Håkan Nesser

De eenzamen

Uit het Zweeds vertaald door Ydelet Westra

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel De ensamma, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Oorspronkelijke tekst © Håkan Nesser 2010

Published by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Nederlandse vertaling © Ydelet Westra en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Rozemarijn Koopmans naar het ontwerp van Koitz animation & graphics

isbn 978 90 445 2413 0

nur 305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Proloog, september 1958

#

Hij werd wakker van kibbelende stemmen.

Het waren niet vader en moeder. Die kibbelden nooit. In de heilige familie wordt niet gekibbeld, zei vader altijd, en daarbij lachte hij dan zo serieus dat je niet wist of hij een grapje maakte of het meende.

Vivianne was ook niet degene die kibbelde, of een ander levend wezen. Nee, de stemmen zaten in hemzelf.

Doe het, zei de ene. Het is hun verdiende loon. Het is niet eerlijk van ze.

Doe het niet, zei de andere. Dan krijg je ervan langs. Hij komt erachter.

Vreemd, dat je wakker kon worden van stemmen die er niet echt waren, dacht hij. Hij keek op zijn wekker. Half zeven nog maar. Twintig minuten eerder dan hij normaal gesproken opstond. Dat was ook vreemd. Hij werd nooit uit zichzelf wakker. Moeder moest hem meestal één of twee keer wekken.

Dat kwam vast doordat het een bijzondere ochtend was.

Natuurlijk. En doordat hij er gisteravond aan gedacht had. Voor hij in slaap was gevallen, waar de stemmen nu over kibbelden. Hij had er vast ook over gedroomd, dat moest wel, maar hij kon het zich niet meer herinneren. Hij bleef nog even liggen en probeerde de slaap weer te vatten, maar het lukte niet.

Hij ging op de rand van zijn bed zitten. Ik doe het, dacht hij. Misschien gebeurt er niets, maar ik ben zo boos. Het is niet eerlijk, en als er iets niet eerlijk is, moet je er iets aan doen, precies zoals vader altijd zei.

Niet doen, zei de andere stem tegen hem. Hij komt erachter en wat ga je dan zeggen?

Hij komt er niet achter, zei de eerste stem. Wees niet zo ontzettend laf. Je zult er spijt van krijgen als je het niet doet en je schamen voor je lafheid. Bovendien is het zoiets onbenulligs.

Niet waar, zei de andere stem. Je krijgt er spijt van als je het wel doet. En het is helemaal niet onbenullig.

Maar die was niet meer zo duidelijk te horen, de stem die hem wilde tegenhouden. Eigenlijk was het niet meer dan een fluistering. Hij stond op en liep naar de stoel waar zijn kleren overheen hingen. Stak zijn hand in de zak van zijn lichtblauwe vest en voelde.

Ja, het pillendoosje zat erin. Een fluitje van een cent, dacht hij. Het was een fluitje van een cent, en het risico dat hij gepakt zou worden, was kleiner dan een scheet in de wind. Dat zei vader ook altijd. Andere mensen zeiden ‘een druppel in de oceaan’, maar vader zei altijd ‘een scheet in de wind’.

De andere stem pruttelde wat, maar dat klonk zo zacht dat hij het niet meer kon horen. Het was niet meer dan … precies, hij moest erom grinniken … een scheet in de wind.

Hij ging naar de wc en voelde het kriebelen in zijn lijf. Het besluit hing als een warme gloed in zijn hoofd.

I

1

Rickard Berglund was een in veel opzichten rationele jongeman, maar hij had een ongewone hekel aan dinsdagen.

Dat was vroeger anders. Rationeel was hij wel altijd geweest, maar aan het eind van de jaren vijftig – nog voor hij de stap van de Stavaschool naar de middelbare school in Töreboda had gezet – had juist het tegendeel voor de dinsdagen gegolden. Ze werden omringd door een zekere glans. In elk geval aan het eind van de winter en in het voorjaar. De reden was eenvoudig, of beter gezegd tweeledig: dinsdag was de dag waarop de Donald Duck in de brievenbus plofte én de dag waarop hij thuis in de ochtendpauze van zijn moeder een roomspijsbroodje in warme melk kreeg.

Deze combinatie, voor hem een groot, vers bestrooid roomspijsbroodje, drijvend in warme melk met suiker en kaneel, en links van zijn bord een ongelezen – niet door mensenhanden aangeraakt als het ware – stripblad op het rood-witgeruite tafelzeil, ja, alleen al de wetenschap van dit ophanden zijnde genoegen maakte dat hij de vierhonderd meter tussen zijn school en het witte huis in Fimbulgatan meestal rende.

Latere dinsdagen kregen een andere teneur. Vooral in 1963 en 1964, toen hij naar een andere school ging, te oud werd voor de Donald Duck en papa Josef in het sanatorium in Adolfshyttan lag en later overleed.

Want op die dag van de week namen hij en mama Ethel altijd de bus om bij hem op bezoek te gaan. De bus was blauw, had tot op de draad versleten zittingen en werd vier van de vijf keer bestuurd door de kogelronde vader van Benny Persson – zijn kwelgeest op de Stavaschool. Als ze in Fimbulgatan terugkwamen was het donker, had hij zijn huiswerk niet gemaakt en had zijn moeder had rode ogen van het huilen, wat ze op de terugreis stilletjes deed.

Maar zijn vader overleed niet op een dinsdag, dat gebeurde in een nacht van vrijdag op zaterdag. De begrafenis vond ruim een week later in stilte plaats. Het was november 1964 en het regende van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat.

Misschien waren het toch niet de sanatoriumbezoekjes die de basis van zijn dinsdagantipathie vormden, dat was moeilijk vast te stellen. Al vroeg in zijn leven had Rickard Berglund een bepaald beeld van de verschillende dagen van de week. Zoals de kleur die ze hadden, en het temperament – al zou het nog een paar jaar duren voor hij wist wat het woord ‘temperament’ betekende. De zaterdagen waren zwart maar warm, de zondagen rood, uiteraard, net als in zijn agenda, de maandagen waren donkerblauw en veilig … terwijl de dinsdagen altijd een soort harde buitenkant hadden, grijswit, koud en afwijzend, en als je die betrad, was het alsof je je tanden in een porseleinen wastafel zette.

Daarop volgden de diep donkerblauwe woensdag, die vooral tegen de avond beloften van welvaren en warmte bood, donderdag met zijn hemelsblauwe vrijheidsgevoel en de witte vrijdag – maar het witte van de vrijdag was van heel andere aard dan de ijskou van de dinsdag.

Hij wist niet hoe hij aan dit heldere beeld van de week als cyclus kwam – of hoe hij wist dat het een cyclus was – en af en toe vroeg hij zich af of andere mensen het ook zo zagen. Maar hij had het er nooit, althans, tot zijn twintigste, met iemand over gehad. Misschien uit vrees dat men zou denken dat er een steekje bij hem loszat.

Hoe het ook zij, de dinsdagfobie was gebleven. Op de hogere middelbare school werd hij op die dag van de week altijd met een somber gevoel wakker in de kamer die hij huurde in Östra Järnvägsgatan, in de wetenschap dat hem de komende vijftien, zestien uur niets positiefs te wachten stond. Wat betreft zijn schoolwerk noch zijn dungezaaide vriendschappen. De dinsdagen waren hard als email en vijandig van aard, het enige wat je kon doen was je erdoorheen slaan. Je wapenen en overleven.

Misschien was het op de lange termijn wel ergens goed voor.

Maar vandaag was het niet dinsdag. Het was maandag. De datum was 9 juni 1969, en de railbus uit Enköping kwam na lang geknars met een ruk tot stilstand op spoor 4 op het centraal station van Uppsala. Het was twintig over elf ’s ochtends, Rickard Berglund pakte zijn groene canvastas en stapte uit in de zon op het perron.

Bleef een paar tellen roerloos stilstaan, alsof hij het moment wilde bewaren en inprenten – het langverwachte moment, beter gezegd, waarop hij voor het eerst voet op de bodem van de veelbezongen universiteitsstad zette. Gluntarne. Ulf Peder Olrog. Orphei Drängar. Het voelde groots.

Maar toen hij naar deze voeten en hun directe omgeving keek, moest hij helaas vaststellen dat er niets bijzonders aan te zien was. Het konden de voeten van iedereen zijn, op een perron in Herrljunga of Eslöv of welk godvergeten gat in het koninkrijk Zweden dan ook. Hij slaakte een onwillige zucht. Haalde zijn schouders op, volgde de mensenstroom door het stationsgebouw en nam bezit van de stad.

Zo formuleerde hij het voor zichzelf. Nu neem ik bezit van de stad. Het was een manier om zijn angst te beteugelen; door in cursief te denken nam je controle over de werkelijkheid. Dat had hij uit een boek dat hij in de eerste of tweede klas had gelezen, maar de titel en de naam van de schrijver waren hem ontschoten. Het was in elk geval een eenvoudige en doelmatige methode; met cursieve gedachten bedwing je de dreiging van de wereld om je heen.

Op het stationsplein bleef hij opnieuw staan. Daar monsterde hij het pompeuze en veelkleurige beeld op de stenen cirkel en nam aan dat het beroemd was. Een stad als Uppsala bevatte oneindig veel beroemde plekken. Gebouwen, monumenten, historische plaatsen, en vroeg of laat zou hij dit alles in zich opnemen; in alle rust en doelbewust, het had geen haast.

Hij liep rechtdoor, stak een grote drukke straat over en een paar kleinere, en na een paar minuten was hij bij de rivier. Fyrisån. Via een houten brug stak hij hem over, rechts voor hem verrezen de domkerk en het oude stadshart, hij knikte voldaan in zichzelf en begon die kant op te lopen.

Ieder mens zou een groot plan en een klein plan moeten hebben. Het grote voor de manier waarop je het leven wilt doorkomen, het kleine voor de manier waarop je de dag doorkomt.

Deze cursieve formulering was niet van hemzelf, helaas, maar van zijn leraar Grundenius. Van alle nogal eigenaardige leraren die hij op de Vadsboschool had gehad, had Grundenius de meeste indruk op Rickard Berglund gemaakt. Dominant en onberekenbaar, bij tijd en wijle ronduit nukkig, maar altijd interessant om naar te luisteren. Meestal verrassend en scherpzinnig in zijn observaties en vraagstellingen. Godsdienst en filosofie. Hij had de reputatie zuinig te zijn met hoge cijfers, maar Rickard had voor beide vakken een ‘zeer goed’ gekregen; moeilijk te bepalen of hij dat echt waard was. Moeilijk om zijn eigen waarde te bepalen.

Hij had in elk geval een groot en een klein plan. Terwijl hij verder liep langs de rivier naar de domkerk, waarvan de torenspitsen zachtjes heen en weer leken te bewegen tegen de met plukjes wolken bedekte hemel, begon hij na te denken over het grote plan. Het leven. Rickard Emmanuel Berglunds tijd op aarde, zoals het was uitgestippeld en uitgedacht.

Theologie.

Dat was de basis. De akker die hij voorbestemd was te bewerken, of hoe je het ook wilde uitdrukken. Dat besluit had hij niet op een bepaald moment genomen, althans, hij kon zich zo’n moment niet herinneren; het was eerder een beslissing die gedurende een lange reeks van jaren, onvermurwbaar en voorbeschikt, in hem gesijpeld was. Misschien al samen met de moedermelk; want er bestond een God, daarvan was hij zijn hele bewuste leven al overtuigd, maar door de dood van zijn vader Josef had hij geleerd dat het niet de beschermende en vriendelijke god was uit je kindertijd tot wie je je avondgebedje richtte, het lag gecompliceerder. Beduidend gecompliceerder.

De moeite waard om te onderzoeken.

Josef Berglund was predikant van de vrije kerk de Aäronbroeders, een vroege afsplitsing van de Zweedse Missiekerk, maar de gezamenlijke gebeden van de gemeenteleden tijdens de laatste, zware periode van hun herder hadden zijn lijden op geen enkele manier verlicht. Dat van zijn vrouw en zoon evenmin, en hieruit was Rickard Berglunds genuanceerde godsbeeld grotendeels voortgekomen.

Waarom hoort hij onze gebeden niet?

Of als hij ze wel hoort, waarom willigt hij onze bescheiden wensen dan niet in? Waarom laat hij gelovige mensen lijden?

De enkele keer dat hij deze vragen met zijn moeder Ethel had besproken, had ze zonder aarzelen verklaard dat het niet aan de mens was zich een voorstelling te maken van Zijn diepere bedoelingen en beweegredenen. Geen enkele. Want de eenvoudige duidingen van de mens van goed en kwaad waren in het licht van het grotere perspectief van het hiernamaals altijd gedoemd te mislukken. Zelfs het lijden en de dood van een eenvoudige, godvruchtige vrijekerkpredikant kunnen we niet wegen en beoordelen.

En meer van dit soort dingen. Maar Rickard Berglund wílde zich er een voorstelling van maken. Eiste inzicht, ook al vond zijn moeder dat een dergelijk streven op geestelijke hoogmoed duidde, en dan stokten hun gesprekken meestal. Op dat punt was ze onverzettelijk; als er een strijd en een worsteling met God geleverd moest worden, moest hij dat op eigen houtje doen. Rickard en Onze-Lieve-Heer? De zin van zijn leven?

Hij was bij de donkere deur aangekomen. Het plein voor de domkerk baadde in royaal zonlicht, maar de zware deuren naar het heiligdom lagen in de schaduw en waren zorgvuldig gesloten. Hij besloot niet naar binnen te gaan – of dat had hij eigenlijk al besloten toen hij in de trein zijn plan voor die dag had gemaakt. Het was nog te vroeg, hij wilde de buitenkant bezichtigen, de indrukwekkende, bijna dreigende architectuur; bovendien wilde hij eerst Dekanhuset vinden, waar het theologisch instituut gehuisvest was. Dat moest het grote, vierkante blok aan de zuidkant van de kerk zijn … of was dat het westen? De windrichtingen waren hem nu al niet duidelijk meer … En het aanzienlijk vreedzamere kerkgebouw erachter was natuurlijk Helga Trefaldighet. De ‘boerenkerk’, zoals hij in de volksmond werd genoemd. Rickard Berglund had de belangrijkste bakens van de stad bestudeerd in het geïllustreerde boek Uppsala toen en nu, dat hij in april op zijn twintigste verjaardag van zijn moeder had gekregen. Ze stond volledig achter zijn levensplan; af en toe dacht hij na over de vanzelfsprekendheid en weerstandsloosheid van zijn toekomstverwachtingen. Was het echt zo simpel? Moesten er niet een paar alternatieven zijn die hij kon verwerpen?

Hij liep langs Dekanhuset, om de boerenkerk heen en via een trap en een korte helling omlaag naar Drottninggatan. Rechts boven hem zag hij de imposante bibliotheek en nog hoger op de heuvelrug ving hij tussen het gebladerte van de bomen een glimp op van het kasteel. Op Slottsbacken bloeiden de vogelkersen en seringen nog, het voorjaar was laat en schoorvoetend op gang gekomen, hij vond het mooi. Hij stak Drottninggatan over, liep door een straat die Nedre Slottsgatan heette en niet lang daarna kwam hij bij een konditorei die tegenover een langwerpige, aangelegde vijver lag. Wilde eenden, zwanen en een paar andere watervogels dobberden rond, genietend van de voorzomerloomheid, of zo leek het in elk geval. Dat kon je natuurlijk nooit zeker weten. Hij bestelde een kan koffie en een broodje kaas-metworst; dat was ook onderdeel van zijn plan, bedacht hij tevreden over het feit dat hij al deze eerste stappen zo makkelijk en moeiteloos had uitgevoerd. Hij had niet één keer de weg hoeven vragen, toch had hij bijna alles tot zich genomen wat hij zich voorgenomen had: Fyrisån. De dom en het theologisch instituut, Gustavianum en het academiegebouw. Carolina Rediviva, het kasteel van een afstand en een konditorei met een terras. Tot zich genomen.

Het was nog maar kwart over twaalf. Hij nam een hap van zijn broodje, een slok koffie en viste zijn oproep voor militaire dienst uit het voorvakje van zijn tas. Aarzelde een tel, haalde toen ook het dikke boek tevoorschijn, en voor hij het voorzichtig op zijn tafeltje legde, controleerde hij zorgvuldig of daar geen vlekken op zaten. Een bloemlezing. Søren Kierkegaard. Hij had er ruim veertig pagina’s van gelezen in de trein, en nu ging er hetzelfde door hem heen als bij de bushalte thuis in Hova. In Hova was er waarschijnlijk geen mens die Kierkegaard had gelezen. En in Uppsala? Hoeveel zouden het er kunnen zijn? Honderd? Duizend?

En de anderen? Schopenhauer. Nietzsche. Kant. De nieuwe filosofen niet te vergeten … Althusser, Marcuse en hoe ze allemaal ook heetten. Het was een plezierige gedachte dat in deze stad de kans groot was dat iemand aan een belendend tafeltje in een konditorei als deze of in de rij van de supermarkt bij wijze van spreken, vertrouwd was met Hegel en Sartre.

Rickard Berglund had een canon, een leeslijst van schrijvers die hij het komende jaar wilde leren kennen. Voor hij serieus met zijn studie theologie zou beginnen. Misschien zou hij zelfs een beetje aan Marx en Lenin gaan snuffelen, puur om zich te oriënteren. Niets menselijks mocht je vreemd zijn, had Grundenius hun getracht in te prenten … en weinig onmenselijks evenmin. Als je je tegenstander niet bestudeert, kun je hem ook niet verslaan.

Rickard geloofde niet in het communisme. De oorlog die de Verenigde Staten in Vietnam voerden, was in veel opzichten onrechtvaardig, dat stond vast, maar dat was niet de hele waarheid. Stalin had meer mensenlevens op zijn geweten dan Hitler, dat was gewoon een kwestie van de geschiedenisboeken erop naslaan. Ook voelde Rickard een bijna fysieke weerzin tegen demonstraties. Opgehitste mensenmassa’s, slogans en versimpelde demagogie beangstigden hem. Voor de hippiebeweging, popmuziek en al die langharige vrijheidsstrijders gold hetzelfde. Het ging eigenlijk allemaal aan hem voorbij. Rickard Berglund hoopte, of ging er eigenlijk van uit, dat hij in een omgeving die klassieke vorming en traditie ademde een tegengif zou vinden tegen de plagen van deze tijd. Alma mater, jerum, jerum … vroeg of laat zal ik mijn plek in deze stad vinden.

Voor de honderdste keer las hij de beknopte tekst op de oproep.

Plaats: Onderofficiersschool, Dag Hammarskjölds väg 36. Melden bij de bewaking.

Tijdstip: maandag 9 juni 1969 tussen 13.00 uur en 21.00 uur.

Duur van de opleiding: vijftien maanden. Laatste dag: 28 augustus 1970.

Toen Rickard Berglund zich een voorstelling probeerde te maken van deze hele periode, al deze dagen met volstrekt onbekende inhoud en omstandigheden, was het alsof zijn keel dichtgeknepen werd. Als hij er niet tegen vocht, kon er iets knappen, zo voelde het.

Misschien kon hij het wel helemaal niet aan?

Misschien werd hij wel na een paar weken met een bewijs van vrijstelling teruggestuurd naar Hova? Hoe wist je of je geschikt was?

Of overgeplaatst naar een heel andere functie bij een heel ander regiment in het land? Dat zou een nog grotere vernedering zijn. Volgens de informatie die hij gekregen had, kon dat gebeuren. Tien tot vijftien procent van de jongens die op de stafopleiding werden geplaatst, stond dit lot te wachten. Stel dat hij in Boden terecht zou komen? Of in Karlsborg? Uppsala was een lot uit de keuringsloterij geweest, en het was zaak niet slordig om te springen met dit lot … Hij zuchtte en herinnerde zich dat hij met zichzelf afgesproken had niet ten prooi te vallen aan dit soort sombere stemmingen.

Want zijn plan stond vast. Vijftien maanden militaire dienst bij de Staf- en verbindingsopleiding, daarna theologie studeren, vier of vijf jaar, dat zou de tijd uitwijzen. Vervolgens bevestigd worden als predikant en dan het land in om het Woord te prediken.

Zo, en niet anders.

En als je het elf maanden bij Lapidus Betong ab had uitgehouden, kon je alles aan. Oom Torsten had een baantje voor hem geregeld bij de afdeling Wapening, drie dagen na zijn diploma-uitreiking, en hoe het ook zat met de geestelijke ontwikkeling in de rest van Hova-Gullspång, hij was in elk geval de enige bij Lapidus die in de koffiepauzes Hjalmar Bergman en Bunyan las.

Het had hem een enkele schimpscheut opgeleverd, maar die tijd was nu voorbij. Hij had zowel de betonindustrie als zijn ouderlijk huis in Fimbulgatan achter zich gelaten. Evenals zijn jongenskamer, waar hij zo lang hij zich kon herinneren had gewoond. Zijn moeder Ethel had vanmorgen in de keuken geprobeerd haar tranen te bedwingen, maar dat was haar niet gelukt.

Je laat me alleen achter, Rickard, had ze gesnikt. Maar het is niet anders, en vergeet niet: de weg terug naar huis ligt er altijd.

Dat had ze van tevoren bedacht natuurlijk, het klonk als een oude zinspreuk op een geborduurd wandkleed boven een spijlenbank. Sinds de dood van de predikant was ze steeds meer zo gaan praten, en diep in zijn hart schaamde hij zich voor het gevoel van vrijheid dat in hem opborrelde zodra hij de deur uit was gestapt.

Gevoel van vrijheid terwijl je in dienst ging? Dat was niet iets wat je hardop zei, maar het was precies de stemming waarin hij verkeerde. Vandaag begon het leven echt, zo was het. Het hele voorjaar had hij naar deze dag uitgekeken, en terwijl hij naar deze onbekende eenden, onbekende zwanen en onbekende flanerende mensen op het trottoir keek, bedacht hij dat hij – wat er in zijn leven ook zou gebeuren, hoe het grote plan zich ook zou voltrekken – dit moment nooit zou vergeten. Konditorei Fågelsången in Uppsala rond het middaguur op 9 juni 1969. Hij zou hier ieder jaar op deze datum naartoe kunnen gaan om een beetje te filosoferen, terug te denken, vooruit te denken en …

Maar zijn gedachtestroom werd abrupt onderbroken door een schaduw die over zijn tafeltje viel en doordat de eigenaar van de schaduw zijn aanwezigheid met een discreet kuchje aankondigde.

‘Zo, zo. Kierkegaard. Niet slecht.’

Rickard Berglund keek op. Een lange, jonge man in een spijkerbroek, een T-shirt en een openhangend flanellen overhemd stond naar hem te kijken. Schuine, donkere lok over de helft van zijn gezicht en een brede smile. Hij gebaarde naar de lege stoel die tegen de muur stond.

‘Sorry, maar van sommige dingen móét ik iets zeggen. Mag ik gaan zitten?’

Rickard Berglund knikte en stopte de oproep weg.

‘Die zag ik ook.’

‘Wat? De oproep …?’

‘Precies. Je gaat vast niet naar de verbindingsdienst, neem ik aan?’

Hij trok de stoel naar zich toe en ging zitten. Legde zijn ene been over het andere en viste een pakje sigaretten uit zijn borstzak.

‘Jij ook?’

‘Nee, dank je. Ik rook niet.’

‘Verstandig.’

Rickard probeerde te glimlachen. ‘Waarom denk je dat ik niet naar de verbindingsdienst ga?’

Zijn kersverse tafelgenoot stak een sigaret op met zijn Zippo en blies een rookwolk uit. ‘Omdat je er niet uitziet als een verbindelaar.’

‘Verbindelaar?’

‘Zo worden ze genoemd. De zevende compagnie van de verbindingsdienst. Daar zitten geen Nobelprijswinnaars tussen. Nee, ik denk dat je naar de Onderofficiersschool gaat. Word je tolk of stafonderofficier?’

‘Stafonderofficier’, antwoordde Rickard en hij slikte.

‘Ik ook. Sorry, ik heb me helemaal niet voorgesteld. Tomas Winckler.’

Hij stak zijn hand uit over de tafel, Rickard schudde hem.

‘Rickard Berglund.’

‘Leuk. Ik hoop dat we bij elkaar worden geplaatst. Ik bevind me graag onder intelligente mensen.’

Hij wees op het boek van Rickard, die merkte dat hij begon te blozen. ‘Je … Ik bedoel, jij gaat je vandaag dus ook melden?’

Tomas Winckler knikte. ‘Jazeker. We kunnen er samen heen kuieren als je wilt. Of heb je andere plannen?’

Rickard knikte én schudde zijn hoofd in één verwarde beweging. Een serveerster zette een kop koffie en een kaneelbroodje voor Tomas Winckler neer. Die drukte zijn sigaret uit en begon te lachen.

‘Ik zag je door het raam toen ik aan het bestellen was’, legde hij uit. ‘Je boek én je oproep. En omdat ze in de zevende compagnie geen Deense filosofen lezen, dacht ik dat we wel dienstmaten zouden worden. Waar kom je vandaan? Niet uit Uppsala, neem ik aan?’

‘Nee.’

Zoals gewoonlijk vond hij het moeilijk om toe te geven dat hij bijna zijn hele leven in Hova had gewoond, maar hij realiseerde zich dat dit niet het moment was om met gemakkelijk door te prikken leugens te komen. ‘Hova. Als je weet waar dat ligt? En Mariestad. Ik heb in Mariestad op de hogere middelbare school gezeten.’

Tomas Winckler knikte. ‘Daar had ik je ook ongeveer geplaatst, door je accent. Waar plaats je mij in ons langgerekte land?’

Rickard dacht na. ‘Het noorden?’

‘Correct.’

‘Maar niet heel erg noordelijk.’

‘Ligt eraan hoe je ertegen aankijkt.’

‘Sundsvall?’

Tomas Winckler zette zijn koffiekopje met een klap neer. ‘Niet te geloven, indrukwekkend, hoor. Je zet me precies op de goede plek, en ik maar proberen om algemeen beschaafd Zweeds te praten. Niet te geloven, zeg.’

Rickard lachte en haalde verontschuldigend zijn schouders op.

‘Puur geluk’, verzekerde hij hem. ‘Ben je weleens eerder in Uppsala geweest?’

‘Een paar keer. Mijn familie heeft een appartement hier in de stad. En jij?’

‘Nee’, bekende Rickard. ‘Vandaag is de eerste keer dat ik hier een voet zet. Maar ik blijf hier waarschijnlijk studeren … Erna. Het is een leuke stad, toch?’

‘Een geweldige stad’, bevestigde Tomas Winckler en hij streek de lok uit zijn gezicht. ‘Zolang je nog geen dertig bent, tenminste. En dat zijn we niet. Wat ga je studeren?’

‘Heb ik nog niet besloten.’

‘O, nee? Ik ook niet, eigenlijk. Maar ik blijf hier zeker ook nog een paar jaar.’

Ongelofelijk, realiseerde Rickard zich plotseling. Ik zit hier met iemand te praten die ik de rest van mijn leven zal kennen. Terwijl ik mijn klasgenoten van de middelbare school al na een jaar amper nog groet.

Tomas Winckler pakte het boek en bestudeerde de tekst op de achterkant. ‘Ik heb alleen maar uittreksels van hem gelezen’, liet hij weten. ‘Maar hij is scherp, die Deen. Verdomd scherp.’

‘Ik ben er net in begonnen’, gaf Rickard toe. ‘Wat ben jij nu aan het lezen?’

Tomas Winckler ontweek de vraag. Leunde naar achteren en stak zijn gedoofde sigaret weer op. ‘Als jij jezelf in één zin zou moeten omschrijven,’ zei hij, ‘wat zou je dan zeggen?’

‘In één zin?’

‘Ja.’

Rickard Berglund dacht een tel lang na. ‘Een jonge man die niet van dinsdagen houdt’, antwoordde hij.

Tomas Winckler keek hem verbluft aan. Toen barstten ze allebei in lachen uit.

2

Rothond, dacht Elis Bengtsson.

Hij vormde een trechter met zijn handen en riep zo hard als hij kon: ‘Luther!’

Hij herhaalde de procedure. In alle vier windrichtingen. Toen ging hij op een boomstronk zitten wachten. Het had toch geen zin om rond te gaan dolen om die stomme hond te gaan zoeken, dacht hij. Hij kon beter blijven zitten waar hij zat en dat stomme beest hém laten zoeken. Dat had hij in de loop der jaren wel geleerd. Ze hebben een veel betere neus dan mensen, als ze willen, vinden ze hun baasje wel.

Luther was zijn negende hond, op de kop af; hij had ze allemaal naar beroemde personen vernoemd: Galileo, Napoleon, Madame Curie, Stalin, Voltaire, Dokter Crippen, Nebukadnessar en Putte Kock.

En Luther, dus. Vier jaar oud, half Duitse staande, half brak en normaal gesproken heel intelligent. Maar nu had hij kennelijk een spoor geroken, hoewel Elis Bengtsson hem nooit voor de jacht gebruikte. Soms werkte zelfs de beste training en opvoeding niet, het was niet anders.

Bij Alkärret was hij al zoekgeraakt, en nu, een half uur later, bij de Gåsaklip, waar ze meestal stopten voor een pauze en iets lekkers, was hij nog steeds nergens te bekennen.

Elis Bengtsson keek op zijn horloge. Vijf voor twee. Hij had beloofd om half drie thuis te zijn, zodat hij Märta naar de dokter kon brengen.

Stomme trut, dacht hij. Waarom kon ze zelf niet met de auto gaan?

Maar als hij erover nadacht … Het was misschien veiliger als ze niet achter het stuur ging zitten. Ze had weliswaar sinds 1955 een rijbewijs, maar al sinds 1969 had ze geen gemotoriseerd voertuig meer bestuurd, nadat ze op Norra torg in Kymlinge achteruit tegen een afvalbak was gereden. Elis had tot de laatste seconde tussen de afvalbak en de achterbumper gestaan, een vreselijke gebeurtenis.

Zelf had hij zevenenvijftig schadevrije jaren op zijn naam, en als zijn gezondheid het toeliet, wilde hij tot zijn begrafenis blijven rijden.

Er was trouwens geen enkele reden om te vrezen dat zijn gezondheid het niet zou toelaten, Märta had een zwakke fysiek, hij niet. Botontkalking, vaatkramp, duizeligheid en god mag weten wat nog meer.

Waar ze vandaag nou weer naar moest laten kijken, wist hij al niet meer. Als hij het al geweten had.

Hij zuchtte, hees zichzelf moeizaam van de boomstronk en dacht na. Liep een stukje de helling op, voor hij opnieuw riep.

‘Luther!’

Weer in alle vier windstreken, tenminste, dat was hij van plan, maar bij de tweede hoorde hij ineens geblaf uit de Gåsakloof.

Hij riep nog een keer in dezelfde richting en de hond reageerde opnieuw.

De Gåsakloof, dacht hij. Wat krijgen we nou?

Toen hij er achteraf over vertelde – aan Märta, aan hun eenbenige maar nieuwsgierige buurman, Olle Mårdbäck, aan de politie – wilde hij graag benadrukken dat hij een voorgevoel had gehad.

Dat hij, toen hij Luther de eerste keer hoorde blaffen, meteen al begreep wat hem in de kloof te wachten stond. De Gåsakloof. Heette die eigenlijk wel zo? Deze benaming had hij na de vorige keer gekregen. De Gåsaklip en de Gåsarots, dat waren reguliere namen, maar Gåsakloof? Hij wist het niet.

De vorige keer. Hoelang was dat geleden? 1975.

Vijfendertig jaar dus. Een generatie, zoals dat heette.

Maar hij had helemaal geen voorgevoel gehad. Als hij eerlijk was. Pas toen hij aan de rand van de klip stond en Luther en het lijk zag – ruim vijfentwintig meter onder hem – was die oude gebeurtenis weer naar boven gekomen.

Het was hem gaan duizelen. Ik droom, dacht Elis Bengtsson. Het kan niet waar zijn dat het weer is gebeurd.

Het was gaan draaien voor zijn ogen; hij had geluk dat er een berkenspruit aan de rand groeide, want als hij zich daar niet aan vast had kunnen houden, had het leven van Elis Bengtsson eveneens in de Gåsakloof kunnen eindigen.

‘Wat zeg je?’

‘Ik zeg dat je de politie moet bellen. Er ligt een dode in de Gåsakloof.’

‘Wéér een?’ zei Märta.

‘Weer een’, zei Elis. ‘Maar de vorige keer was vijfendertig jaar geleden.’

‘Lieve Heer in de hemel’, zei Märta.

‘Bel de politie en zeg dat ze hierheen moeten komen’, zei Elis. ‘En schiet een beetje op. Luther en ik houden de boel hier in de gaten. En de dokter, dat wordt niks vandaag.’

‘Maar Elis, daar moet ik mórgen heen. Het is vandaag zondag.’

‘Zondag?’

‘Ja.’

‘Nou ja, wat maakt het uit wat voor dag het is. Doe eens een keer wat ik zeg en bel de politie!’

‘Ja, ja’, zei Märta. ‘Maar één dingetje: waarom heb je de politie niet zelf gebeld als het zo’n haast heeft?’

‘Omdat ik hier alleen een mobiele telefoon heb’, antwoordde Elis boos. ‘Je belt de politie niet met je mobieltje.’

‘Ik snap het’, zei Märta, waarna hij haar wegdrukte.

Vrouwen, dacht hij.

‘Hou je kop, Luther!’ riep hij toen. ‘Ik kom eraan.’

Om de een of andere reden werd de hond stil.

3

Toen Gunilla Rysth de eerste twintig kilometer over de e18 tussen Karlstad en Örebro had afgelegd, zette ze haar auto op een parkeerplaats en bleef een tijdlang roerloos achter haar stuur zitten. Ze moest wel.

Als ze was doorgereden, had het verkeerd met haar kunnen aflopen; een heftige huilbui en autorijden gaan niet samen.

Niet als je jezelf niet dood wilde rijden, tenminste, en dat wilde ze niet.

Toch niet.

Maar voor ze deze parkeerplek had gevonden – niet ver van Kristinehamn – had ze met de gedachte gespeeld, dat moest ze toegeven. Alleen gespeeld weliswaar, een wanhopige vlucht van de gewetensnood en vreselijke schuld die je met je meedraagt als je iemand diep hebt gekrenkt.

Want Lennart was diep gekrenkt, iets anders kon je het niet noemen. De laatste vijf minuten van hun gesprek had hij geen woord gezegd, haar alleen aangekeken met een blik als van een stervend dier. Een dier dat ze net had neergeschoten en dat nu, terwijl het doodbloedde, zijn beul aankeek met in zijn ogen de onuitgesproken vraag: Waarom?

Zo had hij toch gekeken? dacht ze. Ja, precies zo.

Waarom? Wat heb ik je aangedaan?

Ik hou toch van je. We houden toch van elkaar. We zouden ons leven toch delen.

Ruim vier jaar. Bijna exact vijftig maanden waren ze samen geweest; de eerste twintig, of eerste dertig, had hij haar iedere maand een roos gegeven. Het was in de op een na laatste klas begonnen, het was eenvijfde van haar leven, eenvijfde van zijn leven.

Hij was de eerste die ze gekust had, de eerste met wie ze gevrijd had. Maar niet de enige dus. En zij was de eerste en enige die hij gekust en liefgehad had. Geen twijfel mogelijk. Geen enkele twijfel.

Hij gaat zichzelf van het leven beroven.

Deze gedachte bonkte onder al haar tranen.

Hij gaat het niet redden.

Hij gaat voor de dood kiezen.

En zo zat ze op die parkeerplaats vlak bij Kristinehamn onbedaarlijk te huilen.

Ze had het besluit drie maanden voor zich uit geschoven.

Sinds Pasen. Toen had ze Tomas ontmoet, op dat noodlottige koorkamp in Östersund. Nietsvermoedend, zoals dat heette, was ze er met Kristina, haar jeugdvriendin, heen gegaan. Al op de avond van de tweede dag had Tomas haar gekust en gezegd dat ze geen keus hadden. Ze waren voor elkaar bestemd, dat stond zo vast als een huis, hij was zijn hele leven nog nooit zo zeker van iets geweest.

Het leek wel een of ander slecht verhaal. Als ze het in een meisjesblad had zien staan, zou ze haar neus ervoor hebben opgehaald, geen regel verder hebben gelezen en hebben doorgebladerd.

De nacht erna hadden ze ingebroken in een zomerhuisje en vier uur lang de liefde bedreven.

Wat gebeurt er met me? had ze gedacht.

Wat gebeurt er in hemelsnaam met me?

Ook dat klonk als een meisjesblad. Ik ben een tuthola aan het worden, had ze vastgesteld. Een verliefde idioot. De eerste dagen dat ze thuis was van het kamp hoopte ze dat ze met een charmante klootzak te maken had gehad. Dat hij niet zou bellen en dat ze het gebeurde diep in haar hart zou kunnen begraven en terug zou kunnen gaan naar Lennart. Geborgenheid en Lennart. Pizza en bier op vrijdagavond in Storken met hun vrienden. Over drie jaar een rijtjeshuis en kinderen aan Sommarvägen.

Maar er gingen slechts een paar dagen voorbij. De derde avond belde hij, zoals beloofd. Een halve nacht had ze met hem liggen praten in haar bed in haar eenvoudige huurkamertje, vergezeld door romantisch fluisterende regen die op het raam en de vensterbank tikte, en toen ze tegen het ochtendgloren de hoorn op de haak legde, wist ze het. Vaarwel, Lennart Martinsson, dacht ze. Bedankt voor de vier jaren.

Tot vandaag had ze ermee rondgelopen. Hoe laf mag je zijn? Hoe wreed? Hoeveel pijn mag je een ander doen?

Na twintig minuten verliet ze de parkeerplek. De hoeveelheid tranen bleek ondanks alles niet onuitputtelijk, maar ze voelde zich niet beter nu het huilen was gestopt. Geen zier.

Want het raakte niet alleen Lennart, maar ook het leven van een heleboel andere mensen. Haar ouders: papa de onderofficier en mama de kantoorbediende. Haar zus. Lennarts familie: haar schoonvader de majoor, en haar schoonmoeder de handenarbeidlerares. Ze was zelfs verloofd met Lennart, en iedereen verwachtte dat ze snel zouden gaan trouwen. Een huis en kinderen zouden krijgen, nogmaals, en god mag weten wat nog meer; echt volwassen worden. Martin, Kristina, Sigge en Naomi, iedereen die ze kenden, rekende erop dat het zo zou lopen. Lennart Martinsson en Gunilla Rysth waren een … Hoe heette dat? Een fundament.

Wat zouden de mensen wel niet zeggen? Waarom had ze het niet eerder verteld? Waarom had ze tot het laatste moment gewacht, vlak voor ze naar Birgitta in Uppsala ging? Waarom vertrok ze zonder de boel eerst netjes achter te laten?

Was er een ander?

Nee, dat had ze weggewuifd. Natuurlijk was er geen ander. Wat dacht hij wel niet? Het ging gewoon niet meer, er was geen ander in het spel. Ze moest haar hart volgen.

Alleen Birgitta was op de hoogte. Wist van het koorkamp en wist van Tomas. Ze had gezegd dat zij ongetwijfeld ook door een paar scherven getroffen zou worden als het gedonder in de glazen kwam, maar daar had ze maling aan. Ze studeerde nu een jaar in Uppsala en dat had haar kijk op de dingen verruimd. En als mensen van thuis zouden bellen, zou ze zeggen dat Gunilla inderdaad bij haar logeerde, op een matras op de grond in haar studentenkamer in Rackarberget. En dat ze inderdaad net te horen had gekregen dat het uit was met Lennart. En dat ze het allebei heel erg vonden. Maar zo was het leven, je kon je gevoelens niet sturen, de tijd heelt alle wonden … blablabla.

Ze merkte dat haar gedachten aan Birgitta een beetje hielpen, en misschien was het ook wel zo, constateerde ze enigszins verbaasd, dat hoe verder ze van Karlstad kwam en hoe meer ze Uppsala naderde, hoe makkelijker het leven leek. Tussen Örebro en Arboga zette ze zelfs de autoradio aan, maar ze schaamde zich al snel voor haar lichtzinnigheid en begon weer te huilen.

Swimming, perhaps drowning, in a sea of emotions, dat was een spreuk die ze ooit ergens gelezen had; het was geen slechte omschrijving van hoe het er op dit moment met haar voor stond. Maar ze was niet van plan te verdrinken. Ben je belazerd, dacht ze en woedend snoot ze haar neus in een van de laatste zakdoekjes uit het pakje. Ze moest begínnen met leven, niet ophouden.

Eén ding was in elk geval zeker. Het zou lang duren voor ze terug zou gaan. Maanden, jaren het liefst. Wat de onderofficier, kantoorbediende en zus ook zeiden.

Ik heb in elk geval mijn Sigurd, dacht ze toen ze in Hummelsta stopte om te tanken. Want zo heette hij, de Volkswagen die ze vorige zomer van Lennarts neef had gekocht. Rood, een beetje beschadigd en meer dan honderdduizend kilometer op de teller, maar zo betrouwbaar als een Zwitsers uurwerk. Even afkloppen.

In Birgitta Enanders studentenkamer wachtte haar weliswaar een matras, maar die was maar voor een paar dagen. Vanaf 1 juli, dinsdag, wachtte haar iets heel anders. Ze durfde er bijna niet aan te denken, maar het was moeilijk om het te laten: een tweekamerappartement in Sibyllegatan in Luthagen. Ze had de wijk en de straat op een kaart in de bibliotheek van Karlstad gevonden, maar een duidelijk beeld van de omgeving had ze nog niet. Natuurlijk niet.

Het appartement was van een tante van Tomas, maar het was een soort familiebezit. Toen duidelijk werd dat Tomas zijn dienstplicht in Uppsala zou gaan vervullen, sprak het voor zich dat hij het kon huren. Want hij bleef daarna toch wel in de stad om te studeren? Uiteraard, en de familie vóór alles. De tante woonde zelf het hele jaar door in Spanje; Sibyllegatan hield ze voor de zekerheid aan, voor het geval haar derde huwelijk ook zou stranden.

Volgens Tomas tenminste. Gunilla had foto’s van het appartement gezien, hij had er een stuk of zes opgestuurd, en elke keer als ze ernaar keek of er alleen maar aan dacht, kriebelde het in haar hele lijf. Eén keer werd ze zo opgewonden dat ze zichzelf onder de douche moest bevredigen. Ze zou daar met Tomas gaan wonen! Ze hadden elkaar in totaal drie keer gezien (behalve de dagen in Östersund, één keer in een geleende kamer in Sundsvall en één keer – ze waren elkaar halverwege tegemoet gereisd – in een motel bij Västerås) en nu zouden ze gaan samenwonen. Met Lennart had ze in die vier jaar nooit samengewoond.

Als ik dit aan mama had verteld, was ze flauwgevallen, dacht Gunilla. Van de reactie van papa de onderofficier wilde ze niet eens proberen zich een voorstelling te maken; dit was haar beste verdediging, dat wist ze. Wie ze de waarheid ook verteld zou hebben of om raad zou hebben gevraagd, hij of zij zou haar gezegd hebben dat ze niet goed wijs was. Haar zus, haar vrienden. Iedereen.

Dat was dus geen optie geweest. Zwijgen is goud. Het uitmaken was één ding. Het uitmaken en gaan samenwonen met een andere jongen was onbestaanbaar. Ze zouden haar hebben veroordeeld.

Ze zouden haar gaan veroordelen.

Allemaal, behalve Birgitta. Ik zeg niet dat je er goed aan doet, had ze gezegd. Maar ik weet zeker dat ik hetzelfde zou hebben gedaan. Mocht dat een troost zijn.

Waarna ze op de voor haar kenmerkende manier in schaterlachen was uitgebarsten.

Fijn, dacht Gunilla Rysth. Wat ongelooflijk fijn dat Birgitta ook in Uppsala woont.

De sleutel zat in een plastic zakje onder haar fietszadel, zoals ze afgesproken hadden. Birgitta werkte de hele zomer in een restaurant buiten de stad en zou niet voor negen uur thuiskomen.

Nu was het half drie. Gunilla droeg haar zware koffers een voor een de trap op en haalde de deur van het studentenhuis van het slot. Vijf kamers en een gemeenschappelijke keuken, had Birgitta verteld, maar nu in de zomer waren alleen zij en Jukka er.

Misschien had Jukka ook wel een baantje. Hij was in elk geval niet thuis, zodat Gunilla in alle rust kon rondkijken. Birgitta’s kamer en de gemeenschappelijke ruimtes. De keuken, de wc, de badkamer. Hoewel drievijfde van de huurders er niet was, was het een rommeltje, en ze bedacht dat ze het wel heel goed getroffen had, voor ze aan haar eerste jaar begon, kon zij al een eigen appartement betrekken met haar droomprins. Ze wist nog dat Birgitta de eerste maanden bij een hospita had gewoond en dolblij was toen ze een kamer in Rackarberget kon krijgen.

Droomprins? Waar kwam dat woord nou weer vandaan? Het had een ironische ondertoon die haar niet beviel. Een droomprins was per definitie onecht, en Tomas Winckler was niet onecht.

Ze zou niet goed uit kunnen leggen waarom ze dat zo zeker wist, maar dat was ze ook niet van plan. Zwijgen is goud, nogmaals.

Ik zou zo met hem kunnen trouwen, dacht ze. Nu meteen, als hij me zou vragen.

Jeetje, dacht ze toen. Even kalm aan, tuthola, en vergeet de pil niet! Je bent nog maar twintig, je was toch van plan om eerst een studie te gaan doen?

Ze maakte de deur van de koelkast open en stelde vast dat er boodschappen gedaan moesten worden. Er waren een plankje en een deurvakje voor ‘Biggan’ gereserveerd, maar in de hele koelkast lag niet meer dan een liter melk, een tube viskuit en drie gele uien. Birgitta had verteld dat ze in het restaurant at, zowel ontbijt, lunch als avondeten, maar als Gunilla iets wilde snaaien, moest ze maar boodschappen doen en de koelkast vullen. Hoe Jukka zich in leven hield, was hun zorg niet.

Op het ‘Biggan’-plankje in de keukenkast stond een pak cornflakes, een zak harde broodjes en een fles ketchup. Ach, dacht Gunilla, ik zit hier maar drie dagen. Zaterdag heb ik een eigen keuken, en die zal er niet zo uitzien.

Ze keek op de klok. Over drie uur zou ze Tomas op Nybron ontmoeten. Ze werd helemaal blij van binnen als ze aan hem dacht, maar ze bleef bij haar besluit om boodschappen te gaan doen in plaats van te gaan douchen.

Ze was tien minuten te vroeg, bang dat ze het misschien niet zou kunnen vinden, maar het klopte wat hij had gezegd. De brug Nybron lag echt midden in de stad.

Het was een warme avond, maar toch was het behoorlijk stil op straat. Hij had het uitgelegd. Voordat de studenten eind augustus terugkwamen, was Uppsala een doodgewoon Zweeds stadje, verzonken in een lome zomerslaap. Groen en fraai, dat zeker, althans, aan de westkant van de rivier, terwijl het grootste deel van zijn bewoners zich elders bevond.

Ze had er niets op tegen. Integendeel, langzaam vertrouwd raken met de stad, twee maanden lang bekend raken met al het nieuwe, voordat het serieus werd aan het instituut Engels – waar dat ook mocht zitten – wat kon ze zich nog meer wensen?

Ja, misschien dat Tomas net zo veel vrije tijd had als zij, maar je kon niet alles hebben. Tot volgend najaar zat hij in dienst in een wijk die Polacksbacken heette, maar de meeste avonden was hij vrij. Op zaterdag en zondag ook, en half juli – over veertien dagen al – had hij een week oogstverlof.

Ze leunde met haar ellebogen over de stenen balustrade van de brug en keek naar het troebele water dat gestaag onder haar door stroomde. Mijn leven, dacht ze, mijn leven kan niet beter worden dan nu.

Hoe deze gedachte zich al een halve dag nadat ze op een parkeerplaats in Värmland hartstochtelijk om haar slechtheid had zitten huilen kon aandienen, tja, die vraag besloot ze niet nader te onderzoeken.

Niet nu in elk geval, want ineens zag ze hem met snelle passen onder de hoge bomen aan de westkant van de rivier aan komen lopen.

Hij had een bos bloemen in zijn ene hand en een fles wijn in de andere, en een half uur later zaten ze op een deken in de beschutting van een bosschage op de helling onder het kasteel. Ze lachte hard toen hij vertelde dat hij de deken uit een legeropslag had gepikt en hier onderweg naar Nybron had neergelegd. Hopelijk prikte hij niet te erg.