Antonio Muñoz Molina

Maanstorm

Uit het Spaans vertaald door Adri Boon

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel El viento de la Luna, verschenen bij Seix Barral

Oorspronkelijke tekst © Antonio Muñoz Molina, 2006

Nederlandse vertaling © Adri Boon en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Joel Robison/Arcangel Images/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2415 4

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Tijdens het aftellen wacht je vol ongeduld en spanning op een explosie die iets van een ramp zal hebben, maar na de nul gebeurt er niets. Je ligt op je rug, stijf, de knieën in een rechte hoek, de blik recht vooruit, naar boven, in de richting van de hemel, als je die zou kunnen zien door de transparante bolling van de ruimtehelm, die je na bevestiging aan de stijve kraag van het drukpak onderdompelde in net zo’n absolute stilte als op de zeebodem heerst. Opeens bewogen de monden van degenen die het dichtstbij waren zonder dat ze geluid voortbrachten en het was alsof je je al heel ver weg bevond terwijl de reis nog moest beginnen. Je handen op je dijen, je voeten tegen elkaar in de grote witte laarzen met een gele rand en een enorm dikke zool die voor de lancering met titanium klemmen zijn gefixeerd, je ogen wijdopen. Je hoort niets, zelfs niet het suizen van het bloed in je oren of je hartslag, waargenomen en doorgegeven door een paar sensors die vastzitten aan je borst, een diep, regelmatig geluid als van een trommel maar met een puls die veel minder exact is dan het tikken van de chronometers. Alles zal worden geregistreerd, het aantal hartslagen per minuut, van jou, van je twee mede-astronauten, allebei net zo bewegingloos en gespannen als jij, drie harten die kloppen in een verschillend ritme, als drie trommels die dwars door elkaar heen klinken. Je zult je ogen dichtdoen en wachten. Je oogleden zijn praktisch het enige lichaamsdeel dat je willekeurig kunt bewegen en dat doet je je fysieke broosheid beseffen, je naaktheid verhuld door de drie pakken over elkaar, gemaakt van nylon, plastic, katoen en geïmpregneerd met brandwerende materialen. Elk pak is op zichzelf al een ruimtevehikel. Een paar jaar geleden zweefde je meer dan een uur in de ruimte op tweehonderd kilometer van de aarde, verbonden met het vaartuig door slechts een lange slang waardoor je kon ademen; je herinnert je geen angst of duizeligheid, slechts de gewaarwording van volmaakte stilte terwijl je met uitgestrekte armen en benen gewichtloos bewoog in het niets, onmerkbaar getroffen door deeltjes van de zonnewind. Met mijn ogen dicht stel ik me voor dat ik die astronaut ben. Ik zie geen sterren, alleen een duisternis waarin niets bestaat, dichtbij noch ver weg, boven noch onder, eerder noch later. Ik zie de immense kromming van de aarde die helder blauw en wit heel langzaam beweegt, ik zie de wolkenspiralen, de scheidslijn tussen de zone waar het dag is en de schaduw van de nacht. Maar nu wil ik niet in de ruimte zweven. Nu doe ik mijn ogen dicht en voed ik mijn verbeelding met de kleinste details om me in de Apollo xi te kunnen bevinden op het moment dat hij de lucht in gaat. Je hebt in zekere mate controle over de beweging van je oogleden, ragfijne stukjes huid die over de vochtige oogbol glijden, evenals over de spieren die de oogbollen aansturen, maar hoe je ze ook dwingt, ze laten je rechts en links niets zien. Links en rechts van je bevinden zich de twee andere ruimtevaarders, die net als jij stijf in hun pak en helm in dezelfde houding liggen, gefixeerd met dezelfde elastische gordels en titanium klemmen, samen met jou opgesloten in de conische ruimte van een zuurstofrijke cabine vol kabels, schakelaars, stopcontacten, een boobytrap die in een vuurbal kan veranderen ten gevolge van een niet onwaarschijnlijke vonk in geval van kortsluiting. Anderen zijn zo gestorven, in een even nauwe en verstikkende ruimte als deze, in deze houding die op zich al iets funerairs heeft. Degene die zich er het dichtstbij bevindt probeert de hendel te deblokkeren om het luik open te krijgen maar dat lukt niet, en een ogenblik later ontploft alle zuurstof in een grote steekvlam. Metalen platen die roodgloeiend kromtrekken, giftige dampen van isolatiemateriaal en synthetische vezels, gesmolten plastic dat eerst plakt aan het verschroeide vlees en zich er vervolgens mee vermengt. De capsule bevindt zich boven op een raket die twintig meter langer is dan het Vrijheidsbeeld en beladen is met zevenduizend ton vloeibare waterstof, zo brandbaar dat om de buitenkant een mantel van kunstijs zit die ervoor moet zorgen dat de temperatuur laag blijft in de klamme hitte van de moerassen van Florida. Maar je hebt het niet warm, ondanks het pak, de helm, de drie lichamen die zich naast elkaar bevinden in de kleine conische ruimte, elk met zijn eigen puls, geknipper van ogen, het bloed dat met een net iets andere snelheid stroomt dan dat van de anderen. Een netwerk van dunne buisjes zorgt ervoor dat er voortdurend koud water door het ruimtepak wordt geperst zodat het koel blijft. Frisse lucht waaraan een lichte plasticgeur zit blaast zachtjes over hun huid, strijkt over hun gezicht, hun vingers in de handschoenen, de toppen die instinctief trommelen, met beheerst ongeduld, dat ook door de sensors geregistreerd wordt. Het is eigenlijk niet echt lucht, het is voornamelijk zuurstof, zestig procent, en veertig procent stikstof. Hoe meer zuurstof, hoe groter het brandgevaar. De lucht ruikt naar zout en misschien algen en zelfs naar de moerasgrond, zelfs op de hoogte van de loopplank naar het open luik, op honderdtien meter boven de grond. In heel de weidsheid van het vlakke land en de modderpoelen die zich uitstrekken tot aan de horizon van de zee is er geen hoger punt. De zilte geur van de lucht verdween op het moment waarop de helm werd vastgemaakt aan de wijde stijve kraag van het ruimtepak en ook alle geluiden ophielden. In het ochtendlicht is ver weg de branding te zien die stil stuksloeg tegen de Atlantische kust. Vanuit de hoogte ogen de drassige vlakte en de rechte, verlaten stranden als een primitief landschap, nog niet door mensen verkend, een maagdelijk gebied van ver voor de oudste geslachten van mensachtigen, meer verwant aan het vroegste dierenleven op aarde, de eerste zeewezens met hun kieuwen die zichzelf al voortslepend op het slijk waagden. Iets eerder, als het nog donker is, zijn er op de stranden vuren te zien en constellaties van koplampen op de wegen waar de auto’s vast zijn komen te staan, een immense stoet mensen die van heinde en verre de verblindend witte gloed van de lanceerbasis naderen, met alle schijnwerpers gericht op de raket die omgeven door wolken damp rechtop staat tegen het rode metalen platform, waarvan de ankers op het moment van de lancering te midden van vlammen en rookwolken de een na de ander zullen wegklappen. Aan de andere kant van de grote ramen is de nacht diep en ver weg, er brandt een wit ziekenhuislicht op de gangen en in de grote controlekamers, waar het lijkt of iedereen al heel lang niet meer heeft geslapen: bleke gezichten, witte overhemden, smalle, zwarte stropdassen, flikkerende kolommen getallen op de kleine, bolvormige computerschermen. Woensdag 16 juli 1969. Je ligt onbeweeglijk op je rug te wachten, met open ogen, net zoals je lag te wachten in het donker van een slaapkamer waar je nog voordat je werd geroepen wakker bent geworden en je hoofd draaide naar het nachtkastje en de wekker waarop de wijzers nog geen vier uur ’s nachts aangaven. De vuren van de degenen die van zeer ver zijn gekomen en de hele nacht wakker zijn gebleven, de koplampen van de auto’s die niet dichterbij kunnen komen omdat de wegen verstopt zitten: ze zullen vanuit de verte aan de vlakke, heiige horizon van die julimorgen de enorme explosie zien, de vuurstaart die heel langzaam opstijgt uit de zwarte wolken van verbruikte brandstof. Maar die traagheid is gezichtsbedrog vanwege de hoogte en de omvang van de raket: geen enkel ding dat door mensenhanden is gemaakt heeft ooit zo’n snelheid bereikt. Ze zullen de langgerekte galm van een donderslag horen en daarna, een tel later misschien, zullen ze de aarde onder hun voeten voelen trillen. De expansiegolf van de lancering zal tegen hun borst stoten met de kracht van een massief rubberen bal. Misschien zul jij dan al dood zijn, verbrand, verpulverd, opgelost in de vuurkolom van de explosie van duizenden tonnen vloeibaar waterstof, misschien zul je in die seconde geen tijd hebben gehad om te beseffen dat je op het punt stond op te houden te bestaan. Je bent een jong lichaam dat klopt en ademt, een geweldig organisme, een en al gezondheid en spierkracht, een fonkelende intelligentie, ondersteund door een zenuwstelsel waarvan de complexiteit niet onderdoet voor die van een melkwegstelsel, met een geheugen vol beelden, namen, gevoelens, plaatsen, affecties, en een tel later ben je niets meer, ben je spoorloos verdwenen, ben je opgegaan in de absolute nul die zojuist aangeroepen werd door de nasale, mechanische stem tijdens het aftellen.

Maar na de nul gebeurt er niets, er is alleen het geluid van de lucht die niet echt lucht is in de ademhalingsslangen, alleen je snelle hartslag in je borst, ritmisch oplichtende puntjes op een controlescherm waar iemand geconcentreerd naar kijkt, opgenomen en gearchiveerd op een geluidsband die na de ramp misschien door iemand zal worden afgeluisterd om het exacte moment te weten te komen waarop het leven stokte. De hersenen zijn al dood en het hart blijft nog een paar minuten kloppen, of omgekeerd, het hart blijft stilstaan en de hersenen functioneren spookachtig door, het bewustzijn als een gloeiend kooltje op het punt uit te doven. Bevroren lava en as is het landschap dat je ogen zullen zien aan het einde van de reis waarvan je op dit moment, gevangen in de seconde die volgt op de nul en wachtend op de even gewenste als gevreesde explosie, nog niet weet of die daadwerkelijk zal plaatsvinden. Met de oerknal midden in het niets nam veertien of vijftien miljard jaar geleden het universum een aanvang. De expansiegolf drijft nog steeds de melkwegstelsels uit elkaar en het lawaai ervan wordt opgevangen door de krachtigste telescopen, net zoals het geraas van goederentreinen die ’s nachts de verlaten uitgestrektheid van een continent doorkruisen dat zo immens is dat het voor het menselijk oog onbegrensd lijkt. Een dof geluid, de galop van op hol geslagen dieren op een vlakte, van heel ver waargenomen door iemand die zijn oor tegen de grond drukt. Een zo krachtig geluid dat het galmt vanaf het eerste miljoenste deel van de eerste seconde van het bestaan van het universum, de echo van het stromende bloed in een schelp, een goederentrein die van heel ver komt en je midden in een zomernacht wakker maakt. Het lawaai gaat over in trillen en vervolgens in schokken, je hart slaat over op het moment dat er op het bedieningspaneel een paar oranje lichtjes gaan knipperen en op meer dan honderd meter afstand, helemaal onderaan, in het laaiende reactorvat de explosie van start gaat met een stroom cijfers die beginnen met een nul en elkaar duizelingwekkend snel opvolgen om het begin van de reistijd aan te geven. Je hebt niet de gewaarwording dat je omhooggaat terwijl de raket, zo lijkt het althans, onmogelijk traag opstijgt uit het vuur en de rook, een gloed die van heel ver waargenomen kan worden tegen de vlakke horizon en in het ochtendblauw; je bent niet bang, je hebt geen last van duizeligheid, alleen een enorm zwaar gevoel, je handen, benen, voeten, gezicht, ogen zijn van lood, worden omlaag getrokken door de zwaartekracht van de massa van de planeet, vermenigvuldigd met een factor vijf ten gevolge van de inertie gedurende de eerste seconden van de lancering; het loden hart, de longen, de lever en de maag die druk uitoefenen in een lichaam dat nu monsterlijk zwaar is en bijna vierhonderd kilo weegt. Nog nooit heeft zo’n enorm gevaarte gepoogd de aardse zwaartekracht te doorbreken. En ondertussen blijft het geluid klinken, maar dat gaat niet langer over in geraas, het doet geen pijn meer aan de trommelvliezen die beschermd worden door de helm van doorzichtig plastic. Het klinkt dieper, zwaarder, verder, de goederentrein verdwijnt in de nacht en tegelijkertijd worden seconden minuten op het bedieningspaneel, dat zich bijna net zo dicht bij je gezicht bevindt als het loden deksel van een sarcofaag. Alles trilt, vibreert, het bedieningspaneel voor je gezicht, het aluminium en het plastic waarvan het ruimteschip is gemaakt, alles kraakt alsof het op het punt staat uiteen te vallen, zo fragiel ineens, je lichaam schudt in de fixatieriemen en je hoofd stoot tegen de binnenkant van de helm. Maar na twaalf minuten vermindert het trillen en houdt dan helemaal op, en de sensatie van onbeweeglijkheid is allesoverheersend. Je hart voelt niet meer aan als een massief loden bal in je borst, je handen niet meer als klauwen op je in een rechte hoek gebogen benen, je oogleden niet meer als grafzerken op je oogbollen. Het ademen is ongemerkt makkelijker geworden, de plastic geur van de zuurstof zwakker. Er gebeurt iets in de holte van je rechterhandschoen en ook met de grote teen van je rechtervoet, de nagel stoot tegen de gevoerde binnenkant van je laars, je vingers bewegen onwillekeurig in de handschoen. Je bent plotseling gewichtloos, je zweeft in je pak alsof je je in zee op je rug deinend op een golf laat meedrijven. Met een allesoverheersende sensatie van onbeweeglijkheid ben je met elfduizend voet per seconde loodrecht omhooggeschoten. En nu komt er iets voorbij, het zweeft voor je ogen, tussen je gezicht en het bedieningspaneel als een zeldzame vis die zich heel langzaam voortbeweegt, de handschoen die je buurman heeft uitgedaan, vrij van de zwaartekracht in de baan om de aarde die het ruimteschip twaalf minuten na de lancering heeft bereikt, op driehonderd kilometer hoogte boven de blauwige boog die zich licht glanzend aftekent tegen het zwart van de ruimte. De handschoen zweeft voortglijdend als een vreemdvormig zeewezen door het warme water in een aquarium.

2

Een middag in juli, op mijn kamer, hoor ik geroep, zware voetstappen die de trap op gaan om mij te zoeken. Ze zullen me snel genoeg vinden en bevelen geven die ik wel moet gehoorzamen, gedwee en stuurs, met het donkere dons boven mijn lippen en de pukkels op mijn ronde gezicht die de indruk van een dwarse luiwammes die tegen alles en iedereen is alleen nog maar versterken. Terwijl de voetstappen en het geroep naderbij komen, blijf ik onbeweeglijk maar gespannen luisterend op bed liggen in alleen de genante onderbroek voor een volwassen man, die mijn moeder en mijn oma voor mij hebben geknipt en genaaid en waarvoor ik me elke keer als ik me voor de gymles moet omkleden diep schaam. Alle andere jongens dragen moderne onderbroeken, gekocht in een winkel, zogenaamde slips, die nauw om het lichaam sluiten en zonder pijpen tot bijna je knieën. Niemand kan me gelukkig zien nu, niemand ziet mijn benen die plotseling zo lang zijn geworden, overdekt met haar, en niemand lacht me uit als het me weer eens niet lukt een koprol te maken, in de touwen te klimmen of te springen over de bok, dat martelwerktuig, met je handen steunend op de leren bovenkant en je benen bijna horizontaal gespreid, wat een souplesse vereist die mij niet is vergund. Ik ben veilig, tot op zekere hoogte, of dat was ik tot zo-even toen in het trapgat het roepen en de voetstappen klonken; ik lig op bed, boven op de lakens, die nat zijn van het zweten tijdens de zomerse siësta, net zo roerloos als een geschrokken dier in zijn hol, als een astronaut vastgemaakt aan zijn ergonomische bed in de ruimtecapsule, met opengeslagen in mijn handen Reis naar het middelpunt van de aarde, een boek dat ik zo vaak heb gelezen dat ik hele passages uit het hoofd ken, net zoals ik met mijn ogen dicht de illustraties voor me zie van donkere grotten verlicht door carbidlampen en van reusachtige sauriërs die elkaar op leven en dood bevechten in het door bloed roodgekleurde schuim van een onderaardse zee. Op het onopgemaakte bed en op het nachtkastje liggen verscheidene tijdschriften die ik stiekem heb meegenomen toen ik bij tante Lola was en waarin reportages staan over de Apollo xi, die precies twee uur geleden is gelanceerd en over vijfenveertig minuten zijn baan om de aarde zal verlaten na de ontsteking van de derde trap, die de raket naar de maan zal voortstuwen. Bij de lancering van de Saturnus v bereikte de raket in de eerste twee minuten een snelheid van negen mijl per seconde. In mijl per seconde en niet in kilometer per uur worden de fantastische snelheden van deze reis gemeten, die niet ontsproten is aan de verbeelding of voorkomt in een boek maar nu plaatsvindt, terwijl ik in mijn kamer in Mágina zwetend op bed lig. Op het moment van de lancering bad de ingenieur Wernher von Braun, die in de journaals de vader van het ruimtetijdperk wordt genoemd, een Onze Vader in het Duits. De kardinaal van Boston heeft een speciaal gebed geschreven voor de astronauten, meldde de nieuwslezer. Er wordt gespeculeerd over de mogelijkheid dat ze ziektekiemen meebrengen die op aarde een vreselijke epidemie zouden kunnen veroorzaken. De Apollo suist nu met vijfentwintigduizend voet per seconde om de aarde, maar de astronauten hebben een gewaarwording van onbeweeglijkheid en stilte wanneer ze door de raampjes kijken: het is de aarde die beweegt, een enorme bol die plechtstatig ronddraait en waarop de contouren van de continenten te zien zijn evenals het blauw van de oceanen, zoals op de globe in de klas, op de school van de paters salesianen. De Atlantische oceaan, de Canarische Eilanden, de woestijnen van Afrika, met een roestkleur, de lange spleet van de Rode Zee. De speciale verslaggever van Radio Nacional in Cape Kennedy zei opgewonden dat de astronauten door de raampjes van de capsule heel duidelijk de omtrek van het Iberische Schiereiland kunnen onderscheiden. spanje is prachtig gezien vanuit de ruimte. Ik kijk op het Radiant-horloge dat ik vorig jaar van vader heb gekregen voor mijn naamdag; het heeft een secondewijzer en een klein venstertje waarin elke nacht, klokslag twaalf uur, de datum verspringt. Twee uur vierenveertig minuten en zestien seconden na de lancering zal de reis naar de maan pas echt beginnen, wanneer in de tanks van de raket opnieuw vloeibare waterstof en zuurstof met elkaar vermengd worden en in de duisternis een lange steekvlam de Apollo uit de baan om de aarde bevrijdt en hem met een snelheid van vijfendertigduizend vijfhonderdzeventig voet per seconde wegschiet. De tijdmeters van de computers houden alles feilloos bij: de vloeistoffen voor de motoren moeten vijf minuten en zeven seconden lang verbranden voordat de capsule het traject naar de maan kan inslaan. Op de televisie was rond etenstijd de lancering in zwart-wit te volgen; op de matglanzende bladzijden van de tijdschriften die mijn tante Lola koopt staat de Saturnusraket in het gele en roodachtige schijnsel van de laatste avonden voor de lancering, vastgeklonken aan een soort hoge, roodmetalen steiger, en vervolgens de gloed van de verbranding op het moment dat het aftellen bij nul is aangekomen, de vuurstaart te midden van de witte wolken wanneer het nog onvoorstelbaar lijkt dat het kolossale gevaarte met tonnen licht ontvlambare brandstof aan boord kan ontsnappen aan de zwaartekracht van de aarde om een verticale vlucht te beginnen. het ruimtetijdperk! wist u dat de reis naar de maan voornamelijk wordt aangestuurd door elektronische computers? Ik heb tijdschriften verzameld en kleurenfoto’s uitgeknipt over de drie reizen voorafgaand aan de tocht van de Apollo xi en ik ken de namen van de astronauten en hun voertuigen uit mijn hoofd, evenals de fraaie Latijnse namen van de stofzeeën, continenten en gebergten op de maan. In de tijdschriften is de hemel boven Cape Kennedy van een zuiverder en mooier blauw dan die welke wij dagelijks zien, en daarin lossen de Saturnusraketten op als bijna onzichtbare puntjes boven een witte, kromme wolk die haast een willekeurige wolk in de zomerlucht lijkt. u kunt nu zelf het omega-horloge annex stopwatch dragen dat de apollo-astronauten gebruiken. Mijn tante Lola gaf haar man een Omega-horloge/stopwatch voor zijn naamdag, maar eerst kwam ze bij ons langs om het mijn moeder en oma te laten zien; ze deed het doosje open en haar vingers met gelakte nagels duwden zo voorzichtig en mysterieus het dunne papier weg dat eromheen zat alsof ze een schatkist opendeed. Nu beweegt de capsule zich in stilte voort, niet door de blauwe lucht maar door de donkere ruimte, en de astronauten hebben zich bevrijd van de zwaartekracht en zweven traag rond in de nauwe cabine, draaiend wanneer ze een arm of een been uitstrekken, alsof ze zwemmen, zoals ik zou willen zweven om me te bevrijden van de plakkerige lakens waarin mijn zweet vlekken maakt die zichtbaarder en minder hardnekkig zijn dan de gele vlekken die er elke ochtend in zitten als ik wakker word door een nat, koud gevoel rond mijn liezen en ik me de droom herinner die als een elektrische schok het korte spasme van de ejaculatie veroorzaakte.

Pollutie, zegt de biechtvader, nachtelijke pollutie, onwillekeurig en toch niet vrij van zonde. Niet vrij van zonde, zegt de biechtvader in het donker terwijl ik, geknield, de handen gevouwen, met de ellebogen op de brede houten lijst van de biechtstoel, mijn hoofd buig en mijn ogen neersla en alleen de glans van de zwarte stof van zijn toog zie, de gebaren van zijn bleke handen, zacht als vrouwenhanden maar met harde knokkels en stugge haren op de spierwitte rug. Uit het donker komt een lucht van eau de cologne, ruik ik een adem die te dichtbij is.

‘Pater, ik heb gezondigd want ik heb onreine handelingen gedaan.’

‘Alleen of met anderen?’

‘Alleen, pater.’

‘Hoe vaak?’

‘Dat weet ik niet meer.’

‘Bij benadering?’

De voetstappen zijn gestopt op de overloop van de verdieping onder mij, maar het roepen van mijn naam, keer op keer, klinkt luider nu, galmt in het trapgat, overdreven hard uit ergernis dat er geen antwoord komt. Het is opa die me roept, en ik had zijn stem niet hoeven horen om te weten dat hij het is, het geluid van zijn zware pas op de betegelde traptreden met een houten rand zou al voldoende zijn geweest. Zo verschillend als stemmen zijn, zo verschillend zijn voetstappen, de klank ervan, de cadans, het ritme bij het omhooglopen, de mate van inspanning, het lichaamsgewicht dat men bij iedere stap op de traptreden laat neerkomen, de energie of de matheid ervan. De hoge hakken van mijn tante Lola klikken altijd in een vrolijk ritme als ze bij ons op bezoek komt, je hoort meteen het rinkelen van haar armbanden en de lucht vult zich met haar eau de cologne, die voor even de alledaagse geuren verdrijft, de geur van de mest in de stal, van het opgeslagen graan, de geur van arbeid en vermoeidheid waarmee mijn vader en mijn opa aan het eind van de dag van de tuin terugkeren. De astronauten wachten op het moment van ontsteking van de motoren van de derde trap. Opnieuw zullen ze de riemen moeten vastmaken, opnieuw zullen ze de zwaarte van de massatraagheid ondergaan voordat ze helemaal gewichtloos worden, misschien met een misselijk gevoel doordat ze bewegen zonder dat er een boven en een onder is. Gedurende de vijf minuten die de verbranding duurt zal het gewicht van hun lichaam, dat nu nog zo licht is, toenemen met een factor vier ten opzichte van hun aardse gewicht. Stel je voor dat je ineens tweehonderdveertig kilo weegt. De voetstappen van opa galmen krachtig en resoluut, net zo hard als zijn stem, en verraden zijn grote gestalte en zijn forse gewicht, dat geen haast of moeheid kent. Mijn opa heeft heel grote voeten met een hoge wreef en nu, in de zomer, draagt hij touwschoenen met een zool van hennep, die het geluid dempt en zijn stappen zwaarder doet klinken. ‘Waar zit hij toch’, hoor ik hem mompelen nadat hij nogmaals mijn naam heeft geroepen, en even denk ik dat hij het zal opgeven als ik me stilhou en niet laat merken dat ik er ben, zoals een jager het ten slotte zou opgeven als het dier waar hij achteraan zit maar lang genoeg onbeweeglijk in zijn hol blijft zitten. Maar nadat hij op de overloop is blijven staan loopt hij verder naar boven, het laatste stuk van de trap dat leidt naar de hooizolder en mijn kamer. Nu moet ik wel antwoorden om te voorkomen dat hij de deur opendoet en me in onderbroek op bed ziet liggen als een echte luiwammes.

‘Wat is er?’ roep ik vanaf mijn bed.

‘Hoezo wat is er. Heb je me soms niet gehoord?’

‘Ik sliep.’

‘Nou, sta op dan en kom beneden, want er is iemand voor je.’

Des te beter dat hij niet boven komt en mijn onopgemaakte bed vol boeken en tijdschriften ziet en de vochtige geur ruikt die misschien nog in de lucht hangt en ongetwijfeld sterker is dan de geur van zweet en van een algemeen gebrek aan hygiëne, want in ons huis is geen douche, wastafel of badkamer, zelfs geen stromend water. Hoe vaak ongeveer, vraagt de biechtvader, pater Peter, degene die ook verantwoordelijk is voor de filmvoorstellingen. Ik zwijg, niet wetend wat ik moet antwoorden, niet in staat een schatting te maken. Hoe vaak ben ik midden in de nacht wakker geworden met een koud, vochtig gevoel op mijn buik en met een warrige herinnering aan een droom vol troebele en plakkerige verrukking. Hoe vaak zag ik ’s avonds, als ik net in bed lag, of in de schemering van de siësta, niet een beeld voor me, een bepaalde houding, een diep decolleté, of dacht ik aan een filmscène of een passage uit een boek en liet ik me meevoeren door een opwinding die net zo intens was als de wroeging die ik al bij voorbaat voelde maar die hoe dan ook niet in staat was het genot van het eerste spasme helemaal teniet te doen. En vervolgens het natte gevoel, de geur, de vlek die geel zal opdrogen. Was er maar een wastafel, een kraan met koud water, een stuk zeep om sporen en geuren uit te wissen, zoals bij tante Lola thuis. Aan tante Lola dank ik mijn eerste vroegtijdige ervaring van vrouwelijke schoonheid, toen ze een stuk jonger was en het nog een hele tijd zou duren voordat ze in een lange bruidsjurk ons huis zou verlaten. Als ik bij haar op bezoek ben liggen er in haar badkamer stukjes zeep die net zo ruiken als zij, maar er staan ook flesjes aftershave met de mannelijke agressieve geur van haar man, oom Carlos. Hier kunnen we ons alleen maar wassen door een emmer ijskoud water uit de put te halen en dat in een afgeschilferd teiltje te gieten. Stromend water is net zo’n onbereikbare droom als tijdige en overvloedige regen voor onze dorre streek. Koud en warm water, zo veel als je wilt, altijd beschikbaar, lauw indien gewenst, is een wonder dat bij tante Lola thuis uit de verchroomde kranen stroomt, net zoals je in het heetst van de zomer een intense kou voelt wanneer je de deur van haar koelkast opendoet of er in de winter een heerlijke warmte afkomt van de radiators bij haar.

Sinds mijn vroegste kindertijd heb ik de bruiloften van mijn tantes en ooms meegemaakt, en elke keer dat een van hen het huis verliet leek dat donkerder en groter te worden. Oom Luis, tante Lola, oom Manolo, oom Pedro, de jongste, de laatste van het stel. Vorig jaar, voor zijn trouwen, toen oom Pedro nog bij ons woonde, kreeg hij op een dag het geweldige idee om een douche te installeren, ‘zo een als je in films ziet’, zei hij. ‘Hoezo een douche? Er is niet eens een kraan’, zei mijn vader met een ondertoon van sarcasme die zelfs mij niet ontging en waar mijn moeder zich vreselijk aan ergerde. Haar man, dacht ze vast, deed altijd zo schamper over haar familie en dreef de spot met de ideeën en de verdiensten van haar broers en zus. ‘En wie zegt dat er een kraan nodig is om een douche te maken?’ vroeg mijn oom, die sinds kort als lasser in een ijzerwerkplaats werkte en al enigszins begon neer te kijken op degenen die nog op het land werkten. ‘Morgen zullen we op dit uur zo fris zijn alsof we allemaal naar het strand zijn geweest.’ ‘Wat een genie’, zei mijn moeder met een schuinse, afkeurende blik naar mijn vader, opgelucht dat haar broer in de discussie als winnaar uit de bus was gekomen. ‘Hoe ver zou die arme jongen het niet geschopt hebben als hij had kunnen doorleren.’

De volgende dag kwam mijn oom thuis met, vastgebonden aan het zadel van de brommer die hij kort nadat hij in de werkplaats was begonnen op afbetaling had gekocht, een groot vat van gegolfd metaal, waar volgens hem zo’n veertig liter in kon en waaruit, als je de dop eraf haalde, de lucht van benzine kwam of die van de chemische producten waarmee zijn blauwe overall soms vol zat wanneer hij die op zaterdagen mee naar huis nam zodat mijn oma hem kon wassen. Mijn oom kleedde zich niet meer als de andere mannen bij ons in huis, mijn vader en mijn opa, en ook rook hij niet helemaal meer zoals zij. Hij was de jongste zoon van mijn grootouders, de laatste die nog thuis woonde, maar sinds hij als lasser werkte gedroeg hij zich anders, zelfverzekerd, en als hij het woord richtte tot mijn opa, zijn vader, deed hij dat niet meer met de eerbied van voorheen. Nu verdiende hij een loon, een ongehoorde schat die hij elke zaterdag meebracht in een gelige envelop met zijn naam erop getypt zonder dat regen of tegenvallende oogsten roet in het eten gooiden, zonder meer uren te hoeven werken dan in zijn contract stond, zonder van zonsopgang tot zonsondergang te hoeven zwoegen, zoals de mensen op het land. En als hij overwerkte kreeg hij die extra uren betaald, en bovendien leerde hij het vak van lasser, waardoor hij zich over niet al te lange tijd zou kunnen opwerken in het bedrijf. Het leven was goed voor hem, de jongen die van kinds af aan op de tuin had gewerkt, onder de knoet van zijn vader, zonder ook maar enige hoop iets anders te worden dan een pachter zonder eigen grond. In minder dan een jaar, door elke week het deel van zijn loon opzij te leggen dat hij niet aan zijn moeder hoefde te geven, had hij zijn simpele fiets kunnen inwisselen voor een glimmende brommer en had hij ten slotte een datum voor zijn huwelijk kunnen kiezen. Elke dag bij het vallen van de avond hoorde ik in de kamer die ik nog met hem deelde het geknetter van zijn brommer als hij ons pleintje op reed, of eigenlijk herkende ik het geluid al veel eerder, al vanaf het moment dat mijn oom de Calle del Pozo insloeg, komend uit de Paseo de la Cava. Hij kwam binnen met een zwart gezicht, zijn handen stinkend naar benzine of olie, naar de kolen die gestookt werden voor het lassen, en zijn voetstappen galmden krachtiger, vastberadener. Hij was aangekomen, zag er corpulenter uit, of misschien kwam het alleen maar door de nieuwe zekerheid van zijn werk, van het wekelijkse loonzakje met zijn naam erop getypt, van de brommer die hij liet loeien als hij aankwam bij de straatjes van onze buurt puur om het genot de motor te horen, het ding tussen zijn benen te voelen trillen. Hij haalde een emmer water uit de put en waste zich met energieke gebaren op het plaatsje, in zijn hemd, diep gebogen over de lampetkom, luidruchtig het water over zijn gezicht en hals wrijvend. Daarna hoorde ik opnieuw zijn voetstappen, nu trots stampend, de muntstukken rinkelend in zijn broekzakken, en ik hoorde mijn oom wegrijden op zijn brommer naar zijn verloofde. Hij schonk niet veel aandacht meer aan mijn aanwezigheid; hij had een grote stap gezet in de richting van het volwaardige leven van een volwassen man en ik stond opeens erg ver van hem af, behoorde tot een wereld die nog heel kinderlijk was. Hij kwam gehaast de slaapkamer binnen om een schoon overhemd en zijn jasje aan te trekken en de stropdas om te doen die hij droeg als hij bij zijn verloofde op bezoek ging om met haar ouders de details van de aanstaande bruiloft te bespreken. Fris geschoren smeerde hij brillantine in zijn haar, kamde zich voor een stuk spiegel waarin hij me zag, terwijl ik misschien liggend op bed of zittend aan mijn bureautje las, en hij zei: ‘Je moet niet zo veel lezen, dat is niet goed voor je. Wat jij moet doen is een meisje versieren.’

En weg liep hij, de trap af, met twee treden tegelijk, volwassen, zelfbewust, hij liet een mannelijke geur van zeep en eau de cologne achter en zei in het voorbijgaan dag tegen mijn moeder en mijn oma, opgewonden door de zekere nabijheid van de avond die hem wachtte, het krachtige geluid van de brommer, de half bewonderende, half geschrokken blikken van de vrouwen uit de buurt die een stap opzij deden om hem door te laten in de smalle straat. Wanneer hij thuiskwam en ik nog wakker was vertelde hij me vanuit zijn bed in geuren en kleuren de film die hij met zijn verloofde had gezien. Het was een gesproken film waarnaar ik luisterde, die ik bijna kon zien in het donker, een mysterie opgelost door een detective, een oorlogsavontuur of een zeereis, tochten te paard, beschietingen, gevechten met de blote vuist, achtervolgingen door vijandige indianen in het Wilde Westen. Soms kwam hij teleurgesteld terug en kleedde zich zwijgend uit, zonder te vragen of ik nog wakker was. Dan had hij een film gezien die hem niet was bevallen, ‘waar je om moest janken’, zoals hij smalend zei, en hij begreep maar niet waarom het juist dit soort films was – Mexicaanse drama’s in zwart-wit – waar vrouwen zo dol op waren. Hij hield niet van jankfilms en ook niet van die trage films waarin helemaal niets gebeurde, maar wat hem pas echt tegen de borst stuitte waren films waarin de hoofdpersoon stierf, dat vond hij een regelrechte belediging van de natuurlijke orde der dingen.

‘Het is een waardeloze film, beschamend slecht. Op het laatst gaat de kunstenaar dood.’

Soms viel ik al luisterend in slaap en losten zijn woorden op in mijn dromen, net zoals de beelden die ze opriepen in het donker van onze slaapkamer. Andere keren was het mijn oom die gaapte en steeds langzamer sprak en insliep voordat hij me de afloop kon onthullen waar ik zo benieuwd naar was.

Het was de laatste zomer dat oom Pedro bij ons woonde toen hij besloot een douche te gaan maken, de zomer voorafgaand aan de reis van de Apollo xi naar de maan. Ik was twaalf en had het schooljaar afgesloten met een beschamende onvoldoende voor gymnastiek. In de kleedruimte lachten mijn klasgenoten mij uit vanwege mijn onderbroek en in de gymzaal werd ik samen met de dikste en houterigste kinderen van de klas vernederd door de leraar lichamelijke opvoeding als het me niet lukte over de bok te springen, in de touwen te klimmen of zelfs maar een koprol te maken. Op een ochtend in juli – tot begin september zou ik niet opnieuw de vernedering en de diepe kwelling van een herexamen gymnastiek te hoeven ondergaan – zette oom Pedro het benzinevat op het plaatsje neer en liet ons alles zien wat hij bij de ijzerwinkel had gekocht of had meegenomen uit de werkplaats waar hij binnenkort zou worden bevorderd tot eerste lasser: een douchekop, koperen buizen van verschillende lengte en dikte, een slang die was gerepareerd met bandenplakkers. Mijn moeder en oma keken vol bewondering naar hem, maar ook met een zekere schrik, vooral toen hij me vroeg de ladder te halen en hem tegen de muur van het wc-hok te zetten. Hij nam het benzinevat op zijn schouder, klom zich met een hand vasthoudend de ladder op, stevig, krachtdadig, in zijn hemd en blauwe lassersbroek, zijn gezicht en armen spierwit, want de zon brandde niet langer onbarmhartig boven hem zoals toen hij nog op de tuin werkte. Ik hield de ladder vast en mijn moeder en mijn oma gaven hem paniekerig adviezen: hou je goed vast, niet omlaag kijken, anders word je misschien duizelig, pas op dat je niet valt. Mijn oom was de hele ochtend in de zon bezig op het dakje waar hij het vat met metalen haken vastlaste met voor zijn gezicht een metalen masker met vizier zoals helmen in films, de vonken die van het laspistool spoten verspreidden een penetrante geur en vielen op de grond als zachte aspluimpjes. Met zijn lasmasker voor leek mijn oom op de Man met het IJzeren Masker. Ik bleef onder aan de ladder staan, klaar om aan te reiken wat hij me vroeg met zijn pas aangeleerde gebaren van vakman: een schroevedraaier, een hamer, een koperen buis. Mijn oom zweette in de verblindende julizon ondanks de strohoed die ik hem van mijn oma moest geven – straks zou hij nog een zonnesteek oplopen – en die niet meer paste bij zijn blauwe overall van volleerd lasser en metaalbewerker.

‘Mijn broer is bijna klaar met de douche’, zei mijn moeder tegen mijn vader toen hij voor het eten terugkwam van de markt, en ze wees naar het vat dat op het dak van de wc stond en uitstak boven het dichte gebladerte van de wingerd. ‘Morgen kunnen we douchen, zegt hij.’

‘En het water?’ vroeg mijn vader met zijn sceptische blik, gereserveerd en ironisch tegelijk, een houding waarvan hij altijd blijk gaf in huis en die makkelijk kon overgaan in humeurige zwijgzaamheid. ‘Waar denken jullie dat vandaan te halen om je te douchen?’

De volgende dag, een zondag, stond mijn oom vroeg op en sloop stilletjes de kamer uit alsof hij bang was mij wakker te maken. Liggend in bed luisterde ik ’s ochtends altijd naar het fladderen en kwetteren van de zwaluwen die elk jaar in een gat onder mijn balkon nestelden. Ook hoorde ik straatventers roepen, hoeven van paarden en muilezels, karrenwielen die over het plaveisel ratelden. Nog half slapend onderscheidde ik de slagen die mijn oom op het blik van het benzinevat gaf en vervolgens het kreunen van de katrol van de put en het geluid van water dat wordt overgegoten. Geholpen door mijn moeder haalde oom water uit de put, goot het over in een andere emmer, klom daarmee de ladder op en leegde de emmer in het vat op het dak. Hij had me niet wakker willen maken en had me niet gevraagd te helpen: hij wilde me verrassen als ik opstond. Met zijn jeugdige, krachtige passen liep hij de trap op tot de eerste verdieping en toen hoorde ik zijn stem mijn naam roepen.

Ik ging naar het plaatsje: daar stond mijn oom naast de wc, triomfantelijk met een spons en een stuk zeep in zijn hand, in onderbroek, net zo’n witte, primitieve onderbroek als ik, mijn vader, mijn opa droeg, behaard en gespierd, het gezicht en de nek donker gebruind en zijn borst spierwit.

‘Kom, kleed je uit, we gaan douchen. Hoe vaak heb je gedoucht in je leven?’

‘Ik? Nog nooit.’

‘Nou, dan zal dit de eerste keer zijn.’

Ik hield mijn onderbroek aan, net als hij, want ik had geen zwembroek en ik wist niet dat je naakt kon douchen. Mijn moeder en oma keken naar ons, verbaasd, verschrikt, allebei hun handen wringend voor hun schort, zenuwachtig, een blik werpend in het wc-hok, waar nu door een gat in het plafond, dat mijn oom in het gips en de betengeling had geboord, een koperen buis met een douchekop liep en waaraan een lang stuk ijzerdraad hing, dat aan het einde was gebogen tot een haak.

‘Ik moet nog een kraan maken’, zei mijn oom. ‘Maar voorlopig doen we het met dit ijzerdraad, waar je aan moet trekken.’

‘Straks glijden jullie uit, vallen jullie en bezeren jullie je’, zei mijn oma, die angstig een stap had gezet in het hokje waar alleen een wc-pot stond.

‘En stel dat jullie helemaal nat worden en je maag van streek raakt’, zei mijn moeder.

‘Alsof we de zee in duiken’, zei mijn oom vrolijk. Hij was precies onder de sproeier van de douche gaan staan en hield het ijzerdraad vast. ‘Klaar?’

Ik knikte, bijna tegen hem aan staand in de nauwe ruimte van het hokje, en toen trok mijn oom met zijn ogen dicht aan het ijzerdraad. In eerste instantie gebeurde er niets en deed mijn oom zijn ogen weer open. Er moest iets vastzitten. Mijn oom trok nogmaals, met een ruk, en bleef met de haak van ijzerdraad in zijn hand staan, maar toen begon het water over ons heen te stromen, koel, in heel dunne straaltjes, als een wonderlijke en heerlijke regen, en mijn oom schreeuwde tegen mijn moeder en mijn oma en deed de plankendeur van het hok open zodat ze allebei het wonder konden aanschouwen van het water dat naar beneden kwam en op de grond droop. We lieten de douche met open mond en dichtgeknepen ogen over ons heen komen als een welkome regen die je naar believen kon oproepen. Mijn oom kietelde me, wreef met het stuk ruwe zeep over mijn gezicht, duwde me opzij zodat hij helemaal alleen onder de waterstralen stond, en mijn moeder en mijn oma lachten zo luid dat ze al gauw de aandacht trokken van de vrouwen op de plaatsjes naast ons.

‘Wat is er zo leuk?’

‘De buren hebben een douche geïnstalleerd.’

‘Een douche!’ riep mijn oom luid. ‘De uitvinding van de eeuw! Op mijn trouwdag neem ik eerst een lange douche voordat ik mijn mooie pak aantrek …’

Toen hield net zo plotseling als het begonnen was die zachte, koele regen op, mijn oom en ik keken elkaar aan, met het gezicht en haar vol zeep, onze voeten wadend in het vuile water naast de wc-pot, nog slechts een enkele roestkleurige druppel viel nu en dan uit de douchekop.

We hebben hem daarna niet meer gebruikt. Het was veel werk voor zo’n vluchtig genot: emmers water uit de put scheppen, het water overgieten in een andere emmer, ermee de ladder op klimmen tot aan het vat. We probeerden het nog een keer, maar de binnenkant van het vat was gaan roesten en de gaatjes van de sproeier raakten verstopt zodat er nog maar een paar zielige straaltjes met een roodachtige kleur uit kwamen. Op zijn trouwdag waste mijn oom zich met energieke gebaren van top tot teen in een lampetkom, midden op het plaatsje. Hij ging op huwelijksreis naar Madrid en ik moest er in het begin erg aan wennen dat hij er niet meer was. Hij en zijn vrouw stuurden ons een ansichtkaart van de vijver in het Retiro. Ik dacht dat het Retiro de naam van een zee was in plaats van de naam van een park. Ons huis leek stiller, donkerder zonder de voetstappen van mijn oom die op de trap galmden als hij met twee treden tegelijk naar boven of naar beneden stormde, zonder het geknetter van zijn brommer en de stank van smeervet, benzine en soldeer in zijn werkkleding. Toen hij terugkwam van zijn huwelijksreis had hij een boek voor me bij zich met zwart-witfoto’s van het maanoppervlak en van de Gemini- en Apollo-missies.

‘Ik heb geen verstand van boeken,’ zei hij, ‘maar toen ik dit boek in de etalage zag liggen dacht ik dat het iets voor jou was.’

Hij leek een ander persoon na die verre reis, hij hoorde nu tot het leven van de volwassenen dat voor mij net zo vreemd was als het huis waarin hij vanaf dat moment met zijn vrouw ging wonen, maar toen hij me dat boek gaf keek hij me aan met een blik die me dankbaar deed terugdenken aan de tijd dat ik nog heel klein was en hij stripblaadjes voor me kocht, of toen hij als hij laat thuiskwam zich in het donker uitkleedde en liggend in bed verslag deed van de film die hij die avond had gezien in de bioscoop.