Irène Némirovsky

Het misverstand

Uit het Frans vertaald door Pauline Sarkar

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Le Malentendu, verschenen bij Denoël

Oorspronkelijke tekst © Éditions Denoël, 2010

Published by arrangement with Literary Agency Wandel Cruse, Paris

Nederlandse vertaling © Pauline Sarkar en De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Sean Sexton Collection/Corbis/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2414 7

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Yves sliep vol overgave, als een kleine jongen. Zijn voorhoofd lag op zijn dubbelgevouwen arm en instinctief hervond hij met de diepe, vertrouwde slaap van vroeger ook de gebaren en zelfs de glimlach van een kind, onschuldig en ernstig; hij droomde van een vlak strand dat baadde in de zon, in de avondzon boven de zee, in de zon tussen de tamarisken.

Toch had hij Hendaye al meer dan veertien jaar niet meer gezien en toen hij de vorige avond in het donker was aangekomen, had hij van dit verrukkelijke stukje Baskische grond alleen maar een schaduwrijke afgrond gezien vol geluid – de zee – en een paar lichtjes in een dichte, donkere massa, vermoedelijk een tamariskenbosje, en nog wat andere lichtjes aan de rand van de golven – het Casino – daar waar vroeger alleen maar wat vissersboten schommelden. Maar in zijn herinnering was het zonnige paradijs van zijn jeugd nog intact en in zijn dromen werd het precies zo herschapen, tot in de kleinste details, tot in de bijzondere geur van de lucht.

Als kind had Yves de mooiste vakanties van zijn leven in Hendaye doorgebracht. Hij had er genoten van volle, gouden dagen, rijp als mooie vruchten, met een zon die in zijn verrukte ogen helemaal nieuw was, als in de oertijd van de wereld. Sindsdien leek het of het heelal geleidelijk aan zijn frisse kleuren was verloren en of die ouwe zon zelf ook doffer geworden was. Maar soms in zijn droom gebeurde het dat de jonge man die nog steeds een elegante en levendige fantasie had, ze weer ving in al hun oorspronkelijke pracht; de ochtenden die volgden op die nachten waren dan als het ware betoverd door een verrukkelijke droefheid.

Die ochtend schrok Yves om acht uur wakker, net als altijd in Parijs. Hij deed zijn ogen open en maakte aanstalten om uit bed te springen, maar door een spleet in de jaloezieën zag hij een zonnestraal naar zijn bed glijden als een gouden pijl, terwijl hij het lichte gegons van een mooie zomerdag op het platteland hoorde, vermengd met de stemmen van tennissers in het naburige park en het bijzondere, vrolijke geluid – belletjes, voetstappen, vreemde stemmen – dat hem duidelijk maakte dat hij in een hotel was, een groot gebouw vol mensen die niet hoefden te werken.

Toen ging Yves weer liggen, glimlachte en rekte zich uit; hij genoot van al die heerlijk luie gebaren als van een hervonden luxe. Ten slotte zocht hij de bel die tussen de koperen spijlen van het bed hing en drukte erop. Na verloop van tijd kwam de bediende binnen met het ontbijt. Hij opende de luiken en de zon stroomde als een vloedgolf de kamer binnen.

‘Het is prachtig weer’, zei Yves hardop tegen zichzelf, zoals toen hij nog een schooljongen was en al zijn pleziertjes en zorgen afhankelijk waren van het weer. Hij sprong uit bed en rende op blote voeten naar het raam. Eerst was hij teleurgesteld: hij had Hendaye gekend toen het nog maar een piepklein dorpje was van vissers en smokkelaars, met slechts twee villa’s, die van Pierre Loti, iets verder weg aan de linkerkant, in de richting van de Bidassoa, en die van zijn ouders, rechts, precies daar waar nu een stuk of twintig huizen stonden in namaak-Baskische stijl. Hij zag dat aan de rand van de zee een dijk was opgeworpen met dunne boompjes erlangs: er stonden wat auto’s geparkeerd. Hij wendde zich mokkend af. Waarom hadden ze dit gezegende plekje verknoeid, hij had er juist altijd van gehouden vanwege de eenvoud en rustgevende charme.

Toch bleef hij staan bij het geopende raam en langzamerhand ontdekte hij de lijnen, de nuances, de contouren van de bergen, het glinsterende oppervlak van de golf en de levende, lichte kruin van de tamarisken, zoals je in een door de jaren veranderd gezicht een glimlach of blik herkent en daardoor aarzelend, met tedere emotie, de geliefde trekken terugziet. En toen hij de geur van kaneel en oranjebloesem, aangevoerd door de wind uit Andalusië, weer opsnoof, voelde hij zich helemaal verzoend met het voorbijgaan van de tijd, en hij glimlachte en voelde de blijheid van vroeger in zijn hart.

Met tegenzin ging hij weg van het raam en liep naar de badkamer, die glanzend van de verf met zijn witte tegels straalde in de zon. Yves deed de rolgordijnen naar beneden en aangezien ze van kantwerk waren met ingewikkelde figuren, verschenen diezelfde tekeningen direct op de vloer, ze bedekten de grond met een licht tapijt, speels en ijl, steeds bewegend wanneer de zeewind de gordijnen deed bollen. Verrukt volgde Yves met zijn ogen dit spel van licht en donker, en hij herinnerde zich dat dit zijn meest geliefde tijdverdrijf was geweest toen hij klein was. Elke keer dat hij in de man die hij geworden was zulke kinderlijke trekjes terugvond, voelde hij een zekere vertedering, vermengd met een vage onrust, zoals wanneer je een portret van vroeger van jezelf ziet.

Hij sloeg zijn ogen op en zag zichzelf in de spiegel. Zijn ziel leek die morgen zo veel op die van de stralende ochtenden van zijn jeugd dat zijn spiegelbeeld hem pijnlijk verraste. Het gezicht van een dertigjarige, maar zo moe en vaal, zo dof van kleur, met een bitter trekje bij de mondhoek, met waterige blauwe ogen met diepe kringen eronder en zonder de lange, zijden oogharen van vroeger … Het gezicht van een weliswaar jonge man, maar veranderd, vervormd door de tijd die rustig maar genadeloos in de zachte frisheid van het jongensgezicht een hele wirwar van lijntjes had getrokken, als de eerste, spottende schets van toekomstige rimpels.

Yves streek met zijn hand over zijn voorhoofd, dat al kaal werd bij de slapen; daarna masseerde hij lange tijd machinaal onder het daar steilere haar de plek van zijn laatste wond, een granaatscherf die hem daarginds in België bijna gedood had, vlak bij dat sinistere stuk verkoolde muur, bij al die dode bomen …

Maar de bediende kwam binnen om het ontbijtblad mee te nemen en verstoorde zijn gedachten, die ongemerkt steeds somberder werden, zoals op bepaalde zomerdagen, als de al te blauwe lucht donkerder wordt zonder dat je het merkt, totdat hij helemaal donkergrijs is van het onweer. Yves trok zijn espadrilles en een zwempak aan, hij sloeg een badjas om en daalde af naar het strand.

2

Yves lag languit op het warme zand, dat knisperde onder zijn blote voeten, hij sloot de ogen, rekte zich uit, bleef onbeweeglijk liggen om beter de unieke indruk van een stille, volmaakte, bijna dierlijke vreugde te ervaren met alle poriën van zijn door de zon gebrande huid, met heel zijn gezicht, dat gekeerd was naar het intense licht van de augustushemel, bleek van de hitte.

Om hem heen bewogen zich allerlei jonge en knappe mannen en vrouwen, onwaarschijnlijk bruin, lenig en ontkleed. Anderen lagen in groepjes hun natte lichamen te drogen in de zon; jonge jongens met ontbloot bovenlichaam speelden met een bal langs het water; ze renden langs het lichte strand als Chinese schimmen. Vermoeid van het lange zwemmen sloot Yves zijn ogen; het felle middaglicht drong door zijn dichte oogleden heen en dompelde hem in een vurige duisternis waarin grote zonnen ronddraaiden, donker en gloeiend tegelijk. De lucht was vol van het sonore geklots van de golven, die tegen het zand sloegen met krachtig geklapwiek. Yves werd uit zijn versuffing gehaald door de heldere lach van een kind; haastige kleine voetjes renden vlak langs hem en meteen kreeg hij een handvol zand over zich heen. Hij richtte zich op en hoorde een vrouwenstem verontwaardigd roepen: ‘Francette, toe nou, Francette, wees zoet en kom onmiddellijk mee!’

Yves was nu klaarwakker, hij ging op zijn hurken zitten en sperde zijn ogen wijd open; hij zag een knappe vrouwenfiguur in een strak zwart zwempak, dat werd voortgetrokken door een piepklein meisje van een jaar of drie, robuust en schattig, met een door de zon verschoten blonde haardos en een stevig lichaampje, dat bijna net zo donker was als dat van een negerinnetje.

Yves zag ze naar de zee lopen. Heel lang volgde hij hen met zijn ogen, hij had er onbewust plezier in, wat werd veroorzaakt door het meisje maar zeker ook door de knappe moeder. Haar gezicht had hij niet gezien, maar ze zag eruit als een prachtig beeldje. Hij moest glimlachen toen hij bedacht hoe moeilijk het geweest zou zijn om in Parijs te zien wat hier aan zee zo natuurlijk leek. Zoals die jonge vrouw daar bruin en roze stond, zoals je alle golvingen en lijnen van haar lichaam kon raden onder het dunne badpak, behoorde ze hem, de onbekende, enigszins toe, omdat ze tegenover hem net zo naakt was als tegenover haar minnaar. Daarom misschien voelde hij, toen ze was opgegaan in de menigte badgasten, een heel klein, vluchtig gevoel van onrust, een vreemde spijt, die zich verhield tot diepe wanhoop als een speldenprik tot een snijwond.

Hij ging op zijn zij liggen en voelde zich plotseling vaag melancholiek; verstrooid speelde hij met een handjevol zand, dat hij door zijn vingers liet glijden als een zachte, hinderlijke haarlok. Daarna keek hij weer naar de zee, in de hoop dat hij de vrouw van wie hij zojuist een glimp had opgevangen er uit zou zien komen. Donkere en roze vrouwenfiguren liepen langs, maar hoe hij zich ook inspande, die van daarstraks zag hij niet meer. Ten slotte ontdekte hij haar, dankzij het kind, dat zijn aandacht trok omdat het hard huilde en stampvoette: het arme schaap had vast een grote slok zout water binnengekregen. De moeder lachte wat, noemde haar ‘dompie’ en probeerde haar te troosten, plotseling bukte ze zich, tilde het kind op, zette het op haar schouders en begon te rennen. Yves zag duidelijk de contouren van haar hoge, welgevormde borsten, de soepele, sterke taille van de jonge vrouw van nu, die nooit een korset heeft gedragen, veel loopt en nog meer danst; ze zag er tegelijk sterk en delicaat uit, riep vaag de gedachte op aan een Griekse vrouw die rent zonder dat haar lichaam doorbuigt onder het gewicht van de amfoor op haar schouder. Zo droeg ze haar knappe dochtertje, ze was heel eenvoudig en heel mooi in die mooie, eenvoudige natuur. Met een soort onrust richtte Yves zich op zijn ellebogen op om haar beter te kunnen zien als ze langs zou lopen: hij wilde haar gezicht goed zien, en hij zag het, het was bijna net zo bruinverbrand als dat van haar dochtertje. Ze had een ronde kin met een kuiltje erin, een vochtige, halfopen rode mond, die vast naar zout en zilt zou smaken, ze had iets strengs en naïefs tegelijk, zoals kinderen dat hebben en soms heel jonge vrouwen. Toen zag hij ook haar kortgeknipte haar, de zwarte lokken werden door de scherpe zeewind rond haar kleine, zuivere voorhoofd geblazen, ze waren grof en warrig en leken op de marmeren krullen van een standbeeld van een Griekse jongeling. Ze was echt heel knap. Ze verdween in een strandpaviljoen en toen voelde hij zich teleurgesteld omdat hij de tijd niet had gehad om te zien wat voor kleur haar ogen hadden.

Iets later liep hij terug door de tuin van het hotel; de zeelucht en de zon maakten hem bijna duizelig, met een zeurderige, lichte hoofdpijn. Hij liep langzaam en knipperde met zijn ogen zonder erin te slagen al dat vreselijke licht te vermijden dat aan zijn wimpers leek te plakken en dat zijn blik, gewend aan de grijstinten van de Parijse hemel, vertroebelde. Hij ging de lobby binnen en het eerste wat hij daar zag was het kleine kind dat zand naar hem gegooid had, en dat nu onder luid gekraai op en neer danste op de knieën van een in het wit geklede meneer. Yves keek naar hem en meende hem te herkennen; hij vroeg aan de piccolo die de lift bediende hoe de man heette.

‘Meneer Jessaint’, antwoordde de jongen.

Maar die ken ik, zei Yves tegen zichzelf.

Hij begreep direct dat dit de echtgenoot was van de knappe vrouw die hij op het strand had gezien. Maar in plaats van zich te verheugen over dit toeval dat hem in staat stelde zo gemakkelijk, snel en eenvoudig kennis met haar te maken, mopperde hij strikt onlogisch maar heel menselijk: ‘Verdorie, weer lui van daarginds … Kan ik dan niet eens twee weken rustig alleen zijn?’

3

Yves Harteloup was geboren in 1890, midden in het fin de siècle, die gezegende periode toen er in Parijs nog mensen waren die niets deden, toen men er nog trots was op de eigen verdorvenheid en er eer in stelde pervers te zijn, toen het leven voor de meeste mensen vredig en benauwd voortkabbelde als een beek waarvan men al bij de bron de loop en de vermoedelijke lengte ziet.

Yves was de zoon van een ‘clubganger’, zoals men toentertijd een rasechte Parijzenaar noemde die hetzelfde drukke, lege leven van zijn gelijken leidde. Toch had hij twee passies in zijn leven: vrouwen en paarden. Beide verschaften hem een gevoel van dronkenschap, grote opwinding, gevaar. Toen hij stierf kon hij, zonder Parijs ooit verlaten te hebben – behalve dan voor Nice en Trouville – en zonder van de wereld ooit iets anders gezien te hebben dan de boulevards, de renbanen en het Bois de Boulogne, met zijn blik uitsluitend gericht op de ogen van vrouwen en zijn verlangen op hun mond, aan de priester die hem het eeuwige leven beloofde ten antwoord geven, dankzij die paarden en vrouwen: ‘Wat moet ik daarmee? Ik wil alleen rust. Ik ken alles al.’

Yves was achttien jaar oud toen zijn vader stierf. Hij herinnerde zich diens zachte handen, zijn tedere, spottende glimlach, het lichte, hinderlijke parfum dat altijd om hem heen hing alsof de geur van zo veel geliefkoosde vrouwen nog in de plooien van zijn kleren zat. Yves leek op hem, hij had ook mooie handen, geschapen voor de liefde en het nietsdoen, en dezelfde gevoelige, heldere ogen, maar die waren bij de vader zo scherp en levendig en bij de zoon soms heel dof en verveeld, zo diep als poelen water …

Yves herinnerde zich ook zijn moeder heel goed, hoewel hij haar al vroeg verloren had; elke ochtend placht de kinderjuffrouw hem bij haar te brengen als haar haar werd gekapt; ze droeg een lichte peignoir vol kanten ruches, die onder het lopen een geluidje maakten als van vogelvleugeltjes; hij herinnerde zich zelfs nog haar zwartsatijnen korset, strak om haar ranke, mooie lichaam, haar volgens de heersende mode ingesnoerde silhouet, haar rossige haren en haar roze huid.

Hij was een gelukkig kind geweest, een rijkeluiszoontje, gezond en geliefd. Zijn ouders hielden van hem en bekommerden zich om hem en aangezien ze dachten dat ze al wisten hoe zijn leven zou verlopen – vrij, welvarend, met niets dan vrije tijd – deden ze hun best om hem al vroeg een gevoel voor schoonheid bij te brengen, voor de manier van denken die het leven nobeler maakt, en ook voor die ontelbare subtiele niemendalletjes vol elegantie en luxe die het leven verfraaien en het vervullen met een onvergelijkbaar grote zachtheid. En bij het opgroeien leerde Yves steeds meer om van mooie dingen te houden, geld goed uit te geven, zich goed te kleden, goed paard te rijden en te schermen en zelfs, dankzij de tactvolle lessen van zijn vader, vrouwen te beschouwen als het grootste goed in deze wereld, de wellust als een kunst en het leven, kortom, als iets moois, luchtigs en gracieus, waar een wijs man alleen maar vreugde aan kon beleven.

Op zijn achttiende was Yves wees, afgestudeerd en vrij rijk. Rouw dwong hem tot relatieve eenzaamheid, hij verveelde zich, begon vaagjes aan een letterenstudie en vatte toen het plan op om te reizen, want hij was heel anders dan zijn vader – en trouwens dan diens hele generatie: hij wilde zich niet beperken tot de wereld rond de Avenue de l’Opéra en het Sentier de la Vertu, hij brandde van nieuwsgierigheid naar het vreemde, het buitenlandse, al wat zijn vader met een misprijzend glimlachje ‘romantisch’ had genoemd. Yves bracht dus een paar maanden door in Engeland, droomde van een reis naar Japan, waar het niet van kwam, bezocht wat oude, dode stadjes in Duitsland, bracht kalme, betoverende dagen door in Siena en een hele lente in Spanje, waar hij al naar verlangd had sinds de mooiste periodes uit zijn jeugd: zijn vakanties in Hendaye, aan de Spaanse grens, in een oud huis van zijn ouders, waar ze hem altijd met zijn kinderjuffrouw heen stuurden voor de zomer. Zo leefde hij meer dan twee jaar, voortdurend onderweg, en begin 1911 kwam hij terug naar Parijs. Daar vestigde hij zich definitief, regelde het zo dat hij zijn militaire dienst in Versailles kon doen. Twee à drie jaar gingen prettig en snel voorbij. Hij herinnerde zich die nu als bepaalde lentes, zonovergoten, kortdurend, met kortstondige amoureuze avonturen die zo voorbij waren, heel leeg, maar wel charmant. En toen brak plotseling midden in dat leventje de oorlog uit, als een donderslag bij heldere hemel.

1914: het vertrek, het eerste enthousiasme, de verschrikking van de dood. 1915: kou, honger, modder in de loopgraven, de dood als goede bekende die naast je loopt en op je brits slaapt. 1916: nog steeds de kou, het vuil, de dood. 1917: de moeheid, de gelatenheid, de dood … Een eindeloos lange nachtmerrie …

Van de overlevenden waren de bedachtzame burgers onveranderd teruggekeerd, ze pakten hun oude gewoontes en hun vroegere geestesgesteldheid weer op, als waren het oude pantoffels. Anderen, degenen die heftig leefden, brachten hun opstandigheid, hun koorts en gekwelde verlangens weer onder de mensen. En nog weer anderen waren, zoals Yves, gewoon moe thuisgekomen. Eerst dachten ze dat het wel voorbij zou gaan, dat de herinnering aan die donkere uren wel zou verbleken naarmate het bestaan weer rustig, normaal en mild werd, en dat ze op een goede dag weer net zo sterk, krachtig en jong als vroeger zouden zijn. Maar de tijd verstreek en ‘dat’ bleef maar, als een langzaam werkend gif. ‘Dat’, de vreemde, verre blik die alle menselijke ellende, alle verschrikkingen, alle angsten gezien had, de minachting voor het leven en het bittere verlangen naar de grofste, meest vleselijke lusten, en de luiheid, aangezien immers het enige werk daarginds gedurende zo veel jaren erin had bestaan om met de armen over elkaar te wachten op de dood, een soort wrange vijandigheid jegens de ander, jegens ieder ander, omdat die niet heeft hoeven lijden, niet heeft hoeven zien … Velen waren teruggekomen met deze of soortgelijke gedachten, velen waren verdergegaan met leven als de wederopgestane Lazarus, die zich voortbeweegt te midden van de levenden, met gestrekte armen, gehinderd bij het lopen door zijn doodskleed en met in doodsangst wijd opengesperde ogen.

Pas in 1919 keerde Yves, drie keer gewond en met het oorlogsherinneringskruis, terug naar Parijs. Hij begon orde te scheppen in zijn zaken en uit te rekenen wat er nog over was van zijn fortuin. Dat was indertijd bij zijn meerderjarigheid door de notaris in tweeën gedeeld. Wat hij van zijn moeder geërfd had, was belegd in de fabriek van haar broer, een schatrijke industrieel. Daar was helemaal niets meer van over: zijn oom was in 1915 gestorven als een geruïneerd man. Resteerde de erfenis van zijn vader, die voor de oorlog was omgezet in buitenlandse aandelen, meest Duitse en Russische. Al met al kon Yves dus over een rente beschikken die ruim voldoende was voor zijn sigaretten en zijn taxi’s. Voor de rest moest hij gaan werken. Aan de sombere tijd die volgde, kon hij later nooit terugdenken zonder een rilling van afschuw. Deze jongeman, die vier jaar lang een soort held was geweest, was laf bij het uitoefenen van zijn dagelijkse plicht, het opgelegde werk, de kleinzielige dwang van het bestaan. Hij had uiteraard net als ieder ander een mooi huwelijk kunnen sluiten met een dochter van nouveaux riches, of een rijke Amerikaanse kunnen huwen, maar hij had door zijn opvoeding alle scrupules en gevoeligheden meegekregen die ook weer een luxe zijn, maar dan wel een lastige, en zelfs echte principes die iets doen met ons geweten, als harde gotische stoelen met hoge rugleuning, heel mooi en heel ongemakkelijk.

Ten slotte had Yves een plek gevonden bij de administratie van een groot, internationaal georiënteerd handelskantoor – 2.500 francs in de maand, een uitgelezen kans.

Sinds 1920 – het was nu augustus 1924 – leidde Yves een klerkenleven dat hij haatte zoals sommige aartsluie, overgevoelige jongetjes het internaat haten. Hij had zijn oude appartement nog, vol herinneringen, bloemen, met liefde neergezette snuisterijen. Elke ochtend om acht uur, als hij moest opstaan en zich snel moest aankleden om deze luwte, deze beschutting te verruilen voor de ruwe kou van de straat, voor het kale, vijandige kantoor, waar de dag voorbij zou gaan met het geven en ontvangen van orders, met schrijven en praten, voelde Yves zich wanhopig, met een diep gevoel van haatdragende maar vergeefse opstandigheid, een verschrikkelijk, donker, verpletterend gevoel van verveling. Hij was niet eerzuchtig of actief; hij deed aandachtig wat hij moest doen, ongeveer zoals je op school je lessen voorbereidt.

De gedachte kwam niet eens bij hem op dat hij in zaken zou kunnen gaan, strijden, zich verrijken. Hij was de zoon en kleinzoon van rijke mensen, renteniers, hij leed aan een gebrek aan rijkdom en zorgeloosheid, zoals je honger of kou kunt lijden. Langzamerhand was hij gewend geraakt aan zijn leven, omdat je nu eenmaal overal aan went, maar zijn gelatenheid was zwaar en somber. De dagen sleepten zich allemaal eender voort en brachten elke avond een gevoel van grote vermoeidheid, hoofdpijn, een bittere, ziekelijke hang naar eenzaamheid. Hij at snel in een restaurant of thuis bij de haard, met zijn hond Pierrot, een witte poedel vol krulletjes die leek op een speelgoedschaap, tussen zijn voeten en hij ging vroeg naar bed omdat cabarets en dancings duur waren en hij de volgende dag weer vroeg op moest.

Hij had soms een maîtresse, verbintenissen die twee, hooguit drie maanden duurden, snel ontstonden en snel verbroken werden: hij had er altijd gauw genoeg van, hij wisselde vaak van vriendin, want hij was van mening dat alleen de eerste omhelzing de moeite waard was. Hij beoefende met verve de moderne kunst van het ‘laten vallen van een vrouw’. Hij verstond de kunst om zich op tedere wijze van haar te ontdoen. Soms, als hij er weer een verlaten had, moest hij met een gevoel van opluchting zoals je dat krijgt na een vervelende klus, denken aan zijn vader, die meende dat hij de zin van het leven gevonden had in zulke ogen, borsten, korte extases. De vrouw … voor Yves was ze niet meer dan een handig voorwerp. Ten eerste waren er zo veel sinds de oorlog en ze waren zo makkelijk … en verder … nee, echt, hoe hij zich ook concentreerde op die blikken vol verliefdheid en leugens, de innerlijke rilling van de geest, de ongekende opflakkering die zijn vader had menen te bereiken en waar hij zelf misschien vagelijk ook naar op zoek was, had hij nooit gevonden. En hij dacht dat voor degenen die stervenden diep in de ogen hebben gekeken, die gewond zijn geraakt, die hun oogleden wanhopig hebben opengesperd om een stukje van de hemel te zien alvorens te sterven, dat voor diegenen een vrouw geen geheim heeft, geen mysterie, geen andere charme dan dat ze willig, knap en fris is. Liefde … dat moest een indruk zijn van vrede, sereniteit, oneindige kalmte … Liefde, dat moest rust zijn … als het al bestond …