Ljoedmila Oelitskaja

Een Russische geschiedenis

Uit het Russisch vertaald door Arie van der Ent

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het Instituut voor Literaire Vertalingen, Rusland

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Zeljonyj sjatjor, verschenen bij EKSMO

Published by arrangement with ELKOST intl. Literary Agency

Oorspronkelijke tekst © Ljoedmila Oelitskaja 2010

Nederlandse vertaling © Arie van der Ent en De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Win Initiative/Getty Images

isbn 978 90 445 2417 8

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De schitterende schooltijd …

Het is interessant de baan te volgen van de onvermijdelijke ontmoeting van mensen die voor elkaar bestemd zijn. Soms lijkt zo’n ontmoeting zonder bijzondere inspanning van het lot te verlopen, zonder ingewikkelde voorbereiding van het verhaal de natuurlijke loop van de gebeurtenissen te volgen, dat mensen bijvoorbeeld op dezelfde binnenplaats wonen of op dezelfde school gaan.

Deze drie jongetjes zaten samen op school. Ilja en Sanja vanaf de eerste klas. Micha kwam er later bij. In de hiërarchie die als vanzelf in elke kudde ontstaat, namen ze alle drie de allerlaagste posities in, dankzij een volstrekte ongeschiktheid voor vechten en wreedheid. Ilja was lang en dun, zijn handen en voeten staken uit zijn te korte mouwen en broekspijpen. Daarnaast was er geen spijker of haakje dat geen stuk uit zijn kleren rukte. Zijn moeder, de eenzame, neerslachtige Maria Fjodorovna, werkte zich uit de naad om met haar volkomen scheef staande handen scheve lappen op zijn kleren te zetten. De kunst van het naaien was haar niet gegeven. Altijd slechter gekleed dan de andere, eveneens slechtgeklede jongens, hing Ilja voortdurend de pias uit en maakte iedereen aan het lachen, hij maakte een voorstelling van zijn armoede, wat een verheven manier was die te overwinnen.

Sanja’s situatie was de slechtste. Zijn jack met rits, zijn meisjesachtige wimpers, de ergerlijke aanvalligheid van zijn gezicht en de stoffen servetten, waar zijn van huis meegenomen boterhammen in waren gewikkeld, wekten afgunst en afkeer. Daarnaast leerde hij pianospelen en zagen velen hoe hij met zijn oma aan zijn ene hand en een muziekmap in zijn andere de Tsjernysjevskistraat uit liep, de voormalige en toekomstige Pokrovka, naar de Igoemnovmuziekschool, soms zelfs op dagen waarop hij even licht als langdurig ziek was. Oma, met een profiel van heb-ik-jou-daar, zette haar ranke benen voor zich, als een circuspaard, en schudde al lopend regelmatig met haar hoofd de maat. Sanja liep naast en net iets achter haar, zoals het een stalknecht betaamt.

Anders dan op de gewone school was men op de muziekschool weg van Sanja – in de tweede klas speelde hij op het examen al een Grieg die menig vijfdeklasser te machtig was. Ook zijn kleine postuur droeg aan de vertedering bij: op zijn achtste dacht men dat hij nog op de kleuterschool zat, op zijn twaalfde zag hij eruit als acht. Om deze reden werd Sanja op de gewone school dan ook Gnoom genoemd. Niks vertedering, louter bijtende spot. Sanja ging Ilja bewust uit de weg: niet zozeer vanwege diens werktuiglijke, niet speciaal tegen Sanja gerichte, maar hem wel van tijd tot tijd treffende venijnigheid, als wel vanwege het vernederende verschil in lengte.

Het was Micha die Ilja en Sanja met elkaar verenigde, toen hij in de vijfde klas zijn opwachting maakte en ieders verrukking opriep; hij was het klassieke mikpunt voor iedereen die daar niet te beroerd voor was – zo rood als een kroot. Gemillimeterd haar, een scheef kuifje met een roodgouden weerschijn, doorschijnende frambozenrode zeiloren, die verkeerd aan zijn hoofd stonden, net iets te dicht bij zijn wangen, zijn witheid en zijn sproeten, zelfs zijn ogen met een oranje gloed. En dan ook nog eens een brillejood.

Het eerste pak slaag kreeg Micha meteen op 1 september, niet te hard, maar wel leerzaam, tijdens de grote pauze in de wc’s. Niet eens van Moerygin en Moetjoekin zelf, die verlaagden zich daar niet toe, maar van ja-knikkers en meelopers. Micha nam zijn portie stoïcijns in ontvangst, maakte zijn schooltas open, haalde een zakdoek tevoorschijn om zijn snottebellen af te vegen, en toen stak het katje zijn kopje uit de schooltas op. Het katje werd eruit gehaald en over en weer gegooid. Op dat moment stapte Ilja – de langste van de klas! – binnen en ving het katje boven de hoofden van de volleyballers weg en was het de bel die een eind aan deze onderhoudende bezigheid maakte.

Toen hij de klas binnenstapte, gaf Ilja het katje aan Sanja, die in de buurt stond, en deze stopte het beestje in zijn schooltas.

In de daaropvolgende grote pauze gingen de grootste vijanden van de menselijke soort, wier namen, Moerygin en Moetjoekin, als basis voor een toekomstig taalspelletje zouden dienen en die om meerdere redenen het vermelden waard zijn, wel even op zoek naar het katje, maar vergaten het algauw weer. Na het vierde uur mocht iedereen weg, stormden de jongetjes joelend en schreeuwend de school uit en lieten deze drie in het lege lokaal, dat vol met bontgekleurde asters stond, aan hun lot over.

Sanja haalde het halfgesmoorde katje tevoorschijn en gaf het aan Ilja. Die gaf het weer aan Micha. Sanja glimlachte naar Ilja, Ilja naar Micha, Micha naar Sanja.

‘Ik heb een gedicht geschreven. Over het katje’, zei Micha verlegen. ‘Hier.

Wat een schoon poezenbeest,

bijna stervensklaar geweest,

redt Ilja het, die grote vent,

en is het hier nu op dit moment.’

‘Niet gek. Geen Poesjkin, natuurlijk’, luidde Ilja’s commentaar.

‘“Nu op dit moment” kan niet’, merkte Sanja op en Micha had genoeg zelfkritiek om het met hem eens te zijn:

‘Nee, inderdaad. “En is het hier op dit moment.” Zonder “nu” klinkt het beter!’

Micha vertelde in geuren en kleuren hoe hij het arme katje die ochtend, op weg naar school, bijna uit de bek van een hond had gered, die het de strot wilde afbijten. Maar hij had het beestje niet naar huis durven nemen, omdat hij nog niet wist wat zijn tante, bij wie hij sinds de maandag daarvoor in huis was, ervan zou vinden.

Sanja streelde het katje over zijn rugje en verzuchtte: ‘Ik kan het niet meenemen, wij hebben thuis een kater. Die zal het vast niet leuk vinden.’

‘Goed, ik neem het wel mee.’ En Ilja nam het katje onverschillig van hem over.

‘Vinden ze dat thuis niet erg?’ vroeg Sanja nieuwsgierig.

Ilja grinnikte en zei: ‘Ze doen thuis wat ik zeg. Moeder en ik kunnen het samen goed vinden. Ze luistert naar me.’

Hij is al groot, zo zal ik nooit worden, ik kan het niet eens over mijn lippen krijgen: moeder en ik kunnen het samen goed vinden. Het is maar al te waar: ik ben een moederskindje. Hoewel mijn moeder ook naar mij luistert. En oma ook. O, meer dan luisteren alleen! Maar dat is toch anders, dacht Sanja verdrietig.

Hij keek naar Ilja’s benige handen, met hun gele en donkere vlekken, oude blauwe plekken. Naar zijn lange vingers, waar je wel twee octaven mee kon halen. Micha was ondertussen bezig het katje op zijn hoofd te zetten, op zijn pluizige, rossige kuifje, de dag daarvoor ‘op kweek’ gezet door een grootmoedige kapper bij de Pokrovskipoort. Het katje rolde er steeds af, maar Micha zette het steeds weer op zijn hoofd.

Ze liepen gedrieën het schoolgebouw uit. Ze voerden het katje een gesmolten ijsje. Sanja had geld. Genoeg voor vier porties. Sanja had bijna altijd geld, naar later bleek … Voor het eerst van zijn leven at Sanja buiten ijs, zo uit het pakje: als oma ijs kocht, ging het mee naar huis, werd het als een ingezakte hoop in een glazen schaaltje op een voetje gedaan en gingen er klodders kersenjam overheen – alleen zo!

Ilja vertelde enthousiast welk fototoestel hij van zijn eerste verdiende geld zou kopen en deed en passant zijn plan uit de doeken hoe hij dat geld precies zou verdienen.

Sanja gaf pardoes zijn geheim prijs – hij had kleine handen, ‘geen pianohanden’, en dat was een groot nadeel voor een uitvoerend musicus.

Micha, bezig aan zijn – in totaal – derde gezin in de afgelopen zeven jaar, liet deze bijna onbekende jongetjes weten dat zijn familie bijna op was, dat hij weer terug moest naar het kindertehuis als deze tante hem niet in huis wilde houden …

Deze nieuwe tante Genja was een zwakke vrouw. Ze had geen uitgesproken ziekte; even verdrietig als veelbetekenend zei ze van zichzelf: ‘Ik ben helemaal ziek’, en ze klaagde voortdurend over pijn in haar benen, haar rug, haar borst en haar nieren. Afgezien daarvan had ze een ongelukkige dochter, wat ook een slechte uitwerking op haar gezondheid had. Elk werk viel haar zwaar en uiteindelijk besloot de familie dat haar wees geworden neefje bij haar zou gaan wonen, maar dat de rest van de familie het geld bijeen zou brengen om hem te onderhouden. Hoe je het ook wendde of keerde, Micha was de zoon van hun in de oorlog gesneuvelde broer.

De jongetjes zwierven maar babbelend rond en bleven toen zwijgend bij de Jaoeza staan. Ze voelden tegelijk hoe goed het was: het vertrouwen, de vriendschap, de gelijkwaardigheid. Geen moment was er de gedachte wie het belangrijkst was, integendeel, ze vonden elkaar alle drie even zeer de moeite waard. Terwijl ze van Sasja en Nik, hun eed op de Mussenbergen, nog geen weet hadden; zelfs de belezen Sanja had Herzen nog niet ontdekt. Terwijl deze naargeestige oorden – de Chitrovka, de Gontsjary, de Koteljniki – al honderden jaren als de grootste stinkplekken van de stad bekendstonden en niet gemaakt waren om een romantische eed af te leggen. Maar er gebeurde wel iets belangrijks: er werd een band gesmeed zoals dat tussen mensen alleen op jeugdige leeftijd kan. Het haakje dringt helemaal tot het hart door, en de schalmen die mensen door kindervriendschap verbinden, breken een leven lang niet.

Een tijdje later zullen ze dit hartsverbond na lange discussie, na afwijzing van ‘Triool’ en ‘Trio’, hoogdravend ‘Trianon’ noemen. Ze wisten niets van de verdeling van Oostenrijk-Hongarije, ze kozen het woord om zijn schoonheid.

Dit Trianon zal twintig jaar later langskomen in Ilja’s moeizame onderhoud met een hooggeplaatste, maar niet in rang vastgepinde medewerker van de staatsveiligheidsdienst, met de niet al te vertrouwenwekkende naam Anatoli Aleksandrovitsj Tsjibikov. Zelfs de meest gehaaide bendeleden van de hele KGB schrokken er in hun strijd tegen de dissidenten van die jaren voor terug om dit Trianon als een anti-Sovjetjeugdorganisatie aan te merken.

Ere wie ere toekomt: met de komst van zijn eerste fototoestel begon Ilja met de aanleg van een heus fotoarchief, dat tot de dag van vandaag volledig intact is gebleven. Al is het wel zo dat op de eerste map uit zijn schooltijd een andere naam stond, niet minder raadselachtig dan Trianon: de Liruli’s.

Wat deze jongens dus verbond – zoals dat later ook gedocumenteerd werd – dat was geen hooggestemd vrijheidsideaal, waarvoor je ofwel onmiddellijk je leven moest opofferen, ofwel, wat vervelend was, waarvoor je je levenslang jaar in jaar uit aan de dienst van het ondankbare volk moest wijden, zoals dat iets meer dan honderd jaar geleden met Sasja en Nik het geval was geweest, maar een sneu katje, dat het niet was gegeven de schokkende gebeurtenissen van die eerste september van het jaar negentienhonderdeenenvijftig te overleven. Het arme beestje overleed twee dagen later in Ilja’s handen en werd even heimelijk als plechtig begraven onder een tuinbank op de binnenplaats van nummer 22 van de Pokrovka (destijds Tsjernysjevskistraat, naar de man die ook zijn hele leven aan nobele ideeën had gewijd). Het woongebouw had eens de bijnaam ‘commode’ gehad, maar daar heeft vast geen van de huidige bewoners weet van.

Het katje rustte onder het bankje waar eens, naar verondersteld werd, de jonge Poesjkin met zijn neefjes op gezeten moest hebben, waarbij hij hen vermaakte met zijn goedlopende versjes. Sanja’s oma herinnerde er voortdurend aan: het huis waar ze woonden had betere tijden gekend.

Op wonderbaarlijke wijze veranderde er tamelijk snel iets in de klas, na een week of een maand. Micha merkte dat natuurlijk niet, hoe kon hij ook weten hoe het daarvoor was, hij was nieuw. Maar Sanja en Ilja voelden het: ze stonden nog steeds helemaal onderaan in de pikorde van de klas, maar niet langer afzonderlijk, maar gezamenlijk. En daardoor werden ze een erkende minderheid, volgens hetzelfde onbestemde kenmerk waardoor ze niet samen konden opgaan in het algemene milieu van die kleine wereld. De twee leidsmannen, Moetjoekin en Moerygin, hadden de hele rest in hun greep en als ze onderling ruzie hadden, verdeelde de klas zich ook in twee vijandige kampen, waar het uitschot zich nooit bij aansloot, waar het ook niet geaccepteerd zou worden. Dan vonden er vrolijke, verbeten vechtpartijen plaats, met of zonder bloed, en vergat iedereen hen. Later, als Moetjoekin en Moerygin vrede hadden gesloten, kreeg men dan weer aandacht voor deze niet op ander gezelschap gestelde mafkezen, de moeite niet waard een flink pak slaag te geven, maar wel interessant om in de rats te laten zitten en voortdurend eraan te herinneren wie hier de baas waren: die brillejood, die muzikant, die Jood of ‘normale gasten’ als Moetjoekin en Moerygin.

In de vijfde klas begon de middelbare school en in plaats van Natalja Ivanovna, de enige juf voor al het rekenen en alle taal, een goedhartig mens, dat zelfs Moetjoekin en Moerygin het alfabet had weten bij te brengen, die ze zelfs lievig Tolenjka en Slavotsjka noemde, kregen ze nu ‘vakdocenten’: de leraren wiskunde, Russisch, plantkunde, geschiedenis, Duits en aardrijkskunde.

Deze leraren waren helemaal gek van hun eigen vak, gaven veel huiswerk op en de ‘normale gasten’ konden dat duidelijk niet aan. Ilja, die op de lagere school absoluut niet uitgeblonken had, bloeide op in de omgeving van zijn nieuwe vrienden en tegen het einde van het tweede kwartaal, met Oud en Nieuw dus, bleken de minderwaardige brillejoden en slapjanussen het puik te doen, terwijl Moetjoekin en Moerygin amper bij konden blijven. Het conflict dat volwassenen ‘sociaal’ genoemd zouden hebben, spitste zich toe, kreeg een meer ‘bewust’ karakter, tenminste van de kant van de onderdrukte ‘minderheid’. Het was toen dat Ilja het begrip invoerde dat in hun gezelschap jarenlang opgeld bleef doen: ‘moetjes en moertjes’. Het was bijna synoniem met het vermaarde ‘sufjets’ van later tijd, maar de charme lag in het feit dat het begrip van eigen makelij was.

Degene die de meeste irritatie bij de ‘moetjes en moertjes’ opwekte, was Micha; hij kreeg het meest op zijn brood, maar met zijn ervaring uit het kindertehuis kon hij de slaag op school gemakkelijk aan, hij klaagde nooit, hij klopte zijn kleren af, zette zijn muts op en drentelde weg onder het gejouw van zijn vijanden. Ilja hing met succes de pias uit, zodat hij zijn vijanden vaak op het verkeerde been kon zetten, aan het lachen maken, met een onverwachte uitval kon verrassen. Sanja bleek het kwetsbaarst. Overigens was het zijn ongegeneerde gevoeligheid die uiteindelijk als zijn beste verdediging werkte. Toen Sanja eens zijn handen stond te wassen in de school-wc, een mix van parlement en dievenhol, viel Moetjoekin ten prooi aan een diepe afkeer voor deze onschuldige bezigheid en stelde Sanja voor meteen ook maar zijn smoel te wassen. Deels uit vredelievendheid, deels ook uit lafheid, deed Sanja dat, en toen pakte Moetjoekin een dweil en droogde daar Sanja’s gezicht mee af. Op dat moment stond er inmiddels een kring van nieuwsgierigen om hen heen: dat kon leuk worden. Maar het werd niet leuk. Er voer een siddering door Sanja heen, hij trok wit weg en viel bewusteloos op de tegelvloer. De zielige tegenstander was natuurlijk onschadelijk gemaakt, maar wel op ietwat onbevredigende manier. Hij lag in een vreemde houding op de vloer, languit achterover. Moetjoekin schopte hem zachtjes in de zij, gewoon om te checken waarom hij daar zo bewegingloos lag. Hij riep zonder enige kwaadheid: ‘Hé, Sanjek, wat lig je daar nu languit?’

Moetjoekin keek onthutst naar de bewegingloze Sanja.

Sanja deed ondanks de opwekkende schopjes geen oog open. Op dat moment stapte Micha de wc binnen, sloeg het woordeloze schouwspel gade en snelde naar de schooldokter. Een snufje vlugzout bracht Sanja weer tot leven, de gymleraar droeg hem naar de behandelkamer. De vrouwelijke arts nam Sanja’s bloeddruk op.

‘Hoe voel je je?’ vroeg ze.

Hij antwoordde dat hij zich kiplekker voelde, maar herinnerde zich niet meteen wat er gebeurd was. Toen hij zich echter de smerige lap herinnerde die men over zijn gezicht had laten gaan, moest hij braken. Hij vroeg om zeep, waste zich grondig schoon. De dokter wilde zijn ouders laten komen. Zonder veel moeite wist Sanja haar over te halen dat niet te doen. Zijn moeder was toch op haar werk en hij wilde oma de ellende besparen. Ilja werd gevraagd zijn aangeslagen vriend naar huis te brengen en de dokter gaf hem een briefje mee dat hij vrij kreeg.

Merkwaardig genoeg was Sanja sinds die dag in aanzien gestegen. Hij werd nu weliswaar de ‘Valgnoom’ genoemd, maar hij werd niet langer gepest: wat als hij straks weer in katzwijm viel?

Op 31 december kregen ze vrij van school, begon de wintervakantie, elf dagen vol geluk. Micha herinnerde zich elk van deze dagen afzonderlijk. Op Nieuwjaarsdag kreeg hij een sprookjesachtig cadeau. Na geheim overleg met haar zoon, waarbij ze de verzekering kreeg dat diens nageslacht afzag van dit deel van de nalatenschap, overhandigde tante Genja Micha een paar schaatsen.

Ze waren Amerikaans, een sinds tijden in onbruik geraakte hybride, iets wat het midden hield tussen ‘zwierbollen’ en ‘doorlopers’, met dubbele ijzers en een kartelneus. De schaatsen waren met grote besterde nagels bevestigd aan een paar schoenen die eens rood waren geweest. Op de metalen plaat die de ijzers met de schoenen verenigde kon je de naam ‘Einstein’ lezen en een reeks onbegrijpelijke cijfers en letters … De schoenen waren finaal afgedragen door de vorige eigenaar, maar de ijzers zelf glommen als nieuw.

Tante Genja zag de schaatsen als familierelikwieën. In andere families keek men zo tegen oma’s briljanten aan.

Briljanten hadden in deze geschiedenis ook zijdelings iets met deze schaatsen te maken. In 1919 was tante Genja’s oudste broer Samoeïl door Lenin zelf naar de VS gestuurd om de Amerikaanse communistische partij te organiseren. Samoeïl was de hele rest van zijn leven trots op deze missie en verhaalde tot in detail over zijn reis tegenover zijn naasten, familie en vrienden, van wie hij er enkele honderden had, tot hij in zevenendertig gearresteerd werd. Hij kreeg tien jaar zonder recht op correspondentie en was voorgoed verdwenen, maar zijn grootse verhaal werd een familielegende.

In juli negentien reisde Samoeïl van Moskou naar New York, via een omweg door Noord-Europa, en stapte als matroos van een handelsboot uit Nederland aan wal. Hij daalde de looptrap af, stampend met de hakken van zijn door een Kremlinschoenmaker vervaardigde schoenen, met in de hak een briljant van kolossale waarde. Hij voerde zijn opdracht uit, opende uit naam van de Komintern het eerste ondergrondse congres van de communistische partij. Een paar maanden later keerde Samoeïl terug en bracht aan kameraad Lenin persoonlijk verslag uit van de uitvoering van zijn opdracht.

Zijn bescheiden reisgeld ging op aan cadeautjes, na aftrek van de twaalf dollar die hij aan eten had uitgegeven. Hij bracht voor zijn vrouw een prachtige wollen jurk mee met geborduurde besjes op kraag en schouders, en rode schoenen, die haar drie maten te klein waren. De schaatsen waren het derde en duurste cadeau in zijn bagage, ze waren op de groei gekocht, voor zijn kleine zoontje, dat kort daarna overleed.

Hij had beter schaatsen voor zichzelf kunnen kopen. Als kleine jongen had Samoeïl er zo van gedroomd naar het midden van de ijsbaan te gaan en dan met zijn neus op het olieachtige ijs langs al zijn vijanden te snellen, langs de dames met de armmoffen, de gymnasiasten en de juffers, onder wie zich onherroepelijk Maroesja Galperina moest bevinden … De schaatsen lagen lange tijd in een hutkoffer, wachtend op de verschijning van een nieuwe erfgenaam. Maar kinderen kreeg Samoeïl niet meer en nadat de schaatsen tien jaar lang onder de korenmaat hadden gelegen, waren ze aan de zoon van Genja, zijn jongste zus, toegevallen.

Nog eens twaalf jaar later gingen ze over in de handen, of liever de voeten, van een ander familielid van deze heroïsche Samoeïl.

Met dit onverwachte, zijn stoutste geluksverwachtingen overtreffende cadeau eindigde Micha’s eerste vakantiedag. En niets voorspelde de rampspoed die dit cadeau korte tijd later met zich mee zou brengen …

Op Nieuwjaarsavond verzamelde het grote gezin van tante Genja zich aan de tafel, die met toestemming van de buren was gedekt in de riante communale keuken, niet in hun kamer van veertien vierkante meter, waar tante Genja zelf woonde, met haar ongetrouwde, in endocrinologisch opzicht mislukte dochter Minna, en sinds een tijdje Micha. Tante Genja had een rijke dis gemaakt, kip en vis tegelijk. ’s Nachts, na het memorabele etentje, schreef Micha een gedicht waarin hij de onvergetelijke indrukken van die dag weergaf.

Mijn schaatsen zijn het mooist

wat ik ooit zag in de natuur,

nog mooier dan de zon, de zee,

nog mooier dan het vuur.

Wat is de mens toch prachtig mooi

die op zijn beide schaatsen staat.

De tafel is als op een bal,

en niet te tellen al het eten.

Je kunt alle familieleden

alleen maar heel gelukkig heten.

Aanvankelijk had er in plaats van ‘eten’ ‘lekkers’ gestaan. Maar ‘lekkers’ rijmde nergens op, behalve op ‘gekkers’ en ‘stekkers’.

Micha stond de hele week voor dag en dauw op en liep naar de binnenplaats, het onder water gezette ijsbaantje, schaatste in zijn eentje en ging weg zodra de jongens, die in hun vakantie uitsliepen hun opwachting maakten. Hij stond niet al te stevig op zijn benen en was bang dat hij die gasten in geval van een aanval niet van zich af zou kunnen slaan.

Die schaatsen waren die vakantie natuurlijk gebeurtenis nummer één. Nummer twee was Sanja’s oma Anna Aleksandrovna. Zij nam de jongens mee naar het museum.

Dat was niet alleen goed besteed aan Micha, die voor de ene helft bestond uit leergierigheid, wetenschappelijke en onwetenschappelijke nieuwsgierigheid, en enthousiasme, en voor de andere helft uit een onbestemde creatieve aandrang. De museumtochten maakten zelfs op Ilja diepe indruk, die toch niet uit leek te blinken in artistieke behoeften, maar meer met techniek had. Alleen Sanetsjka, de eigenaar van deze geweldige oma, liep alsof het de gewoonste zaak van de wereld was van de ene zaal naar de andere en gaf van tijd tot tijd repliek, niet zijn vrienden, maar zijn oma! Daaruit volgde dat hij ook hier, in deze musea, net als op het conservatorium, kind aan huis was.

Micha werd verliefd op Anna Aleksandrovna. Hij bleef het zijn leven lang, tot haar dood. Zij zag in hem de toekomstige man van het slag waar ze altijd van gehouden had. Het joch was rossig, hij was dichter, die week liep hij zelfs een beetje mank van het vele schaatsen, precies als de bijna grote dichter op wie Anna Aleksandrovna als meisje van dertien heimelijk verliefd was geweest … De modelman, in die verre tijd een volwassen man met het aureool van een strijder en bijna martelaar, die aan het begin van de twintigste eeuw groot succes had, zag de verliefde juffer niet staan, maar drukte wel een diep stempel op een soort freudiaans binnenstebuiten van haar psyche: haar hele lange leven lang had ze gehouden van dat soort rossige, kleurrijke, emotionele mannen.

Ze glimlachte als ze naar Micha keek, een joch van hetzelfde slag, maar gescheiden door de tijd … En het was fijn zijn verrukte blik op te vangen.

Op die manier maakte Micha, zonder het zelf te weten, gebruik van hun wederkerigheid. Vanaf die winter werd hij een stamgast in het huis van de Steklovs. In de grote kamer met de drie hele ramen en nog een half, door een scheidingswand in tweeën gedeeld raam, met een loeihoog plafond met stucwerk, eveneens doormidden gesneden, huisden onafzienbare hoeveelheden boeken, in vreemde talen zelfs. Een piano met daarin verstopte muziek was in voortdurende staat van paraatheid. Van tijd tot tijd dreven er even ongebruikelijke als verrukkelijke geuren op, van echte koffie, boenwas, parfum.

Zo moet het vast ook bij mijn ouders thuis zijn geweest, dacht Micha. Hij had geen herinnering aan zijn ouders: zijn moeder was omgekomen bij een bombardement op de laatste trein die vanuit Kiev naar het oosten was vertrokken, op 18 september eenenveertig, toen de Duitsers bijna Podole hadden bereikt. Zijn vader was gesneuveld aan het front, zonder van de dood van zijn vrouw en de redding van zijn zoon te weten.

In werkelijkheid was alles in het huis van Micha’s ouders helemaal niet zo geweest als bij Sanja Steklov, en de foto’s van zijn ouders, die als door een wonder na de oorlog gespaard bleken, zag hij voor het eerst toen hij twintig was. Er stonden arme, lelijke mensen op, die hem ernstig teleurstelden: zijn moeder met een gemaakte glimlach op haar kleine donkere lippen en een reusachtige, schaamteloze boezem, en zijn vader, een dikke korte man met een ongemeen gewichtig gezicht. Op de achtergrond torenden fragmenten uit het dagelijks leven die in niets deden denken aan een partje van de kleine zaal van het oude landgoed van de Apraksins en de Troebetskojs, waarin Sanja’s familie huisde.

Op 9 januari, tegen het eind van de vakantie, werd Sanja’s verjaardag gevierd. Daarvoor was het nog Kerst geweest, maar daar waren alleen grote mensen voor uitgenodigd. Er ging nog een paar jaar overheen voor ook de jongens op 7 januari werden uitgenodigd. Maar op Sanja’s verjaardag waren er wel kerstlekkernijen over, gesuikerde appels, kersen, zelfs sinaasappelsnippers, die Anna Aleksandrovna als geen ander ter wereld klaarmaakte. En verder: het scherm werd ingeklapt, de eettafel dichter bij de deur gezet en tussen de twee ramen verrees een grote kerstboom, versierd met ongehoorde speeltjes uit een doos die het hele jaar op de entresol bewaard werd.

Sanja’s verjaardag werd altijd groots gevierd. Er kwamen zelfs meisjes, ditmaal twee van Sanja’s vriendinnen van de muziekschool, Liza en Sonja, en kleindochter Tamara van een vriendin van oma, met haar vriendinnetje Olja, maar die waren nog erg klein, eersteklassertjes, en wekten geen enkele belangstelling bij de jongens. En ook die vriendin van grootmoeder zelf was weinig bijzonders. Terwijl de opa van Liza, Vasili Innokentovitsj, met zijn militaire uniform, zijn snor, omringd door een complexe geur van eau de cologne, medicijnen en wapengekletter geweldig was. Tegen zijn kleindochter zei hij half gekscherend ‘u’, maar tegen Anna Aleksandrovna: ‘Njoeta, je …’ Hij was haar neef, zodoende was Liza dus Sanja’s achternichtje. Er klonken zelfs woorden van voor de revolutie op, ‘cousin’ en ‘cousine’, waarschijnlijk ook uit de doos op de entresol …

Anna Aleksandrovna noemde de meisjes ‘juffer’, de jongens ‘jongeheer’, en Micha stond versteld van deze deftige manier van doen, was volkomen hulpeloos, en hij kwam pas tot rust toen Ilja hem uit de verte een knipoog gaf met een gelaatsuitdrukking van: wees maar niet bang, ze eten je niet op!

Anna Aleksandrovna organiseerde alles op onvergetelijke wijze. Eerst was er poppenkast met een echt scherm, Petroesjka, Vanjka en de dikke pop Roza. Ze voerden grappige gevechten en scholden elkaar in een vreemde taal uit.

Daarna werden er woordspelletjes gedaan. De kleine meisjes Tamara en Olja deden niet voor de grote mensen onder, bleken heel ontwikkeld voor hun leeftijd. Anna Aleksandrovna nodigde de kinderen aan de ovale tafel en de grote mensen dronken op de tweede rang thee, achter de kast. Vasili Innokentovitsj zat in een luie stoel een papirosa te roken. Na afloop van de huisvoorstelling haalde Anna Aleksandrovna uit de zilveren sigarettenhouder die voor Vasili Innokentovitsj op het tafeltje lag een dikke papirosa tevoorschijn. Ze stak die op, maar moest meteen hoesten en zei: ‘Bazil, wat een afschuwelijk zware papirosa’s!’

‘Daarom bied ik ze ook niemand aan, Njoeta.’

‘Pff!’ deed Anna Aleksandrovna en ze wuifde de geurige walm voor zich weg. ‘Waar haal je die vandaan?’

‘Ik koop de tabak en Liza vult de hulzen.’

Maar dat was nog lang niet het eind van de verjaardag. Na de poppenkast was er de ‘zoete’ tafel, die Micha zijn leven lang niet vergat: van de zelfgemaakte vruchtenbowl tot de gele benen ringen met daarin servetjes van stugge witte stof.

Ilja en Micha keken elkaar eens aan. Dit was het moment waarop Sanja op eenzame hoogte stond en zij tweeën daar samen iets onder. Drie vrienden is een ingewikkelde zaak, net als elke driehoeksverhouding. Hindernissen en verleidingen doemen op, jaloersheid, afgunst, soms zelfs tot de allerkleinste laagheid, vergeeflijk zelfs, maar toch. Wordt laagheid door ondraaglijk grote liefde gerechtvaardigd? Door ondraaglijk grote jaloezie of pijn? Om daaruit wijs te worden had elk van hen een heel leven, de een wat korter, de ander wat langer, dat heel goed bij die tijd paste …

Die avond voelde niet alleen de gespannen Micha, maar zelfs de laconieke Ilja zich ietwat vernederd door de grandeur van het huis. Sanja, het meest van al met Liza bezig, met haar langwerpige gezicht, haar loshangende haar, dat onder een blauw lint vandaan kwam, bespeurde zoiets, nam Micha even apart; ze stonden lange tijd te smoezen en riepen toen Anna Aleksandrovna erbij. Even later verklaarden ze dat ze een charade zouden doen. Vervolgens schoof Sanja een kleine, merkwaardige klapstoel bij en deze veranderde in een klein trapje. Sanja klom bovenop, zodat hij boven Micha uitstak, die een treetje lager ging staan, en ze lazen tweestemmig, elkaar duwend en porrend, elkaar aan de oren trekkend, blatend en allerhande onverstaanbare geluiden makend, de volgende, bijna een gedicht vormende regels uit:

Mijn eerste greep is voor beiden een –

een gesprek op een weide voor twee eerzame personen,

mijn tweede – in het ene geval een last – “goh wat zwaar!”,

in het andere – een niet al te fatsoenlijk geluid,

na het eten gemaakt,

mijn derde, weer voor tweeën een –

een voorzetsel in het Duits:

tezamen – de namen van twee wezens,

zogenaamd van de soort homo sapiens.

De gasten lachten, maar niemand kon het natuurlijk raden. Er was er onder de gasten maar een die dit taalkundige raadsel kon oplossen, en dat was Ilja. En hij stelde hen niet teleur. Nadat hij de gasten ervan overtuigd had dat de oplossing hun boven de pet ging, verklaarde hij niet zonder trots: ‘Ik weet het, deze beesten luisteren naar de namen Moetjoekin en Moerygin!’

Eerlijk gezegd had deze rebus niet opgegeven mogen worden, omdat geen van de gasten van zijn levensdagen gehoord had van deze Moerygin en Moetjoekin, maar niemand maakte hun daar een verwijt van. Het was gezellig, wat wilde je nog meer?

Maar binnen het jongensclubje was er iets veranderd: Micha, die betrokken was geweest bij het maken van het raadsel, had zich tot het niveau van Sanja opgewerkt, terwijl Ilja zelfs boven hen uit was komen te steken, hij was immers degene die het raadsel opgelost had, die het spel gesteund had. Het zou een mislukking zijn geweest als niemand het geraden had. Een pluimpje voor Ilja!

De jongens omhelsden elkaar en Vasili Innokentijevitsj maakte een foto van hen drieën. Het was de eerste foto waar ze alle drie op stonden.

Het fototoestel van Vasili Innokentijevitsj was een stuk oorlogsbuit, een geweldig apparaat, dat merkte Ilja wel. En wat hem evenmin ontging waren de kolonelsstrepen en de esculapen. Militair arts …

Op 10 januari nam Anna Aleksandrovna de jongens mee naar een pianoconcert in de Tsjaikovskizaal, voor Mozart. Ilja vond het beresaai, hij viel zelfs eventjes in slaap, Micha was helemaal in de wolken, omdat de muziek zulke heftige verrukking en verwarring losmaakte dat hij er niet eens een gedicht over kon schrijven. Sanja was om een of andere reden ontdaan, hij moest bijna huilen. Anna Aleksandrovna wist wel waarom: Sanja zou ook wel zo goed Mozart willen spelen …

Op 11 januari gingen ze naar school en werden de eerste de beste dag alle drie, met nog iemand, Igor Tsjetvirikov, helemaal bont en blauw geslagen op het schoolplein. Het begon met een onschuldig sneeuwbalgevecht, maar het eindigde met een geweldige kloppartij: Micha had een klap op zijn oog gekregen en zijn bril was gebroken, Ilja had een kapotte lip. Het onverteerbare was dat er maar twee aanvallers waren geweest, terwijl zij met z’n vieren waren. Gewoontegetrouw had Sanja zich een beetje op afstand gehouden, niet zozeer uit lafheid, maar eerder uit fijngevoeligheid. Moerygin en Moetjoekin riepen een even grote afkeer op als de onvergetelijke dweil die over zijn gezicht was gegaan. Aan Sanja hadden de tegenstanders echter geen enkele aandacht besteed, ze hadden veel meer belangstelling voor de rossige Micha, die Moerygin met een keiharde sneeuwbal recht op zijn neus had geraakt. Ilja spuugde bloed uit bij een schutting, Tsjetvirikov aarzelde of het geen tijd werd de benen te nemen, maar Micha stond met zijn rug tegen de muur, met zijn vuisten klaar, voor zijn gezicht. Micha had grote vuisten, bijna van mannenformaat. En toen trok Moetjoekin een knipmes, net een pennenmesje, maar dan wel voor heel grote pennen, er kwam een dun lemmet tevoorschijn, en hij kwam recht op Micha met zijn stomme vuisten af gewaggeld.

Toen slaakte Sanja een gil, maakte twee onbeholpen sprongen en greep met zijn hand het lemmet vast. Het bloed spoot er onwaarschijnlijk hard uit, Sanja haalde uit en een rode stroom bloed ging over Moetjoekins hele gezicht. Moetjoekin gilde het uit, alsof iemand hem een steekwond had toegebracht, en was ogenblikkelijk vertrokken, vergezeld door Moerygin. Maar niemand dacht aan een overwinning. Micha had niet veel van het gebeuren gezien, hij had geen bril meer. Tsjetvirikov ging met enige vertraging achter Moerygin aan, maar deze achtervolging had geen enkele zin. Ilja verbond Sanja’s hand met zijn sjaal, maar het bloed stroomde als uit de kraan.

‘Gauw naar Anna Aleksandrovna, rennen!’ riep Ilja tegen Micha. ‘En jij naar school, naar de dokter.’

Sanja raakte buiten bewustzijn, hetzij van de schrik, hetzij door het bloedverlies. Vijfentwintig minuten later was hij op het Sklifosovski-instituut afgeleverd. Het bloeden werd snel gestelpt, de wond gehecht. Na een week werd duidelijk dat de ringvinger en de pink niet meer konden buigen. Er kwam een professor, die Sanja’s kleine hand uit het verband haalde, die blij was hoe goed de boel genas en die verklaarde dat dat verdomde mes het diepe dwarse middenhandsbeentjesligament had afgesneden en dat hij hoogst verbaasd was dat alleen die twee vingers niet meer konden buigen, en niet alle vier.

‘Kan er nog iets aan gedaan worden? Massage? Elektroforese? Nieuwe behandelmethoden misschien?’ vroeg Anna Aleksandrovna aan de professor, die haar eerbiedig aankeek.

‘Absoluut. Na volledige genezing. De beweeglijkheid zal deels terugkomen. Maar ziet u, pezen zijn iets anders dan spieren.’

‘En een muziekinstrument?’

De professor glimlachte meewarig: ‘Weinig kans.’

Hij wist niet dat hij een vonnis velde. Anna Aleksandrovna zei niets tegen Sanja en een half jaar na het ontslag uit het ziekenhuis ging hij in behandeling.

Meteen na de operatie in het ziekenhuis kwam de directeur naar Sanja toe, er waren haar praatjes over een mes ter ore gekomen, en ze was zich rot geschrokken. Toen Larisa Stepanovna hem ondervroeg, gedroeg Sanja zich gesloten en vastbesloten: hij herhaalde wel een keer of vijf dat hij op het schoolplein een mesje had gevonden, op het knopje had gedrukt en dat het lemmet er toen uit was geschoten en zijn hand had doorgesneden. Van wie dat mes was geweest, daar had hij geen idee van. Het ‘tastbare bewijsstuk’ werd de dag na het gebeurde gevonden. Net als in de film lag het mes op een met bloed doordrenkt eilandje sneeuw. Het werd naar de directrice gebracht en die legde het in het bovenste laatje van haar bureau.

Tante Genja jammerde een hele tijd over Micha’s kapotte bril, Ilja’s moeder schold haar zoon een beetje uit om zijn vechtlust, terwijl Igor Tsjetvirikov het hele gebeuren voor zijn ouders verborgen had weten te houden.

Vanaf die dag was hij weliswaar geen volwaardig lid van het Trianon, maar gold hij wel als sympathisant. De verdere loop van de gebeurtenissen, die zich weliswaar over een kwarteeuw uitstrekten, bevestigde dat alles op de wereld wetmatig verloopt: de bovennatuurlijk voorzienige kleine hooligans hadden deze toekomstige dissident niet voor niets de oren gewassen.

Toen het gelukt was de zaak van deze vechtpartij, die de hele school in rep en roer had gebracht, door toedoen van de directrice stil te houden, hadden ze een tijdje lang geen last van Moetjoekin en Moerygin. Die maakten nu onderling ruzie en vochten met elkaar. De klas viel in twee kampen uiteen, en iedereen had een spannende tijd, met vijandelijke verspieders, overlopers en schermutselingen. Over de meerderheid was oorlogszuchtige geest vaardig, de minderheid ontspande zich en had een luizenleven.

Weken later kwam Sanja met zijn hand in het verband naar school, voor een paar dagen, waarna hij keelontsteking kreeg en tot het eind van het derde kwartaal niet meer op school kwam. Ilja en Micha bezochten hem bijna dagelijks, namen huiswerk mee. Anna Aleksandrovna trakteerde hen op thee met appeltaart, zogeheten ‘pie’. Het was het eerste Engelse woord dat Micha leerde. Sanja had van kindsbeen af Engels en Frans geleerd. Op school kregen ze juist vanaf de vijfde het weerzinwekkende Duits. Maar Anna Aleksandrovna bleek onverwacht veeleisend waar het Duits betrof, gaf Sanja bijles en nodigde voor de gezelligheid ook zijn vrienden uit. Ilja bedankte, maar Micha vond de lessen een feest.

Tegelijk deed Anna Aleksandrovna Micha een oud Engels leerboek voor beginners cadeau.

‘Leer maar, Micha, met jouw capaciteiten krijg je alles alleen wel onder de knie. Ik zal je een paar lessen geven voor de uitspraak.’

Zo kreeg Micha de gulle gaven van de herentafel in de schoot geworpen.

Sanja was aan een merkwaardige stemming ten prooi: zijn iets naar binnen gebogen buitenste vingers hinderden hem in niets; je zag het niet eens, omdat mensen hun vingers doorgaans niet gestrekt houden, maar altijd iets naar binnen. Maar ze betekenden wel een totale verandering in zijn leven, een totale verandering van zijn plannen. Hij luisterde dagenlang naar muziek en genoot als nooit tevoren: hij zat er niet meer mee dat hij nooit zou kunnen spelen als de grote musici … De kloppende zweer van onzekerheid over zijn talenten speelde hem geen parten meer. Liza begreep dat, als enige: ‘Je bent nu vrijer dan de mensen die musicus proberen te worden. Ik ben een beetje jaloers op je …’

‘En ik op jou’, bekende Sanja.

Ze gingen samen naar het conservatorium: Anna Aleksandrovna met Sanja, Liza met haar grootvader, een vriendin van grootmoeder sloot zich bij hen aan, een nichtje van iemand, een vrouwelijk familielid. Als er eens een gaatje in het werk was, kwam Liza’s vader, Aleksej Vasiljevitsj, eveneens chirurg, net als Vasili Innokentijevitsj, en je kon zien wat een sterke familiale gelijkenis ze hadden: een langwerpig gezicht, een hoog voorhoofd, een dunne neus met een Kaukasische haak. Het was toen trouwens net alsof alle bezoekers van het conservatorium familie van elkaar waren of elkaar in elk geval kenden. Het was een kleine, bijzondere bevolking, verloren in de reusachtige mensenmassa van de stad, als een religieuze orde, een heimelijke kaste, een geheim genootschap zelfs misschien …

Er gebeurde begin dat jaar toch veel.

Uit Leningrad arriveerde Ilja’s vader, Isaj Semjonovitsj. Hij kwam twee, drie keer per jaar, altijd met cadeautjes. Het jaar daarvoor had vader ook een mooi cadeau meegebracht, een Duitse passerdoos, maar hoe mooi hij ook was, je had er verder weinig aan. Ditmaal bracht hij een FED-S mee, een fototoestel van voor de oorlog, vervaardigd door de handen van jongetjes uit de Dzerzjinskicommune en als zodanig een exacte kopie van de Duitse Leica. Vader was gehecht aan het oude toestel – hij was in de oorlog correspondent geweest, had het bijna drie jaar met zich mee gesleept – en nu schonk hij het aan zijn enige zoon, geboren uit een zuidelijke romance met een onooglijk jong meisje, Masja. Masja rekende nergens op, maakte geen enkele aanspraak, hield in stilte van haar zoon, was blij dat Isaj hem niet in de steek liet, soms geld gaf, nu eens veel tegelijk en dan weer een tijdlang helemaal niets. De liefkozingen van haar gewezen minnaar wees Masja consequent af, waarmee ze de belangstelling voor haar warm hield. Ze glimlachte, trakteerde op taartjes, dekte de tafel met krakend gesteven linnengoed, kroop bij haar zoon op de bank, met haar hoofd bij zijn voeten. Isaj was steeds verbaasder over haar en dacht steeds vaker aan haar.

Hij vond het wel een beetje jammer van het fototoestel, maar hij overwon zijn gehechtheid aan het trouwe, nuttige ding – zijn schuldgevoel tegenover het in de steek gelaten jongetje woog zwaarder. En dan, hij had wel betere camera’s. En ook nog een gezin met twee lieve dochtertjes, die geen enkele belangstelling hadden voor wat voor fotoapparatuur ook. Het joch stond gewoon perplex van het cadeau, en zijn vader voelde verbolgenheid tegen het leven, waarin alles anders in elkaar stak dan zou moeten, en in plaats van met de zachtmoedige Masja, wier onaanzienlijkheid ook iets lieftalligs had, zat hij nu met de twistzieke Sima opgescheept en kon hij zich niet goed meer herinneren hoe hij als haar man onder haar plak terecht was gekomen.

Hij vertelde zijn zoon wat een camera obscura was, dat je aan een donkere doos met een klein gaatje en een plaatje met lichtgevoelig materiaal genoeg had om een opname te maken, een moment van het leven vast te leggen. Maria Fjodorovna zat erbij, met haar hand onder haar wang, en ze glimlachte om haar minuscule geluk. Ze had aan een kruimeltje genoeg, als een meesje … Isaj zag het en hij zag ook hoe snel Ilja alles oppikte, hoe handig hij was – hij leek op hem, werkelijk! – en hij vertrok met het vaste voornemen zijn leven zo te veranderen dat hij zijn zoon wat vaker zou zien. En Masja, Masja trok hem nu meer dan toen, in de zomer van achtendertig, toen hij haar genomen had, eerder als plichtpleging van een nog redelijke jonge en toerekeningsvatbare man dan uit beredeneerde sympathie. Het was te laat zijn leven om te gooien. Maar wel een beetje: eindelijk tegenover Sima bekennen dat hij een telg van voor de oorlog had, die ze misschien in huis zouden moeten nemen en met zijn jongere zusjes kennis laten maken … Maar het was het laatste weerzien van vader en zoon: twee maanden later stierf hij, beroofd van zijn werk voor Lenfilm, aan een hartinfarct.

Die laatste keer bleef vader twee dagen. Zoals altijd na zijn vertrek liep moeder een paar dagen stilletjes te huilen, om daar daarna weer mee op te houden. Ilja’s leven viel duidelijk in twee delen uiteen, het deel voor de FED en dat erna. Dat slimme machientje wekte geleidelijk aan een diep verborgen talent. Hij had al eerder verzamelingen aangelegd, van alles wat binnen zijn gezichtsveld kwam: al in de tweede klas had hij een collectie pennen aangelegd, vervolgens een van luciferdoosjesetiketten en van postzegels. Maar dat waren kleine, vluchtige dingen. Nu hij echter het hele technologische proces in zijn vingers had, van de keuze van de belichting tot het plaatsen van het fotopapier op het glas, begon hij levensmomenten te verzamelen. De ware hartstocht van verzamelaar was in hem ontwaakt en die kwam nooit meer tot rust.

Aan het einde van zijn schooltijd had hij een echt fotoarchief aangelegd, tamelijk beschaafd: elke foto had een opschrift met potlood op de achterkant, met de tijd, de plaats, de handelende personen, alle negatieven zaten in envelopjes … Het fototoestel veranderde het leven ook omdat alras bleek dat je behalve het apparaat zelf een veelheid aan dingen nodig had die veel geld kostten. Ilja dacht hard na en toen ontwaakte er nog een talent in hem: dat van ondernemer. Hij vroeg nooit geld aan zijn moeder, leerde er zelf aan te komen. Het eerste voorjaarsinitiatief van dat jaar was het kegelspel. Hij was de beste van de school in dat jongensspel, en daarna leerde hij ook andere spelletjes. Dat bracht geld in het laatje. Sanja Steklov keurde Ilja’s jacht op geld af, maar Ilja haalde alleen maar zijn schouders op en zei: ‘Weet je wat een pak fotopapier van achttien bij vierentwintig kost? En ontwikkelaar? Waar moet ik dat vandaan halen?’

En Sanja hield verder zijn mond. Hij wist dat zijn geld van zijn moeder en grootmoeder kwam en begreep dat dat niet de beste manier was.

Een stokoude camera maakte Ilja tot fotograaf. Hij begreep algauw dat hij een eigen fotolaboratorium nodig had. Doorgaans richtten fotoamateurs dergelijke donkere kamers in de badkamer in, waar stromend water was om de films te wassen. Maar hun communale flatje had helemaal geen badkamer. Er was een berghok, waar drie gezinnen hun wasbakken en wasteilen bewaarden en andere nuttige zaken. Het berghok deelde een muur met de plee, waar de waterleiding liep, zodat Ilja meteen een plan uitbroedde hoe hij daar water heen kreeg en weer weg. Ilja dacht niet meteen aan de buren, die evenveel recht op het berghok hadden.

Behalve door Ilja en zijn moeder werd hun flat bewoond door Olga Matvejevna, een ongevaarlijke, alleenstaande oude vrouw en door weduwe Granja Losjkareva met haar drie kinderen, waarvan Marja Fjodorovna de twee kleinsten dikwijls zelf mee naar de kleuterschool nam waar ze werkte. Sowieso hielp Marja Fjodorovna deze Granja met veel dingen.

Kortom, Marja Fjodorovna vroeg het en de buren vonden het best, ze haalden hun vaatwerk uit het berghok en nu was Ilja aan de beurt. Hij had nog tijd om zijn vader een brief te schrijven met het verzoek hem te helpen bij het organiseren van een ‘ontwikkelmachine’. Vader was geroerd, stuurde honderdvijftig roebel, met twee regels op de overschrijving: ‘Ik kom met de meidagen, dan regelen we alles.’ Het was zijn laatste brief, de meidagen haalde hij niet.

Het water werd niet meteen naar het berghok doorgetrokken, dat duurde nog anderhalf jaar, maar Ilja had wel een eigen hoekje gekregen, waar hij veel van zijn tijd doorbracht. Hij sleepte er een bij het oud vuil gevonden boekenkast heen, stalde daar zijn fotobezit in uit.

De vijfde klas duurde eindeloos. Ze zaten in hun dertiende levensjaar, van lieverlee liepen de jongens vol met testosteron, de allervroegsten kregen een klein vachtje op intieme plaatsen, etterpuisten op hun voorhoofd, alles kriebelde, deed zeer, zeurde, er werd meer gevochten en geruzied, en je kreeg zin om aan jezelf te zitten en de onbestemde aandrang van het vlees te verlichten.

Micha matte zich af met schaatsen. Als resultaat van zijn ochtendtrainingen werd hij een goede schaatser. En hij kreeg een hartstocht voor lezen. Hij had ook eerder alles gelezen wat los en vast zat, maar nu kreeg hij geweldige boeken van Anna Aleksandrovna, van Dickens, van Jack London.

Tante Genja snurkte ’s avonds klokslag tien als een paard, waarna ze tot de ochtend zachtjes en regelmatig lag te ronken. Minna ging nog eerder naar bed, ze lag een beetje te woelen, viel snel in slaap. Dan sloop Micha naar de keuken en las daar onder het gemeenschappelijke licht zolang hij kon, zonder ooit betrapt te worden. Hij zat aan zijn harde puisten te prutsen, met een jeugdboek dat niets gemeen had met de onrust in zijn lijf.

Sanja leek niet alleen qua lengte bij zijn kameraden achter te blijven, hij had een ongeschonden voorhoofd, een schoon kraagje, was een lieve jongen. Maar ook in hem voltrok zich het proces van manwording. Hij liet moeder en grootmoeder weten dat hij niet langer naar fysiotherapie ging, het was iedereen duidelijk dat zijn hand niet beter werd en hij nooit musicus zou worden. Moeder en grootmoeder waren beiden muzikant voor tussen de schuifdeuren, hadden beiden van een muzikale carrière gedroomd, maar hadden beiden hun studie moeten laten vallen: het was een volmaakt onmuzikale tijd geweest, de trompetten gierden, de pauken dreunden, er klonken als straatliederen vermomde marsen en volksliederen.

Het beste wat de twee eenzame vrouwen hadden, was Sanja, en die beloofde wel musicus te worden, alles ging geweldig, hij had een geweldige pedagoog en hij had toekomst … En nu, na het ongeluk met het mes, ging Sanja niet langer naar de muziekschool. Anna Aleksandrovna en Nadezjda Borisovna bereidden zich voor op een hartig gesprek. Anna Aleksandrovna zei dat hij gegeven zijn muzikaliteit niet definitief met de muziek moest breken. Hij zou geen beroeps worden, maar dat verhinderde hem niet thuis piano te spelen, tussen de schuifdeuren had zo zijn eigen bijzondere charme. Sanja hield zijn poot een tijdje stijf, bleef bij zijn besluit, maar na een week of wat ging hij akkoord. Hij ging thuis studeren, met oma’s vriendin Jevgenia Danilovna.

Hij speelde met zijn kleine perspectiefloze, verminkte handen op de geliefde piano van Karelisch berkenhout. Hij zwijmelde weg bij de walsen van Chopin, als bij de leeftijdsgenootjes onder de meisjes van de binnenplaats, die je aan kon raken in de chaos van spelen en rennen. Hij las, hij speelde, en soms deed hij waar jongens van zijn leeftijd alleen bij wijze van straf toe in staat zijn: dan wandelde hij samen met oma over de nabijgelegen boulevards.

Jevgenia Danilovna kwam een jaar of twee bij hen, daarna raakten haar lessen in het slop. Deels vanwege Liza: zij maakte grote vorderingen, terwijl die van Sanja zo onbeduidend waren dat hij er met de pet naar begon te gooien.

Anna Aleksandrovna was leraar Russisch, maar met een speciale kwalificatie: ze gaf Russische les aan buitenlanders.

En wat voor buitenlanders! Jongelui uit communistisch China die aan de Militaire Academie kwamen studeren. Het was het achtste of negende beroep dat Anna Aleksandrovna na het gymnasium uitoefende, en ditmaal was het helemaal naar haar zin: de houding van haar superieuren tegenover haar, de onvolledige werkdag, het zeer goede salaris, met diverse bonussen en privileges, inclusief een schitterend militair sanatorium, waar ze eenmaal per jaar kosteloos gebruik van mocht maken.

Nadezjda Borisovna, Sanja’s moeder, was röntgenologisch technicus. Een zeldzaam beroep, schadelijk, maar met een korte werkdag en gratis melk om gezond te blijven. Ondanks het feit dat ze voor een goedgeorganiseerd gezin konden doorgaan, was het leven niet makkelijk: er had zich te veel verborgen ongenoegen bij moeder en dochter opgehoopt. Ze waren beiden zonder man, hadden de man verloren die hun echtgenoot was geworden, en andere mannen die niet hun mannen waren geworden. Maar niemand die de tactloze vraag stelde waar hun echtgenoten waren gebleven. Wie het aanging, wist het. Fijn dat ze met rust werden gelaten.

Micha bracht veel tijd door bij de Steklovs. Sanja beroerde met zijn vingers de toetsen en die reageerden. Je kreeg het idee dat er bepaalde gesprekken gevoerd werden tussen de jongen en het instrument, maar hoewel Micha wel een vermoeden had van de geheime betekenis van wat er gebeurde, vermocht hij het niet helemaal te begrijpen.

Hij zat in een hoekje, liet pagina’s ritselen, wachtte op de komst van Anna Aleksandrovna, om met haar te praten. Ze zette een eenvoudig koekje voor hem neer, een kopje thee met melk en kwam naast hem zitten, met een papirosa die ze niet zozeer rookte, als meer tussen haar fraai gekromde vingers hield. Soms liet Sanja zijn instrument in de steek en ging op het puntje van een stoel zitten. Maar hij hinderde hen een beetje met zijn aanwezigheid. Micha was Dickens pijlsnel ontgroeid en Anna Aleksandrovna kwam zonder nadenken met Poesjkin aanzetten.

‘Die heb ik al gelezen!’ wierp Micha tegen.

‘Het is als het Evangelie, mensen lezen hem hun leven lang.’

‘Geeft u dan maar liever het Evangelie, Anna Aleksandrovna, dat heb ik nog niet gelezen …’

Anna Aleksandrovna schoot in de lach en zei hoofdschuddend: ‘Je familie vermoordt me. Maar eerlijk gezegd kun je geen enkel Europees boek begrijpen zonder het Evangelie te kennen. Om van Russische nog maar te zwijgen. Sanja, breng het Evangelie eens aan, lieverd … In het Russisch.’

‘Njoeta,’ zei deze plagerig tegen zijn oma, ‘volgens mij ben je gewoon bezig minderjarigen op het slechte pad te brengen.’

Maar hij kwam wel met het zwartgekafte boek aanzetten.

Ze spraken af dat Micha het Evangelie zou lezen zonder het mee naar huis te nemen, en zonder het tegen iemand te zeggen. Wat had Micha nu allemaal niet: een huis met zijn eigen opklapbed, tante Genja met haar soep, de dikke, debiele Minna, die hem voortdurend aanstootte met haar heup of met haar volle boezem, zijn vrienden Sanja en Ilja, Anna Aleksandrovna, schaatsen, boeken …

Half maart viel de dooi in, de ijsbaan smolt en Micha zette zijn schaatsen in de motorolie, zoals Marlen hem geleerd had, voor het behoud ervan. Hij was echter te vroeg geweest: het begon weer streng te vriezen, het ijsbaantje bevroor en Micha deed de schaatsen weer onder. Het was duidelijk dat de winter op zijn eind liep. Nu ging hij ook na het middageten naar de binnenplaats. Zo kwam het dat iedereen zijn kostbare schat te zien kreeg. Niemand had zulke schaatsen, iedereen maakte rotzooi onder zijn viltlaarzen vast, en alleen Micha had echte schaatsen, met schoenen. In een mum van tijd verspreidde de faam ervan zich over de binnenplaatsen. Na een dag of twee kwam Moerygin eens een kijkje nemen. Hij bleef even staan kijken en vertrok. De dag daarop werd Micha bij terugkomst van het ijsbaantje door Moerygin en Moetjoekin tegen de muur bij de hoofdingang gedrukt.

De zaak was duidelijk, ze hadden hun oog op zijn schaatsen laten vallen.

‘Uitdoen!’ eiste Moetjoekin.

Moerygin verdraaide Micha’s armen, Moetjoekin gaf hem een trap tegen zijn knieën, Micha ging onderuit. Ze trokken behendig de schaatsen van zijn voeten en renden weg. Op zijn wollen sokken met kapotte hielen stormde Micha achter hen aan. Hij haalde hen bij de poort in, greep Moerygin vast. Deze gooide de schaatsen naar Moetjoekin. Moetjoekin snelde met de schaatsen de Pokrovka uit. Micha ging achter zijn schaatsen aan, in de richting van de Pokrovskipoort. Ze renden natuurlijk naar het Miljoetinpark, daar was een ijsbaantje.

Langzaam kroop er een tram over de Tsjistoproednyboulevard. Micha had Moetjoekin bijna ingehaald, toen gooide deze de schaatsen naar Moerygin, maar Moerygin liet ze vallen en ze vielen tussen de rails. Ze vlogen alle drie op de schaatsen af. De tram slaakte een afschuwelijke kreet, daarna een gil, verslikte zich in zijn geluid en begon te piepen. Micha viel. Toen hij zijn ogen opsloeg, lagen de schaatsen vlak voor zijn neus. Moetjoekin was nergens te bekennen. Voor de tram lag een soort dampende hoop. Kleren, bloed, een been uit de kom. Dat waren de resten van Moerygin. Er kwam een gillende menigte aangesneld. Achter hem rinkelden de trams. Micha stond op, pakte zijn schaatsen … Nee, het was maar één schaats. Diep voorovergebogen liep hij naar huis. Hij liep op zijn blote voeten over de ijskoude aarde, hij wist niet waar zijn sokken waren gebleven, maar hij merkte er allemaal niets van. Bij de portiek smeet hij de schaats in de richting van de ijsbaan en hij liep klappertandend de portiek in waar hij precies vijf minuten daarvoor uit gekomen was.

In de portiek raapte hij zijn schoenen op, stak er zijn blote voeten in en snelde naar Anna Aleksandrovna. Ze hoorde hem aan, zei niets, maar schepte een bord paddestoelensoep op en zette dat voor hem neer.

Micha at zijn soep, Anna Aleksandrovna liep met het vuile bord naar de keuken.

‘Dat wilde ik niet, ik zweer het je!’ zei Micha zachtjes tegen Sanja.

‘Wie wil dat nu wel?’ zei Sanja hoofdschuddend.

Dat tramgeluid verwoest het meest,

het zette heel de wereld op zijn kop.

En al wat was, dat is en blijft in top.

Maar Moerygin is er nu GEWEEST.

Dit gedicht maakte Micha op de dag van Moerygins begrafenis. Slava Moerygin werd met de hele school ten grave gedragen, als een nationale held. De conrector en twee klassenoudsten legden op het grafje een krans die van het gemeenschappelijk bijeengebrachte geld was gekocht, en het opschrift was in goud op rood uitgevoerd.

Micha, getuige van en naar hij meende schuldig aan dit sterfgeval, beleefde telkens weer het moment, de bliksemsnelle toevalligheid ervan: de schaatsen die door de lucht flitsten, de metalige gil van de tram en het lelijke hoopje onder de tramwielen, in plaats van het waardeloze en schadelijke jong, dat het moment daarvoor nog gekke bekken trekkend de straat uit was gesneld. Er kwam een reusachtig mededogen over Micha, groter dan zijn hoofd, zijn hart, zijn hele lichaam, en het was een mededogen met alle mensen, de slechte en de goede, gewoon omdat ze allemaal zo zacht en weerloos waren, zo broos, en ieders botten meteen braken als ze in aanraking kwamen met een redeloos ijzeren bakbeest, waardoor iemands hoofd kapotsloeg, het bloed eruit liep en er alleen een vormeloos hoopje achterbleef. Arme, arme Moerygin!

Niemand heeft de klassenfoto van het jaar tweeënvijftig bewaard, alleen Ilja. In zijn fotoarchief waren alle foto’s van hemzelf, door hemzelf gemaakt, alleen de eerste twee waren van iemand anders.

De ene had Vasili Innokentijevitsj gemaakt, op Sanja’s verjaardag. De tweede was door een beroepsfotograaf gemaakt: de naoorlogse, ondervoede jongetjes staan er in vier rijen op. De onderste zitten, de bovenste staan op een stoel, allemaal in een decor van dikke korenaren, gerimpelde banieren en pokdalige wapenschilden – een decoratief raamwerk dat de onderbouw vormde, en het hele kaalgeschoren kleine grut, met de juf met de koeienogen in het midden, de bovenbouw boven de stoelen uit de aula. Moerygin en Moetjoekin staan naast elkaar, op de bovenste rij, aan de linkerkant. Moerygin kijkt opzij, een klein kaalgeschoren jongetje, onbeduidend en ongevaarlijk. Steklov ontbreekt op de foto, hij was ziek. Micha zit helemaal in de hoek, onderaan. In het midden de klassenleraar, de juf Russisch, wier naam iedereen vergeten is, omdat ze na de vijfde klas voorgoed per decreet met verlof ging. Moetjoekin bleef zitten in de vijfde en was binnen de kortste keren helemaal uit beeld. Zijn carrière zette zich voort op de ambachtsschool, en daarna in het kamp. Moerygin was nergens meer.