of het echt zo gegaan was, of dit een waarheidsgetrouwe herinnering was of alleen maar een beeld dat uit de raadselachtige bron van het verleden was komen bovendrijven. Het kon net zo goed een verlangen zijn naar iets wat nooit geweest was.

Want op het moment dat hij het beeld voor zich zag, meer dan vijftig jaar later, zat hij naast zijn auto, met zijn ogen gesloten tegen het zonlicht, op een grote, warme kei en was het moeilijk te bepalen wat schijn of werkelijkheid was. Het was augustus, hij had nog een half uur over van zijn lunchpauze. Zijn vader was in 1961 overleden toen hij nog maar twaalf jaar was, en de herinneringen uit die tijd droegen vaak deze glans van idylle en vervlogenheid. Het zou hem daarom niet verbazen als sommige dingen niet echt gebeurd waren.

Maar de woorden hadden wel echt geklonken, hij had niet het gevoel dat hij ze zelf bedacht kon hebben.

Beter dan dit wordt het leven niet.

En de pet en het gilet herinnerde hij zich ook nog goed. Mijn vader was vijf jaar jonger dan ik nu ben, dacht Ante Valdemar. Vierenvijftig is hij maar geworden.

Hij dronk het laatste beetje koffie op, liep naar zijn auto en ging achter het stuur zitten. Verstelde zijn stoel naar ligstand en sloot opnieuw zijn ogen. Liet het zijraam openglijden zodat hij de zwoele wind kon voelen.

Even slapen, dacht hij, ik heb nog een kwartiertje.

Misschien zie ik dat moment in het bos dan weer voor me of misschien komt er iets anders moois.

De firma Wrigmans Elektriska maakte thermoskannen. Vanaf de oprichting, eind jaren veertig, tot een aantal decennia later had de focus gelegen op de productie van allerlei elektrische apparaten zoals ventilatoren, keukenmachines en haardrogers, maar vanaf midden jaren zeventig produceerde het bedrijf thermoskannen. Die omschakeling was vooral te danken aan het feit dat de oprichter, Wilgot Wrigman, haast letterlijk in rook was opgegaan na een transformatorbrand in oktober 1971. Zoiets kan de reputatie van een bedrijf dat elektrische apparaten produceert behoorlijk schaden. Mensen vergeten niet zo snel.

Maar de firmanaam was gebleven, want sommigen waren van mening dat Wrigmans Elektriska een begrip was. De fabriek stond op Svartö, had een dertigtal werknemers en Ante Valdemar Roos was er sinds 1980 hoofd Financiën.

Dat was inmiddels achtentwintig jaar. Elke dag vierenveertig kilometer met de auto; als je ook vierenveertig werkweken per jaar rekende – al was het alleen maar voor het mooie evenwicht – en vijf dagen per week, dan werd dat 271.040 kilometer, wat overeenkwam met ongeveer zeven keer de wereld rond. De verste reis die Valdemar in zijn leven ooit gemaakt had, was die naar het Griekse eiland Samos geweest, in de tweede zomer met Alice, twaalf jaar geleden. Je kon over de tijd zeggen wat je wilde, maar verstrijken deed hij.

Er bestond nog een ander soort tijd; Ante Valdemar Roos filosofeerde soms over de twee soorten.

Je had de tijd die voorbijraasde, de dagen aaneenreeg, rimpel op rimpel stapelde en jaar op jaar. Op die tijd had je niet zo veel grip. Je kon hem alleen maar zo goed mogelijk proberen bij te houden, een beetje zoals jonge honden een loopse teef achternarennen en vliegen achter een koeienkont aan gaan.

En je had die andere tijd. Hij verliep langzaam en was moeizaam van aard, stond soms zelfs gewoonweg stil, dat kon in ieder geval zo lijken. Zoals de trage seconden en minuten wanneer je als zevende in de rij stond te wachten voor het rode stoplicht bij de kruising Fabriksgatan-Ringvägen, of als je een half uur te vroeg wakker werd en met geen mogelijkheid weer in slaap kwam – alleen maar op je zij in bed kon liggen, terwijl je naar de wekker op het nachtkastje lag te staren en het langzaam licht zag worden.

Die bewegingloze tijd was goud waard; met het ouder worden werd hem dat steeds duidelijker.

In de pauzes, dacht hij dan, in de pauzes tussen de gebeurtenissen in – in een novembernacht als het ijs zich over het water vlijt, zo zou je het in een poëtische bui kunnen zeggen – daar hoor ik thuis.

Mensen zoals ik.

Zo had hij er niet altijd over gedacht. Pas sinds een jaar of tien. Misschien was het inzicht langzaam gegroeid, maar zeker was in elk geval dat hij zich er bewust van geworden was – het voor zichzelf geformuleerd had – tijdens een heel specifieke gebeurtenis. Dat was op een dag in mei geweest, vijf jaar geleden. Hij was op een ochtend onderweg van Kymlinge naar Svartö toen zijn auto het plotseling begaf. Hij was net de tweesprong bij de kerk van Kvartofta gepasseerd. Langs de kant van de weg was hij stil komen te staan. Een paar keer had hij nog geprobeerd te starten, maar er was geen enkel teken van leven gekomen. Als eerste had hij Red Cow gebeld om door te geven dat hij verlaat was, vervolgens had hij naar de hulpdienst Assistance gebeld, waar ze beloofd hadden binnen een half uur met een leenauto bij hem te zijn.

Het was anderhalf uur geworden, en in die negentig minuten – terwijl hij achter het stuur zat en naar de vogels keek die in de heldere lucht vlogen, naar het licht dat verstild boven de akkers hing en naar de aderen op zijn handen, waarin zijn bloed werd rondgepompt door de inspanningen van zijn oude, trouwe hart – was hij erachter gekomen dat zijn geest in dit soort situaties de ruimte kreeg. Juist in dit soort situaties.

Hij had zich er niet druk om gemaakt dat de sleepwagen maar niet kwam. Het had hem niet gestoord dat Red Cow belde om te vragen of hij alweer onderweg was. Hij had niet de behoefte gevoeld om zijn vrouw te bellen of wie dan ook.

Ik had een kat moeten zijn, had hij gedacht. Ja, verdraaid, zo’n dikke boerderijkat die in het zonnetje op het erf ligt, dat zou wat geweest zijn.

Ook nu hij wakker werd en op zijn horloge keek, moest hij weer aan een kat denken. Over vier minuten was zijn lunchpauze afgelopen, hoog tijd dat hij weer naar Wrigmans terugging.

Het was niet meer dan twee minuten rijden. Een jaar geleden had hij deze beschutte open plek langs een stille bosweg en op een paar steenworpen afstand van de fabriek ontdekt. Soms wandelde hij ernaartoe, maar meestal nam hij de auto, want hij vond het fijn om een kwartiertje te slapen en dan was het heerlijk om gewoon de rugleuning naar beneden te kunnen doen en te gaan liggen. Een slapende man op de grond aan de rand van het bos zou immers wat vreemd overkomen.

De personeelsruimte bij Wrigmans Elektriska was maar vijftien vierkante meter groot, er lag donkerbruin linoleum en paars laminaat op de vloer. Na er een oneindig aantal lunchpauzes te hebben doorgebracht, had Ante Valdemar Roos op een nacht gedroomd dat hij dood was en in de hel was beland. Dat was in 2001 of 2002 geweest. De duivel had hem persoonlijk ontvangen. Hij had met een sardonisch glimlachje de deur opengehouden voor de zojuist gearriveerde gast. De inrichting was precies hetzelfde geweest als die in de personeelsruimte bij Wrigmans. Red Cow had al in haar gebruikelijke hoekje gezeten, met haar in de magnetron opgewarmde pastagerecht en de horoscoop, en ze had niet eens opgekeken toen hij binnenkwam.

Sinds die nacht nuttigde Valdemar zijn boterham, yoghurt en koffie aan zijn bureau. Een banaan en een paar peperkoekjes, die hij bewaarde in de bovenste rechterla van zijn ladenblok.

En tegenwoordig pakte hij dus, als het weer tenminste meewerkte, graag de auto om vijftig minuten of een uur even helemaal weg te zijn.

Red Cow vond hem maar vreemd en dat stak ze niet onder stoelen of banken. Maar dat betrof niet alleen zijn lunchgewoontes en hij had zich aangewend zich niets van haar aan te trekken.

De anderen op kantoor, Nilsson en Tapanen en Walter Wrigman zelf, waren trouwens ook niet zo van hem gecharmeerd. Valdemar begreep dat ze hem maar een moeilijk mens vonden. Dat had hij Tapanen een keer horen zeggen toen die met iemand telefoneerde en niet wist dat hij afgeluisterd werd.

‘Ja, die Valdemar Roos is maar een moeilijk mens, je mag God op je blote knietjes danken dat je niet met zo’n man getrouwd bent.’

Zo’n man?

Valdemar was bij Wrigmans gearriveerd en parkeerde op zijn gebruikelijke plekje naast een verroeste container, waarvan al sinds midden jaren negentig werd gezegd dat die afgevoerd moest worden. Tapanen was hooguit twee jaar jonger dan hij maar werkte al bijna even lang bij Wrigmans. Hij had vier kinderen bij dezelfde vrouw, maar was sinds kort gescheiden. Hij wedde op paarden en had de afgelopen achttienhonderd weken beweerd dat het een kwestie van tijd was voor hij een grote zak met geld zou binnenhalen en zijn handen van dit vervloekte, mottige bedrijf zou aftrekken. Hij zorgde er altijd nadrukkelijk voor dat zo luid te zeggen dat Walter Wrigman het hoorde. De uitvoerend directeur keerde dan altijd zijn zakje mondtabak om in zijn mond, streek met zijn hand over zijn kale kop en verklaarde dat niets hem meer plezier zou doen. Werkelijk niets.

Valdemar had Tapanen nooit gemogen, niet eens toen hij mensen nog mocht. De man had iets kleingeestigs en boosaardigs; Valdemar ging ervan uit dat hij zo iemand was die zijn vrienden nog in de loopgraven in de steek zou laten. Hij wist zelf niet wat hij met deze uitdrukking bedoelde, maar het was Tapanen ten voeten uit.

Nilsson had hij wel altijd gemogen. De kromme man uit Norrland bracht het grootste gedeelte van de tijd op de weg door, maar zo nu en dan zat hij op zijn plek links van het glazen hok van Red Cow. Hij was nog geen veertig. Een zwijgzame en vriendelijke man, die getrouwd was met een nog zwijgzamere vrouw uit Byske. Het kon ook Hörnefors zijn. Ze hadden vijf of zes kinderen en waren lid van een kerkgenootschap, Valdemar kon nooit onthouden welk. Nilsson was zo’n half jaar voor de millenniumwisseling bij Wrigmans begonnen. Hij had het werk overgenomen van Lasse met het been, die overleden was na een tragisch visongeluk in de buurt van Rönninge.

Nilsson bezat een bepaalde ernst, een grauwe, korstmosachtige hoedanigheid die minder slimme personen, zoals Tapanen, als saaiheid zouden bestempelen, en hoe graag Valdemar het ook wilde, hij kon zich inderdaad niet herinneren dat Nilsson ooit met een geintje was gekomen. Het was zelfs moeilijk te zeggen of hij ooit gelachen had tijdens zijn bijna tien jaar trouwe dienst bij Wrigmans Elektriska.

Dus zei het ook wel iets over hem dat hij zo iemand als Nilsson mocht. Of in het verleden had gemogen, zoals gezegd.

Ante Valdemar zat weer achter zijn bureau en had zijn computer aangezet, maar de herinnering aan de wandeling met zijn vader liet hem niet los: de rechte, hoge dennenstammen, de vossenbessenstruikjes, de natte kuilen met moerasspirea en gagel. De woorden van zijn vader herhaalden zich als een mantra in zijn hoofd.

Beter dan dit wordt het leven niet.

Beter dan dit wordt het nooit.

De middag stond in het teken van somberheid. Het was vrijdag, augustus. Tijd van de hondsdagen. De zomer hield nog aan, de eerste werkweek na de vakantie was bijna afgelopen en de nabije toekomst lag voor hem als een verkeerd gelegde treinrails: het jaarlijkse kreeftenfeest bij de broer en schoonzus van zijn vrouw Alice in Kymlinge kwam eraan.

Dat was een traditie. Op de tweede vrijdag in augustus aten ze kreeft bij Hans-Erik en Helga Hummelberg. Volgens de regelen der kunst: je zette kleine, bontgekleurde hoedjes op, dronk minstens zes soorten bier en zelfgekruide brandewijn en slurpte rivierkreeft, met alles wat daarbij hoorde, naar binnen. Ze waren altijd met een stuk of twaalf personen, soms wat meer, soms wat minder, en Valdemar was de afgelopen drie keer op de bank in slaap gevallen.

Niet door overmatig alcoholgebruik, maar eerder uit verveling. Hij trok het om een uur of twee, drie te converseren, ad rem te zijn en interesse te tonen voor allerhande esoterisch geneuzel, maar daarna was het of hij geen lucht meer kreeg. Hij begon zich dan zo ongelukkig te voelen als een zeehond in de woestijn. Meestal ging hij dan naar het toilet om er een half uur te blijven zitten, en als niemand in de gaten had dat hij weggeweest was, gunde hij zichzelf nóg een half uur. Daar zat hij dan, op de bruingelakte toiletbril van anderen, met zijn broek op zijn enkels gezakt, te peinzen hoe hij het aan zou pakken als hij op een dag besloot zelfmoord te plegen. Of om zijn vrouw te vermoorden. Of om naar Kathmandu te vluchten. Hij had inmiddels geleerd om het zogenaamde ‘kindertoilet’ te gebruiken in het deel van het huis dat voor de tieners bestemd was, want die waren toch nooit thuis als hun ouders een feest gaven en dus kon hij er zo lang als hij wilde ongestoord blijven zitten, gebukt onder zijn eigen pessimistische gedachten.

Maar er moest iets mis zijn – die gedachte was vorig jaar bij hem opgekomen – er moest iets helemaal mis zijn met het leven zelf, als je rond je zestigste naar een feest ging en geen betere oplossing kon verzinnen dan je op het toilet op te sluiten.

Dus wat te doen? dacht hij, toen zijn werkweek plotseling voorbij was en hij weer achter het stuur zat. Wat te doen? Met de vuist op tafel slaan? In opstand komen en vriendelijk maar beslist meedelen dat hij niet van plan was mee te gaan naar Hans-Erik en Helga?

Waarom eigenlijk niet? Waarom niet gewoon duidelijk tegen Alice zeggen dat hij haar broer en zijn vrienden net zo verfoeide als rapmuziek en blogs en sensatiekranten, en dat hij er niet over piekerde ooit nog een voet in het huis van dat quasi-intellectuele wauwelgezelschap te zetten?

Terwijl hij de tweeëntwintig kilometer terug naar Kymlinge aflegde, bleef deze gedachte in zijn hoofd rondmalen. Hij wist dat het een hypothetische was, niet echt; het was gewoon weer het gebruikelijke, laffe protest dat min of meer continu in zijn hoofd plaatsvond. Het waren vragen, formuleringen en giftige uitspraken, die nimmer over zijn bloedeloze lippen kwamen en die geen ander doel dienden dan hem nog somberder te maken dan hij al was.

Ik ben dood, dacht hij terwijl hij de nieuwe Coopsupermarkt in Billundsberg passeerde. Er zit minder leven in mij dan in een plastic kamerplant. Er is niets mis met de anderen, het ligt aan mij.

Zeven uur later zat hij daadwerkelijk op het toilet. Zijn voorspelling was tot in detail uitgekomen, met de kanttekening dat hij dronken was. Van pure verveling en in een poging zin aan het bestaan te geven, had hij vier borreltjes, een grote hoeveelheid bier en twee of drie glazen witte wijn ingenomen. Hij was ten overstaan van het hele gezelschap een lang verhaal begonnen over een hoer uit Odense, maar toen hij bij de clou was aangekomen bleek hij die helaas vergeten te zijn. Zulke dingen komen in de beste families voor, maar de vrouw van een nieuw stel – een geblondeerde, rondborstige psychotherapeute met wortels in Stora Tuna – had hem met een professionele glimlach bestudeerd en hij had gezien hoe Alice haar kiezen zo hard op elkaar geklemd hield dat haar kaken wit werden.

Hij wist niet hoelang hij op de bruingelakte bril gezeten had, maar het was inmiddels kwart voor een op zijn horloge en hij geloofde niet dat hij in slaap gedommeld was. Naar zijn ervaring was het namelijk min of meer onmogelijk om op een toiletpot in slaap te vallen. Hij trok door, stond op en schikte zijn kleding. Plensde een paar keer koud water in zijn gezicht en probeerde de paar dunne slierten haar die nog her en der op zijn hoofd groeiden te kammen. Pikte een likje tandpasta en gorgelde.

Vervolgens wankelde hij voorzichtig het toilet uit en zette koers richting de grote woonkamer, waar Spaanse gitaarmuziek zich vermengde met luide stemmen en vrolijk gelach. Als niemand anders zich had verstopt, zouden er nu elf mensen in de kamer moeten zijn, dacht Valdemar; een heel voetbalelftal van mensen van rond de middelbare leeftijd, succesvol, slagvaardig en welverdiend aangeschoten.

Plotseling voelde hij onzekerheid opkomen. Hij voelde zich oud en geenszins slagvaardig. Zijn vrouw was elf jaar jonger dan hij, de andere leden van het gezelschap waren tussen de veertig en vijftig, die psychotherapeute was vast zelfs nog maar in de dertig. Zelf werd hij over een paar maanden zestig.

Ik heb helemaal niemand iets te melden, dacht hij. En niemand van dit gezelschap heeft mij iets te melden.

Ik wil er niet meer bij zijn, ik wil hooguit nog een kat zijn.

Hij keek in de hal om zich heen. Die was uitgevoerd in wit en aluminium. Er stond niet één voorwerp dat hem interesseerde. Er stond niet één ding dat hij gejat zou hebben als hij een inbreker was geweest. Het was te triest voor woorden.

Hij maakte rechtsomkeert en sloop door de huisdeur naar buiten, waar de heldere, koele nachtlucht hem begroette.

Erger dan dit is er niet, dacht hij.

2

Het was half één de volgende dag en Ante Valdemar Roos zat op de bank in de woonkamer, waar hij de krant probeerde te lezen.

Dat lukte niet zo goed. De letters dansten voor zijn ogen. Zijn hoofd voelde als iets wat veel te lang in de oven had gestaan. Met zijn buik was het al niet veel beter gesteld.

Zijn vrouw Alice had de hele ochtend niet tegen hem gepraat, maar zijn jongste dochter Wilma had – net voor ze samen met haar moeder vertrok – meegedeeld dat ze een paar uur gingen winkelen. Ze was zestien, misschien had ze een beetje medelijden met hem gehad.

Oudste dochter Signe stond buiten op het balkon te roken. Zowel Wilma als Signe was niet Valdemars echte kind, ze hadden bij het pakketje Alice gehoord toen hij elf jaar geleden met haar getrouwd was. Toen waren de meisjes vijf en negen geweest. Nu waren ze zestien en twintig. Dat maakte een zeker verschil, vond Valdemar. Je kon niet zeggen dat het met de jaren gemakkelijker werd. Er ging nauwelijks een dag voorbij waarop hij niet bad tot een hogere macht – waarin hij eigenlijk niet geloofde – dat Signe eindelijk eens aanstalten zou maken om het huis uit te gaan. Ze had het er namelijk al minstens drie jaar over, maar er was nog steeds niets van gekomen.

Ante Valdemar Roos had ook nog een eigen kind. Een zoon die de naam Greger droeg en die was voortgekomen uit een verwarrend eerste huwelijk met Lisen. Lisen was zelfs in die tijd geen gewone naam geweest, en Valdemar bedacht altijd dat ze ook niet bepaald een gewone vrouw was geweest.

Ze was inmiddels overleden. Verongelukt tijdens een klimexpeditie in het Himalayagebergte twee jaar voor de millenniumwisseling. Het idee was geweest, als hij het goed had begrepen, dat ze de een of andere top precies op haar vijftigste verjaardag zou bereiken.

Na zeven jaar huwelijk had ze hem opgebiecht dat ze er al bijna al die tijd een andere man op na hield, en ze waren daarna zonder veel omhaal gescheiden. Toen ze vervolgens naar Berlijn vertrokken was, had ze Greger met zich meegenomen, maar Valdemar was toch contact met de jongen blijven houden in diens jeugdjaren.

Niet veel contact, maar in elk geval een beetje. Zo waren ze tijdens schoolvakanties een paar keer samen op reis gegaan, hadden ze weleens een bergwandeling gemaakt, een regenachtige week in Schotland doorgebracht en ooit vier dagen in pretpark Skara Sommarland vertoefd.

Greger was inmiddels rond de veertig en woonde in Maardam, waar hij bij een bank werkte en met een donkere vrouw uit Suriname samenwoonde. Valdemar had haar nooit ontmoet, maar hij had haar wel op foto’s gezien. Ze hadden twee kinderen en Valdemar stuurde Greger om de drie, vier maanden een e-mail. De laatste keer dat hij hem gezien had was tijdens de begrafenis van Lisen geweest op een winderig kerkhof in Berlijn. Sinds die dag waren er tien jaren verstreken.

Signe kwam naar binnen vanaf het balkon.

‘Hoe gaat het met je?’ vroeg ze.

‘Goed’, antwoordde Valdemar.

‘Je ziet er nogal slapjes uit.’

‘Is dat zo?’

‘Mamma zei dat je een beetje veel ophad gisteravond.’

‘Ach’, zei Valdemar en hij liet de krant op de grond zakken.

Signe ging in de stoel tegenover hem zitten. Ze fatsoeneerde de handdoek die ze om haar hoofd gebonden had. Ze had haar grote, gele badjas aan en hij begreep dat ze vóór deze eerste sigaret van de dag een douche moest hebben genomen.

‘Ze zegt dat je ertussenuit geknepen bent tijdens het kreeftenfeest.’

‘Ertussenuit geknepen?’

‘Ja.’

Valdemar pakte de krant op en voelde hoe zijn hoofd begon te bonken toen hij zich vooroverboog.

‘Ik … ik ben een wandelingetje gaan maken.’

‘Helemaal vanaf dat dorp?’

‘Ja, het was een mooie avond.’

Ze gaapte. ‘Ik heb je horen thuiskomen.’

‘O?’

‘Tien minuten na mij, om precies te zijn. Om half vijf.’

Half vijf? dacht hij en een golf van misselijkheid trok door hem heen. Dat kon toch niet waar zijn?

‘Het is een eindje vanaf dat dorp’, zei hij. ‘Zoals gezegd.’

‘Tuurlijk’, grijnsde Signe. ‘En daarna ben je in Prince geweest, waar je een paar biertjes gedronken hebt. Duurde zeker ook eventjes.’

Valdemar besefte dat wat ze zei waar was. Signe was zoals altijd goed op de hoogte. Hij was in Drottninggatan langs een kroeg gekomen, had gezien dat die nog open was en was naar binnen gegaan. Hij wist niet dat die kroeg Prince heette, maar plotseling herinnerde hij zich dat hij aan een glimmende bar bier had zitten drinken. En dat hij had zitten praten met een vrouw met een grote bos rood haar en een palestinasjaal of in elk geval een soort geruite hoofddoek, en misschien had hij haar wel een drankje aangeboden. Of twee. Als hij het zich goed herinnerde stond op de binnenzijde van haar onderarm de naam van een man getatoeëerd. Hans? Nee. Hugo, was dat het? Ai, dacht Valdemar.

‘Mijn vriendin Cilla heeft je gezien. Je was nogal bezopen, vertelde ze.’

Valdemar besloot niet te reageren. Hij bladerde door de krant alsof het gesprek hem niet meer interesseerde. Alsof het niets met hem te maken had.

‘Ze zei ook dat je vijftien jaar ouder was dan alle anderen in de kroeg. Die heks met wie je in gesprek was, volgde op de tweede plaats.’

Valdemar vond de sportpagina’s en begon de uitslagen te lezen. Signe bleef een paar seconden zwijgend naar haar nagels staren en stond toen eindelijk op.

‘Mamma is volgens mij een beetje boos, hè?’ zei ze, waarop ze meteen naar haar kamer verdween zonder nog op een antwoord te wachten.

Er zijn van die dagen, dacht Ante Valdemar Roos en hij sloot zijn ogen.

Vroeg in de middag deed hij een dutje en toen hij rond vier uur wakker werd, constateerde hij tot zijn verbazing dat hij alleen thuis was. Geen idee waar Wilma en Signe uithingen, maar Alice had in elk geval een briefje op de keukentafel achtergelaten.

Ben bij Olga. Ben waarschijnlijk laat terug. A

Valdemar verfrommelde het briefje en gooide het in de vuilnisbak. Vervolgens nam hij twee pilletjes tegen de hoofdpijn en dronk een glas water. Even zag hij Olga voor zich. Ze was Russische en een van de talloze vriendinnen van zijn vrouw. Ze had donkere ogen en sprak langzaam, met een mysterieuze, diepe stem, bijna een bariton, en hij had een keer gedroomd dat hij met haar vrijde. Het was een bijzonder levensechte droom geweest: ze hadden samen in een zee van varens gelegen, zij had hem bereden en haar zwarte, lange haren hadden gewapperd in de wind. Maar net voor het hoogtepunt was hij wakker geworden doordat Alice de stofzuiger op slechts een halve meter afstand van het bed had aangezet en had geïnformeerd of hij soms ziek was, wat er met hem aan de hand was.

Het voorval was een paar jaar geleden, maar hij kon die varens maar moeilijk vergeten.

Hij opende de deur van de koelkast en vroeg zich af of er van hem verwacht werd dat hij avondeten voor de meisjes zou klaarmaken. Misschien wel, misschien niet. Er waren genoeg ingrediënten in huis om een simpele pasta te maken; hij besloot nog even te wachten. Een van de gezinsleden zou uiteindelijk wel komen opdagen. Misschien gaven ze er de voorkeur aan om ieder een briefje van 100 kronen te krijgen, zodat ze in de stad aan hun trekken konden komen. Je kon het nooit weten.

Hij haalde zijn totoformulier tevoorschijn en liet zich in de stoel voor de tv vallen.

Ante Valdemar Roos had op dat moment geen flauw vermoeden dat zijn leven op het punt stond een ingrijpende en noodlottige wending te nemen.

Dit was een rare formulering, die de daaropvolgende weken af en toe in zijn hoofd zou opduiken, en elke keer zou hij er met alle recht van de wereld om moeten glimlachen.

Zijn vader was ermee begonnen. Voor hij zichzelf had opgehangen, was hij acht jaar lang elke week naar de sigarenboer in Gartzvägen in K. gelopen om zijn rijtje in te leveren. Elke woensdag vóór zes uur, en soms had Valdemar mee gemogen.

‘Zelfde rijtje?’ had de flegmatische sigarenboer Pohlgren dan gevraagd.

‘Zelfde rijtje’, antwoordde zijn vader steevast.

De meesten die meededen met de toto, had Valdemar begrepen, beproefden graag hun geluk met vijf of acht rijtjes, of met een soort systematiek, maar Eugen Roos was tevreden geweest met één enkel rijtje.

‘Vroeg of laat, mijn jongen’, beweerde hij altijd. ‘Vroeg of laat komt die knaller. Juist als je het het minst verwacht, het is een kwestie van geduld.’

Geduld.

Na de dood van zijn vader had Valdemar deze traditie overgenomen, reeds de woensdag na de tragische gebeurtenis was hij bij Pohlgren naar binnen gelopen en had hij dat ene rijtje op het formulier ingevuld en de 40 öre betaald die het destijds kostte.

En zo was hij doorgegaan; week na week, jaar na jaar. Toen de toto was uitgebreid van twaalf naar dertien spellen, had Valdemar ook zijn spel uitgebreid. Van één naar drie rijtjes. En bij het dertiende spel speelde hij op zeker.

Hetzelfde rijtje sinds 1953 dus. Soms vroeg hij zich af of dit misschien een wereldrecord was. Het ging inmiddels immers om meer dan vijftig jaar, toch een bijzonder lange tijd.

Het opmerkelijke was evenwel dat noch hij noch zijn vader ooit een cent gewonnen had. In totaal had hij er tweeëntwintig keer negen goed gehad en drie keer tien, maar in de gevallen dat hij er tien goed had, was er nooit uitgekeerd.

Geduld, placht hij te denken. Als ik het rijtje als erfenis aan Greger doorgeef, wordt hij vast op een mooie dag miljonair.

Hij dommelde even weg, dat was onvermijdelijk en het gebeurde tussen de twintigste en vierenveertigste minuut van de tweede helft ongeveer, maar hij was op tijd wakker voor de uitslagen. Nog steeds was hij alleen thuis. Hij tastte naar een pen en bedacht dat, mocht hij in zijn volgende leven geen kat worden, hij dan toch in elk geval wenste in dat leven vrijgezel te zijn.

En toen, terwijl de wereld gewoon bleef draaien, terwijl onberekenbare winden uit alle mogelijke richtingen waaiden en er van alles in de wereld plaatsvond of niets, geschiedde het wonder.

Spel na spel, uitslag na uitslag, cijfer na cijfer; Valdemars eerste gedachte toen het voorbij was, was dat de hele gang van zaken in feite door zijn oplettendheid kwam. Dat het zijn verdienste was – en die zorgvuldige oplettendheid – waar het aan gelegen had. Want normaal deed hij dit nooit, of in elk geval keek hij tegenwoordig nog maar uiterst zelden naar de uitslagen op tv; meestal controleerde hij de rijtjes even via teletekst of in de krant van zondag of maandag. Om dan te constateren dat er vier, vijf of zes juist waren, zoals gewoonlijk, en dat het zaak was een nieuwe kans te wagen.

Dertien.

Hij proefde het woord. Sprak het hardop voor zichzelf uit.

Dertien goed.

Plotseling vroeg hij zich af of hij niet droomde. Of hij niet dood was. Het schemerlicht in de kamer kwam opeens onwerkelijk op hem over; het leek op het licht dat door een doodskleed schijnt. Misschien was hij inderdaad dood. Behalve de tv was er geen enkele lichtbron en nu merkte hij ook dat het buiten regende en dat de hemel boven Kymlinge zo donker was als pasgestort asfalt.

Hij kneep in zijn neus, schraapte luidruchtig zijn keel, wiebelde eens met zijn tenen en nadat hij zijn naam en geboortedatum met heldere stem had uitgesproken, durfde hij voorzichtig de conclusie te trekken dat hij niet sliep en ook niet dood was.

Toen werden de prijzen opgenoemd.

Eén miljoen …

Valdemar voelde een steek in zijn hoofd, zijn ogen werden groot toen hij zich dichter naar de tv toe boog.

Eén miljoen negenhonderdvier …

De telefoon rinkelde. Alexander Graham Bell, go and play with yourself, schoot het door zijn hoofd. Je kon je afvragen waarom nu net die gedachte, ook nog in een vreemde taal, in hem opkwam, maar het was een feit, al was de gedachte meteen weer verdwenen ook.

1.954.120 kronen.

Hij pakte de afstandsbediening, zette de tv uit en bleef vervolgens tien minuten lang bewegingloos in zijn stoel zitten. Als mijn hart het nu niet begeeft, word ik minstens honderd, dacht hij.

Toen Alice thuiskwam van haar bezoekje aan Olga was het inmiddels half negen in de avond en was Valdemar weer helemaal zichzelf.

‘Het spijt me van gisteren’, zei hij. ‘Ik had een paar borrels te veel naar binnen gekregen.’

‘Gekrégen?’ antwoordde Alice. ‘Je bedoelt zeker genómen?’

‘Wat je wilt’, zei Valdemar. ‘Het was in elk geval te veel.’

‘Zijn de meiden niet thuis?’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Nee.’

‘Wilma heeft me op mijn mobiel gebeld en beloofd dat ze om negen uur thuis zou zijn.’

‘O’, antwoordde Valdemar. ‘Nee, geen van beiden is thuis geweest vanavond.’

‘Heb je voor de was gezorgd?’

‘Nee.’

‘De bloemen water gegeven?’

‘Ook niet’, moest Valdemar toegeven. ‘Ik voelde me niet helemaal fit, zoals je weet.’

‘Ik neem aan dat je Hans-Erik en Helga ook niet gebeld hebt om je excuus aan te bieden.’

‘Dat klopt’, zei Valdemar. ‘Dat heb ik ook verzuimd.’

Alice liep naar de keuken, hij liep haar achterna, want hij wilde kijken welke kant dit opging.

‘Weet je’, zei ze. ‘Weet je dat je me soms zó verdrietig maakt dat ik maar gewoon in bed wil gaan liggen en dood wil? Begrijp je dat?’

Ante Valdemar Roos dacht na.

‘Het was niet de bedoeling’, zei hij. ‘Het was niet mijn bedoeling om daar weg te gaan. Maar het was zo’n mooie avond en ik wilde …’

‘Dat verhaal dat je vertelde, vond je dat bij de gelegenheid passen?’

‘Ik weet dat ik de clou vergeten ben,’ gaf hij toe, ‘maar die is echt heel grappig. Ik herinner me hem weer, als je wilt kan ik …’

‘Stop maar, Valdemar’, onderbrak ze hem. ‘Ik kan er nu even niet meer tegen. Weet je zeker dat je nog met me getrouwd wilt zijn?’

Hij ging aan de tafel zitten, maar zij bleef staan en staarde door het raam naar buiten. Een hele tijd gebeurde er niets. Hij zat daar maar, met zijn ellebogen op het tafelblad, en staarde naar het kleine, halfdode slaapkamergeluk en naar de zoutvaatjes die ze zeven of acht jaar geleden tijdens een regenachtig weekend in Stockholm in Västerlånggatan gekocht hadden. Een peper-en-zoutstel was het natuurlijk. Alice stond met haar dikke achterwerk naar hem toegekeerd, en hij bedacht dat hun huwelijk nu juist op dat omvangrijke lichaamsdeel gebaseerd was. Ja, echt. Ze was weliswaar pas achtenveertig, maar het was niet gemakkelijk om een nieuwe partner te vinden als je twintig kilo te zwaar woog, niet in deze tijd, die zo duidelijk gekenmerkt werd door uiterlijk en slank zijn – maar misschien in andere tijden ook wel niet. Hij wist dat niets haar meer angst aanjoeg dan om alleen te moeten leven.

De rekensom was al gemaakt toen ze gingen trouwen. Valdemar was tien jaar te oud geweest, maar daarentegen was Alice vijfentwintig kilo te zwaar geweest; ze hadden geen van beiden ooit die trieste waarheid uitgesproken, maar Valdemar was ervan overtuigd dat Alice zich daar net zo bewust van was als hij.

Volgens diezelfde trieste waarheid – kon je vervolgens constateren, terwijl je ellebogen op het tafelblad rustten en je afwachtte wat er komen ging – was Alice tijdens hun huwelijk een aantal kilo verloren, terwijl hij er niet evenredig jonger op was geworden.

‘We hebben al meer dan een jaar geen seks gehad’, zei ze nu. ‘Vind je me zo weerzinwekkend, Valdemar?’

‘Nee,’ zei hij, ‘maar ik vind mezelf weerzinwekkend, daar wringt de schoen.’

Hij vroeg zich even af of het waar was wat hij zei, of dat het alleen maar een spitsvondigheid was. Kennelijk deed Alice dat ook, want ze keek hem met een wat zorgelijke, onderzoekende blik aan. Het leek of ze nog iets wilde zeggen, maar toen zuchtte ze diep en verdween ze de bijkeuken in.

Twee miljoen, dacht Ante Valdemar Roos. Met de rijtjes van ‘twaalf goed’ erbij moet het meer dan twee miljoen worden. Wat ga ik in hemelsnaam doen?

Plotseling kwam het beeld van zijn vader in hem op. Opnieuw. Zijn vader had zijn pijp in de hand en zijn gezicht leek dichterbij te komen. Toen Valdemar zijn ogen sloot kon hij zien hoe zijn vaders lippen bewogen. Het was net of hij iets tegen zijn zoon wilde zeggen.

Wat? dacht hij. Wat wil je zeggen, pappa?

En echt waar, op het moment dat hij zijn vrouw de droogtrommel hoorde aanzetten, hoorde hij ook zijn vaders stem. Ze klonk zwak en van ver weg door alle ruis van de verstreken decennia, maar was duidelijk herkenbaar – en helder genoeg om zonder moeite de boodschap te kunnen overbrengen.

‘Volgende week hoef je geen rijtje meer in te leveren, mijn jongen’, zei hij.

‘En je hoeft niet langer geduld te hebben.’

3

Na drie weken in het Elvaforshuis besefte Anna Gambowska dat ze weg moest.

Het kon niet anders.

De eerste week had ze van de vroege ochtend tot de late avond gehuild. Af en toe ook ’s nachts. Het was net of iets in haar hart bevochtigd moest worden door al die tranen, zodat het weer zacht en levend kon worden. Zo voelde dat. Het was een goed huilen, bedoeld om genezing te brengen, zelfs al kwam het voort uit een groot verdriet.

Anna dacht niet voor het eerst op deze manier over haar hart: als een armzalig plantje dat water en voeding nodig had om te kunnen overleven, om te kunnen groeien en zijn rechtmatige plaats in deze schrale en ongastvrije wereld in te kunnen nemen. Maar als het leven te moeilijk werd, was het beter dat haar hart verborgen bleef in die harde grond en mocht doen alsof het niet bestond. Haar hart in harde grond. Of andersom ‘haar verharde hart’, zo kon je het ook stellen. Het klonk als een spellingsoefening op de basisschool.

Zo was de situatie nu al een tijd. In elk geval de hele lente en zomer al, misschien zelfs wel langer. Haar hart had vergeten op de bodem van die put gelegen, haar innerlijk, en als ze niet naar het Elvaforshuis was gekomen, dan was ze nu misschien wel dood geweest.

Als ze daaraan dacht kwamen er nog meer tranen. Het was net of haar hart zich voedde met haar eigen verdriet. Ondanks alles bezat het overlevingskracht.

Anna’s moeder had op een gegeven moment doorgekregen wat er met haar aan de hand was. Anna had namelijk geld van haar gestolen om heroïne te kopen. Haar moeder was ook degene geweest die uiteindelijk de instanties had ingeschakeld.

4.000 kronen had Anna gestolen. Het was onbegrijpelijk geweest dat haar moeder zo veel geld in huis had, en telkens als Anna er tijdens de eerste dagen in het huis aan dacht wat ze had gedaan – dat werd in het twaalfstappenprogramma ‘het morele breken’ genoemd – ging dat niet zonder dat haar hart samentrok en weer terug wilde de diepte in. Haar moeder werkte op een kinderdagverblijf, en 4.000 kronen was meer dan ze in een week verdiende. Ze had het geld opzij gelegd om een nieuwe fiets voor Marek te kopen.

Marek was Anna’s kleine broertje van acht. In plaats van een fiets was het dus heroïne voor zijn grote zus geworden.

Daar moest ze ook om huilen. Om de schaamte, om haar laaghartige gedrag, haar ondankbaarheid. Maar haar moeder hield van haar, dat wist ze. Haar moeder hield ondanks alles van haar. Zelfs al had ze zelf ook zo haar problemen. Toen ze merkte dat het geld weg was, was ze natuurlijk razend geworden, maar haar boosheid was overgegaan. Ze had Anna in haar armen genomen, had haar getroost en gezegd dat ze van haar hield.

Zonder haar moeder zou ze er nooit in slagen om haar leven een andere wending te geven, wist Anna Gambowska.

Misschien zou het zelfs mét haar niet lukken, maar zonder haar in elk geval niet.

Op 1 augustus was ze naar Elvafors gekomen. Dat was acht dagen nadat haar moeder haar betrapt had en precies op haar eenentwintigste verjaardag. Onderweg waren ze bij een café gestopt en hadden ze dat met koffie en gebak gevierd. Haar moeder had haar handen vastgepakt en ze hadden allebei gehuild en elkaar beloofd dat dit een nieuw begin was. Het moest nu maar eens klaar zijn.

‘Op jouw leeftijd droeg ik ook een groot verdriet’, had haar moeder verteld. ‘Maar je kunt het overwinnen.’

‘Hoe heb je dat van jou overwonnen?’ had Anna gevraagd.

Haar moeder had even geaarzeld. ‘Ik kreeg jou’, had ze ten slotte geantwoord.

‘Dus je vindt dat ik ook zwanger moet worden?’ had Anna willen weten.

‘Als je het waagt!’ had haar moeder uitgeroepen, en toen hadden ze allebei zo moeten lachen dat het personeel van het café elkaar had aangekeken.

Het had goed gevoeld om daar zo anoniem koffie te zitten drinken en te lachen om het hele bestaan, dacht Anna. Het was een goed moment geweest. Alle moeilijkheden en alle ellende gewoon een grote schop onder de kont geven was misschien wel de manier om dit verdomde leven de baas te worden. Misschien was er geen betere manier.

Ze was vijftien geweest toen ze voor de eerste keer hasj geprobeerd had. De afgelopen drie jaar, nadat ze er op de middelbare school de brui aan had gegeven en baantjes had gehad in een kiosk, in een café en bij een benzinestation, had ze minstens drie keer per week geblowd. En sinds ze in februari het huis uit was gegaan nagenoeg elke dag. In april had ze Steffo ontmoet en vanaf die tijd was ze gaan dealen. Hij had contacten, was zes jaar ouder dan zij en was in de maand mei al bij haar ingetrokken. Hij had bovendien zwaarder spul meegebracht: amfetamine, morfine en een paar keer ecstasy. Heroïne was op de een of andere manier de logische volgende stap, ze had het spul in totaal vier keer gebruikt en als ze huilde om die ervaringen leek het alsof haar tranen uit zuiver bloed bestonden.

Of eerder uit onzuiver bloed.

Haar moeder wist niet veel over Steffo, alleen dat hij er was. Anna had hem weggehouden van de hulpverleners en de politie, en ze vroeg zich af waar hij gebleven was nadat haar moeder naar haar appartement was gegaan en het had leeggeruimd.

Maar voor mensen als Steffo waren er plekken genoeg, daarvan was ze overtuigd. Slaapplaatsen ook, ze hoefde zich nergens zorgen om te maken.

Ze hoopte trouwens dat hij een ander meisje gevonden had. Dat hoopte ze voor zichzelf. Want iets aan Steffo beangstigde haar, een heleboel eigenlijk, en waarschijnlijk had ze hem daarom ook van haar omgeving weggehouden.

‘Je bent van mij’, had hij gezegd. ‘Vergeet nooit dat je nu van Steffo bent.’

Hij had ook gezegd dat ze zijn naam op haar been moest laten tatoeëren, het liefst aan de binnenkant van haar dij, maar dat had ze weten uit te stellen. ‘Het is een kadootje’, had hij beweerd. ‘Een kadootje van mij voor jou.’ Ja, ze hoopte echt dat hij inmiddels een ander meisje gevonden had.

Door aan Steffo te denken kwamen natuurlijk ook die andere vragen in haar op. Ze dreven rond in haar tranen en ze wist dat ze op zoek waren naar hun antwoorden als een verdwaald kalfje dat zijn moeder zoekt.

Waarom? Waarom wil je je leven verpesten? Waarom zoek je bewust de hel op? Wat is de reden, Anna?

Ze stelde zichzelf die vragen en iedereen om haar heen deed dat ook: haar moeder, de mensen van de hulpverlening, tante Majka. Ze had geen antwoorden. Als die er geweest waren, hadden de vragen ook niet gesteld hoeven worden, dacht ze altijd.

Duisternis was het. Duisternis met een enorme aantrekkingskracht.

Een kracht die sterker was dan zijzelf, precies zoals ze tijdens de groepstherapie zeiden.

Toen ze het Elvaforshuis voor de eerste keer zag, had ze gevonden dat het een plaatje uit een sprookje leek. Het huis stond bij een rond meer dat was bedekt met waterlelies. Een grasveld met knoestige fruitbomen leidde omhoog naar het huis, dat verder door bos werd omgeven. Het hoofdgebouw bestond uit een oud, charmant houten huis geschilderd in geel en wit; acht kleinere kamers op de bovenverdieping, een keuken en vier iets grotere beneden. Op de hoek stond een kleiner huis, waarin een kantoor en twee slaapruimtes voor het personeel waren gesitueerd. Hoger, tegen de bosrand aan, stond nog een gebouwtje: een rood huisje met een kamer en een keuken, waarover werd gesproken als ‘de tussenfase’ en dat werd bewoond door de twee cliënten die het verst waren in de behandeling. Die spoedig naar ‘de eindfase’ in Dalby zouden verhuizen en vervolgens weer terug zouden keren in het normale leven.

Er waren hier alleen maar vrouwen. Een leidster genaamd Sonja Svensson, een zestal medewerksters, veel van hen ex-verslaafden, en de cliënten: jonge vrouwen die gered moesten worden uit hun schaamtevolle misère veroorzaakt door drugs en alcohol. Op dit moment waren het er acht. Tegelijkertijd met Anna was er ook een achttienjarig meisje uit Karlstad gekomen dat Ellen heette.

Ze kwamen uit verschillende delen van het land, maar voornamelijk uit Midden- en West-Zweden. Anna had meteen de eerste middag hun namen moeten leren, dat was een basisstap van de therapie, had Sonja duidelijk gemaakt en daarbij had ze haar korte, droge lachje laten horen.

Hoe kunnen we elkaar respecteren als we niet eens elkaars naam weten?

Respect was een belangrijk punt in het Elvaforshuis.

In ieder geval op papier.

En toch was het het gebrek aan respect dat Anna er zo langzamerhand toe deed besluiten om weg te lopen.

Nietwaar? vroeg ze zich af.

Ja, dat was precies de reden.

Er golden een aantal simpele regels in het Elvaforshuis. Direct bij haar opname kreeg Anna een papier te ondertekenen waarmee ze bekrachtigde dat ze deze regels accepteerde. De behandeling was vrijwillig, maar ze werd bekostigd door de gemeentelijke dienst jeugdzorg in de woonplaats van elke vrouw en als het niet klikte was het natuurlijk beter dat je de plaats afstond aan iemand anders die het nodig had.

Want er waren genoeg anderen die ook hulp nodig hadden, daar kon je vergif op innemen. De behandeling nam tussen de zes maanden en een jaar in beslag en je mocht altijd contact met het huis blijven houden, ook als je niet meer ingeschreven was. Het was niet ongebruikelijk dat dankbare oud-cliënten op bezoek kwamen, deelde Sonja Svensson meteen de eerste dag al mee. Helemaal niet ongebruikelijk.

De belangrijkste regel was overigens dat je zo min mogelijk contact met de buitenwereld had. Want in de buitenwereld hadden de meisjes – geen van hen was ouder dan drieëntwintig en Anna vond het moeilijk hen ‘vrouwen’ te noemen – hun schrammen opgelopen, daar hadden ze ook allemaal hun slechte contacten en hun destructieve netwerken. Het ging erom patronen te doorbreken, zowel in de binnen- als in de buitenwereld. Mobiele telefoons waren daarom in het Elvaforshuis niet toegestaan, een enkeling kreeg toestemming voor één telefoontje per week – naar een van tevoren opgegeven nummer van een familielid, meestal een van de ouders. Familieleden mochten weliswaar van zich laten horen, maar ze kregen het advies om het contact beperkt te houden. Als compensatie werden twee keer per jaar de zogenaamde ‘familiedagen’ georganiseerd.

Er waren geen computers en er was geen internet in het Elvaforshuis, behalve in een kamertje van het kantoor, waar de cliënten geen toegang toe hadden.

Radio en tv was er wel, de kanalen 1, 2 en 4.

Gedurende de eerste twee maanden werd er geen toestemming gegeven voor verlof, en als die later wel verleend werd, was dat onder de gezamenlijke verantwoordelijkheid van de medecliënten en ten minste één familielid.

Koken, afwassen, schoonmaken en de andere huishoudelijke klusjes werden allemaal door de cliënten zelf gedaan. Minstens twee keer per week werd er een gezamenlijk uitje georganiseerd, doorgaans naar het dichtstbij gelegen dorp, Dalby, achttien kilometer verderop. Meestal stond er bowlen, een cafébezoek of zwemmen op het programma.

Elvafors lag afgelegen en dat was niet zomaar. Toen Sonja Svensson dertien jaar geleden haar werkzaamheden was gestart had de geografische ligging van het huis haar prioriteit gehad.

Er was geen contact met de samenleving. Geen gevaar.

De behandeling op zich rustte op vier pijlers: openheid, positieve vriendschappen, hulp bij zelfredzaamheid en het twaalfstappenprogramma. Na het ontbijt verzamelden ze altijd in de grote gemeenschappelijk ruimte, ze zaten op stoelen in een kring en vertelden hoe ze zich voelden. Het mocht zo lang duren als nodig was. Daarna was het tijd voor individuele opdrachten en vervolgens bespraken ze nog een tijdje het twaalfstappenprogramma.

Na de lunch volgde er een activiteit, dat kon een uitstapje zijn maar ook iets dicht bij huis. Op de dinsdag en vrijdag kwam er een psycholoog om met ieder van de meisjes apart te praten. Soms nam Sonja Svensson ook zelf het initiatief om met een van haar protegees een gesprek te hebben.

Dan volgde het avondeten met alle bijkomende werkzaamheden, en ten slotte opnieuw een kringgesprek rond tien uur ’s avonds om de positieve en negatieve ervaringen van de voorbije dag te bespreken.

Ondanks het drukke programma bleef er nog genoeg tijd over voor andere dingen. Om iets alleen te doen. Te lezen, te schrijven of tv te kijken. Er was een piano en Anna had haar gitaar meegenomen. Van gezamenlijk musiceren kwam het echter nooit, want geen van de andere meisjes leek erg muzikaal, maar veel meisjes vonden het fijn als Anna speelde, en er zaten elke dag wel een of meer meisjes een tijdje bij haar op de kamer.

In elk geval in het begin.

Toen de huilweek voorbij was, kwam er in eerste instantie een soort rust over haar. Ze ervoer de gelijkmatige, niet stressvolle routine in het huis als prettig. Ervaringen uitwisselen met andere meisjes voelde ook waardevol, al was het wel een beetje eng. Algauw had ze in de gaten dat ze, wat moeilijke ervaringen in het leven betrof, nog maar een beginneling was.

Vier meisjes, de helft van het totale aantal, hadden eerder in een verslavingskliniek gezeten. Marit uit Göteborg was nu voor de vierde keer opgenomen en ze beweerde dat ze niet meer huilen kon. Dat was waarschijnlijk waar, want ze lachte graag luid, bijna bulderend, maar haar ogen lachten nooit. Totaal het tegenovergestelde van hoe Anna en haar moeder in het café gelachen hadden.

Twee van de anderen, Turid en Ebba, hadden in de prostitutie gezeten, hoewel ze nog geen twintig waren, en Malin was vanaf haar twaalfde de heimelijke minnares van haar stiefvader geweest.

Maar, zoals Sonja Svensson en de andere medewerksters altijd benadrukten: achteromkijken was geen kunst, het was zaak om vooruit te kijken.

Toen Anna op een avond de salade voor het avondeten stond klaar te maken, kreeg ze door Maria, die de oudste en meest geroutineerde van het stel was, een wat cynischer kijk op het huis.

‘Ze verdienen geld aan ons, besef je dat wel?’ zei ze, terwijl ze over haar schouder keek om er zeker van te zijn dat niemand meeluisterde. ‘De gemeente betaalt 1.000 kronen per dag voor ieder van ons! Sonja en haar vent hebben meer dan een miljoen op de bank.’

Zou dat waar kunnen zijn? Maria stond erom bekend niet altijd aardige dingen te zeggen, maar misschien had ze in dit geval wel gelijk. ‘Dit is mijn laatste opname’, verklaarde ze altijd als het personeel niet in de buurt was. ‘Als ik hier weg ben, neem ik zo veel drugs dat ik binnen een paar weken de pijp uit ben, dat wordt feest.’

Ze was drieëntwintig jaar oud.

Er vielen Anna nog meer dingen op, ze kon er niet omheen.

Dat ze zelfs in dit wereldje een vreemde eend in de bijt was, bijvoorbeeld. Zoals ze dat altijd overal geweest was. Geen van de andere meisjes las boeken, en toen ze Ludmilla, een twintigjarig meisje uit Borås, eens vertelde dat ze gedichten schreef, was die plotseling woedend geworden en had ze haar een arrogante aap genoemd.

Anna had dat de volgende dag bij de ochtendbijeenkomst ter sprake gebracht. Dat ze verdrietig was over Ludmilla’s woorden. Daarop hadden ze elkaar alle acht, gezeten op hun harde stoelen, bijna een uur lang voor van alles en nog wat uitgemaakt. Sonja Svensson was daar niet bij geweest, op dat moment had iemand anders de leiding, een zachte vrouw die Karin heette en die de gemoederen had proberen te sussen.

Naderhand voelde het niet alsof er veel opgelost was en de volgende dag had Anna een gesprek onder vier ogen met Sonja Svensson gehad.

‘Je hoeft toch niet voortdurend met je neus in de boeken te zitten?’ had Sonja gezegd. ‘Je moet proberen je aan te passen.’

‘Maar ik hou van lezen’, had Anna gezegd.

‘Dat is een deel van je problematiek’, had ze als antwoord gekregen. ‘Je onttrekt je aan de groep. Met je gitaar, het schrijven van gedichten enzovoort. Morgen gaan we voetballen in het gymnastieklokaal van de Dalbyschool, dat soort dingen heb je meer nodig in je leven.’

Ze had haar droge lachje laten horen en Anna weggestuurd.

Wat is de bedoeling hiervan? had Anna gedacht. Meende ze het serieus? Wat kon er nu mis zijn met muziek? Poëzie en boeken konden toch niet een probleem vormen?

Vanaf die dag lette ze erop de deur van haar kamer dicht te doen als ze gitaar speelde of gewoon maar lag te lezen of te schrijven. Om niemand te storen en om niet verwaand over te komen. Maar kennelijk was dat niet de juiste reactie, want op een avond toen ze thuiskwamen na een bezoek aan Dalby, waar ze hadden gezwommen, kwam ze erachter dat Sonja haar gitaar had weggenomen en in het kantoor achter slot en grendel had gezet.

‘Je zult het een week zonder dat ding moeten doen’, verklaarde ze. ‘Je zult merken dat dat beter voor je is.’

Tijdens het kringgesprek de volgende morgen vertelde Anna dat ze zich verdrietig en gekwetst voelde omdat haar gitaar van haar afgenomen was. Sonja Svensson gaf de andere meisjes niet de gelegenheid om commentaar te leveren; ze zei dat het nu niet het moment was om het daarover te hebben en ging verder met het bespreken van de gevoelens en ervaringen van de anderen.

Diezelfde avond belde haar moeder. Om haar niet ongerust te maken vertelde Anna niet over het incident met de gitaar. Ze zei alleen maar dat alles oké was, dat ze zich steeds beter begon te voelen en dat ze bezig was met een lange brief aan Marek. Haar moeder vertelde dat haar broertje ondanks alles toch zijn fiets gekregen had, maar dat het met haarzelf wat minder goed ging doordat haar knie weer begon op te spelen. Misschien zou ze zich weer ziek moeten melden, en als er iets was waar ze een hekel aan had, dan was dat het wel.

Die nacht lag Anna urenlang wakker en huilde op een nieuwe manier. Eerst begreep ze niet wat er nieuw aan was, behalve dat het ongewoon voelde.

Maar toen begreep ze het.

Ze huilde niet om zichzelf en haar arme, kapotte hart, ze huilde om de wereld.

Om haar omstandigheden. Om het leven zelf, om de bekrompenheid, de domheid en de hardheid – en om gitaren die in kantoortjes achter slot en grendel werden gezet omdat ze onderdeel waren van een problematiek.

Maar niet alles aan het Elvaforshuis was slecht, Sonja was er absoluut met goede bedoelingen aan begonnen, dat besefte Anna, maar hoe minder vat de drugs op haar hadden, des te duidelijker zag ze ook de barsten. Niemand van het personeel had bijvoorbeeld een opleiding genoten; alle begeleidsters waren ex-verslaafden of goede vriendinnen van Sonja. Twee van hen waren zelfs familieleden. Het was ook niemand toegestaan een afwijkende mening te hebben, en Sonja had met betrekking tot de behandeling altijd het laatste woord. Weliswaar wist ze het altijd zo te brengen dat het leek alsof het voor iedereen de beste beslissing was en alsof iedereen een stem in het kapittel had, maar het tegendeel was waar: Sonja was de baas en alles moest van haar in groepsverband. Als je niet mee wilde doen – geen zin had om een of andere docusoap te kijken of om mens-erger-je-niet te spelen – dan werd dat beschouwd als afwijkend gedrag en als een teken van terugval. Misschien dan niet een terugval in het gebruik van drugs, maar wel in de patronen die daartoe konden leiden en die daarom doorbroken moesten worden. Het was een soort terreur van de meerderheid, dacht Anna, en dat kon toch nooit het oorspronkelijke idee geweest zijn.

En 1.000 kronen per persoon per dag? 8.000 per etmaal, dat liep al na een paar weken op tot een duizelingwekkend bedrag. Zo veel kon het toch niet kosten? Zat er wellicht toch een kern van waarheid in wat Maria had gezegd?

In een weekend aan het eind van augustus benutte Ludmilla een verlof om ervandoor te gaan. Een aantal dagen later meldde Sonja hun dat ze naakt en bewusteloos in een greppel gevonden was in een zuidelijke buitenwijk van Stockholm. Ze was verkracht, had een overdosis genomen en haar toestand was kritiek.

Sonja vertelde dit tijdens het kringgesprek na het avondeten, en er was iets aan de manier waarop ze het vertelde. Het was een subtiel signaal. Anna keek om zich heen naar de andere meisjes, die met stomheid geslagen waren, en vroeg zich of zij het ook opgemerkt hadden.

Die lichte zweem van …, wat was het eigenlijk? Tevredenheid?

Maar de anderen keken alleen maar bang en ontdaan.

Dat was ze zelf ook, en dat was waarschijnlijk precies Sonja’s bedoeling geweest.

Bedoeling? dacht ze toen ze een kwartier later in haar bed lag. Hoezo bedoeling, verdomme?

En die avond kwam voor het eerst de gedachte bij haar op dat ze niet langer in het Elvaforshuis wilde blijven.