Alexis Jenni

In tijden van oorlog

Uit het Frans vertaald door Henriëtte Gorthuis en Jeanne Holierhoek

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Europese Commissie in het kader van het programma Cultuur 2000

Jeanne Holierhoek ontving voor deze vertaling een projectwerkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Voor de citaten uit de Odyssee van Homerus is gebruikgemaakt van de vertaling van Imme Dros (Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep 2010)

Oorspronkelijke titel L’art français de la guerre, verschenen bij Éditions Gallimard

Oorspronkelijke tekst © Alexis Jenni, 2011

Nederlandse vertaling © Henriëtte Gorthuis, Jeanne Holierhoek en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Ralph Morse

isbn 978 90 445 2420 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

COMMENTAAR I
==

COMMENTAAR I - De spahi’s van Valence vertrekken naar de Golf

Het begin van 1991 stond in het teken van de voorbereidingen op de Golfoorlog en ook van mijn totaal onverantwoordelijke gedrag, dat alleen maar erger werd. Alles lag onder de sneeuw, die treinen tot stilstand bracht en geluiden dempte. In de Golf was het kwik gelukkig wat gezakt, de soldaten hadden het lang niet meer zo heet als die zomer, toen ze water over hun blote lijf lieten lopen zonder hun zonnebril af te zetten. Ach, die mooie zomersoldaten, ze hebben het bijna allemaal overleefd! Hele flessen goten ze over hun hoofd leeg en het water was al verdampt voor het de grond kon bereiken, het stroomde over hun huid, verdampte meteen en vormde rond hun gespierde lichaam een aureool van wasem vol regenbogen. Zestien liter moesten ze elke dag drinken, die zomersoldaten, zestien liter! Zo transpireerden ze onder hun uitrusting, in die hoek van de wereld waar schaduw niet bestaat. Zestien liter! De televisie verspreidde cijfers en die cijfers bleven hangen zoals cijfers altijd blijven hangen: als onwrikbare feiten. De geruchtenmolen verspreidde cijfers en die cijfers werden, voordat de aanval begon, voortdurend herhaald. Want de aanval op het vierde leger van de wereld zou er komen, het Onoverwinnelijke Westerse Leger stond op het punt zich in beweging te zetten. En aan de andere kant groeven de Iraki’s zich in achter dichte rollen prikkeldraad, achter landmijnen en roestige spijkers, achter greppels vol olie die ze op het laatste moment in brand zouden steken, want olie hadden ze meer dan genoeg. De televisie kwam met feitjes, altijd heel exacte feitjes, er werd op goed geluk in de archieven gezocht. De televisie zond oude beelden uit, neutrale, nietszeggende beelden: over het Iraakse leger was niets bekend, hoe sterk het was, welke posities het innam, alleen was bekend dat het het vierde leger van de wereld was, dat was bekend omdat het voordurend werd gezegd. Cijfers griffen zich in je geheugen omdat ze duidelijk zijn, je onthoudt ze en dus geloof je ze. En dat duurde en duurde maar. Het eind van al die voorbereidingen kwam niet meer in zicht.

Begin 1991 werkte ik nauwelijks. Ik ging naar mijn werk wanneer ik niets meer kon verzinnen om mijn afwezigheid te rechtvaardigen. Ik liep artsen af die niet eens naar me luisterden maar wel verbijsterende doktersverklaringen schreven, waarna ik me erop toelegde mijn ziekteverlof te verlengen door er geduldig vervalsingen in aan te brengen. ’s Avonds oefende ik in het schijnsel van de lamp de cijfers, met muziek op de koptelefoon, zodat mijn universum beperkt bleef tot de lichtcirkel, beperkt tot de ruimte tussen mijn oren, beperkt tot het puntje van de blauwe pen die langzaam bezig was me vrije tijd toe te bedelen. Eerst oefende ik in klad, daarna veranderde ik met vaste hand de tekens die de dokter had genoteerd. Dat verdubbelde, verdrievoudigde het aantal dagen dat ik thuis bij de kachel kon blijven, ver van mijn werk. Ik heb nooit geweten of je voor het veranderen van de werkelijkheid alleen maar tekens hoefde aan te passen, met een balpen nieuwe cijfers hoefde op te schrijven om overal vanaf te zijn, ik vroeg me nooit af of het alleen op de doktersverklaring werd genoteerd of ook nog ergens anders, maar dat gaf ook niet; het bedrijf waar ik werkte was zo slecht georganiseerd dat ze soms niet eens merkten dat ik er niet was. Als ik dan de volgende dag weer verscheen, merkten ze me net zomin op als wanneer ik er niet was. Alsof absentie er niet toe deed. Ik verzuimde en mijn verzuim werd niet gezien. Dus bleef ik in bed.

Op een maandag in het begin van 1991 hoorde ik op de radio dat Lyon was ingesneeuwd. Door de nachtelijke buien waren kabels gebroken, treinen bleven op het station en als ze onderweg door de sneeuw waren verrast, stonden ze nu onder een witte donslaag te wachten. Wie erin zat probeerde niet in paniek te raken.

Hier aan de Schelde vielen hooguit een paar vlokjes, maar daar in het zuiden stond alles stil, behalve grote sneeuwschuivers met een rij auto’s stapvoets erachteraan. Helikopters boden hulp aan gehuchten die van de buitenwereld waren afgesloten. Ik was blij dat het maandag was, want sneeuw kenden ze hier niet en afgaande op de televisiebeelden zouden ze er iets gigantisch van maken, een mysterieuze ramp. Ik belde naar mijn werk, driehonderd meter verderop, en deed of ik achthonderd kilometer verder zat, in de witte heuvels die op de journaals te zien waren. Ik kwam uit het gebied van Rhône en Alpen, dat wisten ze, ik ging soms een weekend terug, dat wisten ze, en ze wisten niet wat bergen waren, wat sneeuw was, alles klopte, er was geen enkele reden waarom ik niet net als iedereen vast zou zitten.

Daarna ging ik naar mijn vriendin, die tegenover het station woonde.

Ze keek er niet van op, ze verwachtte me al. Ook zij had de sneeuw gezien, de vlokken door het raam en op tv de sneeuwstorm over de rest van Frankrijk. Ze had haar werk gebeld, met het kleine stemmetje dat ze over de telefoon kon opzetten. Ze had gezegd dat ze ziek was, die lelijke griep die heerste in heel Frankrijk, op de tv hadden ze het erover. Ze kon vandaag niet komen. Toen ze de deur opendeed was ze nog in pyjama, ik kleedde me uit en we kropen in bed, beschut tegen het noodweer en de ziekte die Frankrijk teisterden en waaraan ook wij ten prooi waren gevallen, er was geen enkele maar dan ook geen enkele reden waarom dat niet zo zou zijn. We waren slachtoffer, net als iedereen. Kalm bedreven we de liefde, terwijl buiten nog steeds een beetje sneeuw viel, rondzweefde en dan op de grond terechtkwam, vlok na vlok, zonder haast om aan te komen.

Mijn vriendin had een studio, één kamer met een alkoof, en in die alkoof alleen ruimte voor een bed. Ik voelde me lekker zo naast haar, het dekbed om ons heen, bevredigd. We voelden ons lekker in de rustige warmte van een urenloze dag, terwijl niemand wist waar we waren. Ik voelde me lekker in de warmte van mijn gekaapte nis, bij de vrouw met de veelkleurige ogen die ik met groen en blauw potlood op bruin papier had willen tekenen. Dat had ik wel gewild, maar ik kon helemaal niet tekenen en toch had alleen een tekening de lof kunnen zingen van haar ogen met hun wondermooie licht. Zeggen is niet voldoende, je moet in beeld brengen. De hemelse kleur van haar ogen ontsnapte aan de taal zonder sporen achter te laten. In beeld brengen, dat was de enige manier. Maar in beeld brengen gaat niet zomaar, dat bewees die stomme televisie in de winter van 1991 dagelijks. Het toestel stond recht tegenover het bed en we konden kijken als we de kussens stapelden om wat hoger met ons hoofd te liggen. Hoe meer het sperma opdroogde, des te meer trok het aan de haartjes op mijn dijen, maar ik had absoluut geen zin om onder de douche te gaan, in het piepkleine badkamertje was het koud en naast haar voelde ik me lekker, we keken tv en wachtten tot we weer zin kregen.

Het grote item op de televisie was operatie Desert Storm, een naam geïnspireerd op Star Wars en bedacht door de tekstschrijvers van een gespecialiseerd bureau. Daarnaast dartelde Daguet, de Franse operatie Spieshert met haar beperkte middelen. Een spieshert is een opgroeiend damhert, Bambi die begint te puberen en voor het eerst met zijn gewei dreigt, een springerig dier dat nooit ver van zijn ouders is. Waar halen militairen die namen toch vandaan? Wie kent het woord ‘spieshert’? Het moet wel uit de koker van een hoge officier zijn gekomen, iemand die op zijn familielandgoed aan de vossenjacht deed. ‘Desert Storm’ begrijpt iedereen, waar ook ter wereld, die naam knalt in je mond en explodeert in je hart als de naam van een videospelletje. ‘Daguet’ klinkt elegant, brengt ingewijden tot een subtiele glimlach. Het leger heeft zijn eigen taal, een andere dan de gewone, en dat is erg verwarrend. Franse militairen praten niet, of alleen met elkaar. Ze worden er zelfs om uitgelachen, ze worden verdacht van sprakeloze domheid. Wat hebben ze ons gedaan dat we zo op hen neerkijken? Wat hebben wij gedaan dat de militairen zo in hun eigen wereld leven?

Het leger is een onderwerp waar Fransen zich boos over maken. We hebben geen idee wat we van die lui moeten denken en al helemaal niet wat we ermee moeten. We vinden ze ergerlijk, met hun baretten, hun regimentstradities waar we liever niets van weten, hun kostbare materieel dat een bres slaat in ons belastinggeld. Het Franse leger zwijgt, het gehoorzaamt demonstratief aan de opperbevelhebber, een gekozen burger die er geen verstand van heeft, zich overal mee bemoeit en het leger zijn gang laat gaan. In Frankrijk weten we niet wat we van soldaten moeten denken, we durven zelfs geen bezittelijk voornaamwoord te gebruiken dat de suggestie zou kunnen wekken dat het onze jongens zijn: we negeren en vrezen ze, we lachen ze uit. We vragen ons af waarom iemand zo’n onfris beroep uitoefent, dat zo sterk gekoppeld is aan bloed en dood. We vermoeden complotten, ongezonde sentimenten, aanzienlijke intellectuele beperkingen. We hebben het liefst dat die militairen op een afstand blijven, onder elkaar op hun besloten bases in Zuid-Frankrijk, of anders over de wereld trekken om te waken over de schamele resten van het koloniale rijk, net als vroeger over de zeven zeeën zwerven, in witte uniformen met gouden biezen op kolossale, kraakheldere schepen die blinken in de zon. We hebben het liefst dat ze ver bij ons uit de buurt en onzichtbaar zijn, dat we niets met ze te maken hebben. We hebben het liefst dat ze hun geweld ergens anders uitoefenen, in verre streken waar mensen wonen die zo weinig op ons lijken dat het nauwelijks mensen zijn.

Dat was alles wat ik over het leger dacht, eigenlijk niets dus. Maar ik dacht hetzelfde als alle mensen die ik kende – tot die ochtend in 1991. Ik stak alleen mijn neus boven het dekbed uit, en mijn ogen om te kijken. Mijn vriendin lag opgerold tegen me aan en streelde zacht mijn buik, en op het scherm tegenover het bed zagen we het begin van de derde wereldoorlog.

We lagen loom voor de buis naar het wereldtoneel vol mensen te kijken, genesteld in de gelukzalige ontspanning die op het orgasme volgt, waarin je alles kunt zien zonder aan iets kwaads of aan wat dan ook te denken, waarin je met een onbestemde glimlach televisie kunt kijken zolang de uitzendingen zich aaneenrijgen. Wat doe je na het vrijen? Televisie kijken. Naar het nieuws kijken, naar de fascinerende machine die vederlichte tijd produceert, een tijd van piepschuim, zonder gewicht of kwaliteit, een synthetische tijd die wat je aan tijd overhebt hoogstens opvult.

Tijdens de voorbereidingen op de Golfoorlog en daarna, toen die eenmaal aan de gang was, zag ik merkwaardige dingen, zag de hele wereld merkwaardige dingen. Ik zag er heel wat, want ik kwam nauwelijks onze cocon uit, onze cocon van hollofil, dat heerlijke materiaal van DuPont de Nemours, die enkelkanalige polyestervezels waarmee dekbedden worden gevuld, materiaal dat niet inzakt, dat je naar behoren warm houdt, beter dan dons, veel beter dan dekens, een nieuw materiaal dat het eindelijk mogelijk maakt – dat is pas technische vooruitgang – om lang in bed te blijven en niet meer buiten te komen. Want het was winter, mijn professioneel verantwoordelijkheidsbesef bevond zich op een dieptepunt, en het enige wat ik deed was naast mijn vriendin liggen, televisie kijken en wachten tot we weer zin in seks kregen. We verschoonden het dekbedovertrek als het klam van ons zweet was, als de vlekken van het sperma dat ik in grote hoeveelheden – eigenlijk moet ik zeggen ‘in het wilde weg’ – rondspoot, opdroogden en de stof ruw maakten.

Ik lag voor de buis en zag Israëli’s met gasmaskers op bij een concert, alleen de violist droeg er geen en speelde door. Ik zag het bommenballet boven Bagdad, het feeërieke groene vuurwerk, en zo werd me duidelijk dat de moderne oorlog zich afspeelt in beeldschermlicht. Ik zag hoe het grijze, vage silhouet van gebouwen trillend dichterbij kwam en explodeerde, van binnen volledig werd verwoest met iedereen die erin zat. Ik zag grote b-52-bommenwerpers met albatrosvleugels, die in de woestijn van Arizona uit hun beschermhoezen kwamen en weer opstegen, met heel zware bommen aan boord, speciale, op hun taak berekende bommen. Ik zag raketten laag over de woestijn van Mesopotamië scheren en zelf hun doel zoeken, met een langgerekt geblaf van motoren dat vervormd werd door het dopplereffect. Ik zag het allemaal zonder dat het echt begon te leven, alleen op tv, alsof ik naar een B-film keek. Maar het beeld waar ik begin 1991 het meest versteld van stond was heel simpel. Er is vast niemand die het zich nog herinnert, maar het maakte van het jaar 1991 het laatste jaar van de twintigste eeuw. Op het journaal zag ik het vertrek van de spahi’s[1] van Valence naar de Golf.

Jonge mannen waren het, nog geen dertig, in gezelschap van hun jonge vrouwen, die hen kusten voor het oog van de camera, met een klein kind op de arm dat meestal nog te jong was om te kunnen praten. Teder omhelsden ze elkaar, die gespierde jonge kerels en die leuke jonge vrouwen, en daarna klommen de spahi’s van Valence in hun zandkleurige vrachtwagens, hun pantservoertuigen, hun Panhards op wielen. Op dat moment was niet bekend hoeveel er terug zouden komen, nog niet was bekend dat er in deze oorlog in het westerse kamp geen doden zouden vallen, bijna geen, op dat moment was niet bekend dat de last van de dood door de talloze anderen zou worden gedragen, door de naamloze anderen in de warme landen, net als de gevolgen van de vervuiling, het oprukken van de woestijn, de schuldenproblematiek. De voice-over verloor zich in weemoedig commentaar, wat waren we toch verdrietig dat onze jonge mannen naar die verre oorlog moesten. Ik wist niet wat ik zag.

Het zijn heel gewone beelden, je ziet ze voortdurend op de Amerikaanse en Engelse televisie, maar in 1991 zagen we in Frankrijk voor het eerst soldaten die hun vrouw en kroost aan hun hart drukten en vertrokken. De eerste keer sinds 1914 dat Franse militairen in beeld werden gebracht als mensen met wie we leed konden delen, die we zouden kunnen gaan missen.

Ineens begon de wereld te kantelen en er ging een schok door me heen.

Ik kwam overeind en stak meer boven het dekbed uit dan alleen mijn neus. Ik stak mijn mond erbovenuit, mijn schouders, mijn bovenlijf. Ik moest gaan zitten, ik moest het goed kunnen bekijken, want op de buis maakte ik een openbare verzoening mee, die iedereen zag maar die door niemand werd doorzien. Ik trok mijn benen op, sloeg mijn armen eromheen en met mijn kin op mijn knieën bleef ik kijken naar een tafereel dat een nieuw tijdperk inluidde: het vertrek van de spahi’s van Valence naar de Golf. En er waren er die een traan wegveegden voor ze in hun zandkleurig overgespoten vrachtwagen klommen.

Begin 1991 gebeurde er niets: de Golfoorlog werd voorbereid. Omdat er nu eenmaal moest worden gepraat, terwijl niemand iets wist, werd er in de tv-uitzendingen gebabbeld. Men produceerde een stroom van beelden die nergens over gingen. Men interviewde deskundigen die uit de losse pols schattingen maakten. Men zond archiefmateriaal uit, wat er nog over was, dat door geen enkele instantie was gecensureerd, en uiteindelijk ook statische beelden van de woestijn, terwijl de commentator cijfers opsomde. Men verzon dingen. Men romantiseerde. Men bleef feitjes herhalen, zocht nieuwe invalshoeken om hetzelfde nog een keer te vertellen zonder dat het saai werd. Men kraamde onzin uit.

Ik hield alles bij. Ik volgde de beeldenstroom, ik stelde me ervoor open, ik ging erin mee. De stroom vloeide op goed geluk voorbij langs de weg van de minste weerstand. Begin 1991 was ik volledig beschikbaar, ik stond buiten het leven, het enige wat ik te doen had was zien en voelen. Ik bracht mijn dagen door in bed, op het ritme van mijn steeds weer oplevende zin in seks, een ritme van zaaien en oogsten. Misschien is er niemand meer die zich het vertrek van de spahi’s van Valence naar de Golf herinnert, behalve de mannen die gingen en ik die overal naar keek. In de winter van 1991 gebeurde er immers niets. Men gaf commentaar op de leegte, men vulde de leegte met luchtstromen, men wachtte. Er gebeurde niets behalve dat ene: het leger keerde terug in de samenleving.

Je vraagt je af waar het toch al die tijd was geweest.

Mijn vriendin was verbaasd dat ik opeens zo geïnteresseerd was in een oorlog die maar niet van de grond kwam. Over het algemeen deed ik of ik me lichtelijk verveelde, ironisch afstand nam, de voorkeur gaf aan ritselingen van de ziel, want dat vond ik veiliger, rustgevender en vermakelijker dan de al te zware last van de werkelijkheid. Ze vroeg waar ik al die tijd naar keek.

‘Ik had ook wel op zo’n groot ding willen rijden’, zei ik. ‘Zo’n zandkleurige met van die gekartelde wielen.’

‘Dat is toch iets voor kleine jongetjes en jij bent geen klein jongetje meer. Integendeel’, zei ze en ze legde haar hand op me, precies op dat mooie orgaan dat zijn eigen leven leidt, een eigen hart heeft en dus eigen gevoelens, gedachten en bewegingen.

Ik gaf geen antwoord, ik wist het niet zeker en strekte me weer naast haar uit. Officieel waren we ziek en ingesneeuwd, en onder die dekmantel hadden we de hele dag voor onszelf, en de komende nacht, en de volgende dag, tot we geen adem meer hadden en ons lichaam uitgeput zou zijn.

Ik verzuimde dat jaar op het maniakale af. Dag en nacht dacht ik alleen maar aan manieren om te sjoemelen, eronderuit te komen, te kunnen lanterfanten, me in een donker hoekje te verstoppen terwijl de anderen netjes in de pas liepen. In een paar maanden tijd brak ik alles af wat me mogelijkerwijs nog restte aan sociale ambitie, professioneel plichtsbesef, aandacht voor mijn positie. Zodra het herfst was geworden, had ik geprofiteerd van de kou en de nattigheid, natuurverschijnselen die dus niet ter discussie staan: een kriebel in de keel was al genoeg reden voor een vrije dag. Ik liet verstek gaan, ik verwaarloosde mijn zaken en ging ook niet steeds naar mijn vriendin.

Wat ik deed? Ik liep op straat, zat in cafés, las in de openbare bibliotheek boeken over wetenschap en geschiedenis, ik deed alles wat je in de stad kunt doen als je alleen bent en verzuimt naar huis te gaan. En meestal helemaal niets.

Ik herinner me niets van die winter, niets van duidelijke bezigheden, niets om over te vertellen, maar als ik de tune van het korte nieuwsbulletin hoor, word ik zo weemoedig dat ik me realiseer waarschijnlijk niets anders te hebben gedaan dan wachten op het wereldnieuws, dat ieder kwartier terugkwam als evenzovele slagen van een grote klok, de klok van mijn hart dat in die tijd zo traag klopte, de klok van de wereld die zonder aarzelen afkoerste op het ergste.

Op mijn werk werd de directie gereorganiseerd. Degene onder wie ik viel dacht maar aan één ding: wegwezen – en dat lukte hem. Hij vond iets anders, zijn functie kwam vacant, er meldde zich een nieuwe, die van plan was te blijven, en die stelde orde op zaken.

Vanwege de twijfelachtige competentie van de vorige, die bovendien niets liever wilde dan zo snel mogelijk vertrekken, had ik nooit gevaar gelopen – de ambitie en het computergebruik van de nieuwe werden mijn ondergang. Zijn voorganger, die gluiperd, had zonder iets te zeggen alles over mijn verzuim opgetekend. Hij had op systeemkaarten bijgehouden hoe vaak ik er was, wanneer ik te laat kwam, wat mijn rendement was, alles wat je maar kon meten had hij vastgelegd. Zo had hij wat te doen terwijl hij over zijn vertrek zat na te denken, maar hij zei er niets over. De maniak had zijn kaartsysteem achtergelaten, zijn ambitieuze opvolger was erop getraind om in de kosten te snijden. Elk stukje informatie kon helpen. Hij pakte het archief erbij en gooide mij eruit.

In de vorm van curven toonde het softwareprogramma Evaluaxe mijn bijdrage aan de onderneming. De meeste kwamen niet hoger dan tot vlak boven de x-as. Vanaf het moment dat de voorbereidingen op de Golfoorlog waren begonnen, liep er een kartellijn – een rode – naar boven en bleef daar hangen. Een stuk lager gaf een horizontale stippellijn van dezelfde kleur de norm aan.

Hij tikte tegen het scherm met het gummetje van een zorgvuldig geslepen potlood dat hij nooit gebruikte om mee te schrijven, maar alleen om naar het scherm te wijzen en al tikkend bepaalde punten te benadrukken. Tegen die hulpmiddelen – een akelig precies kaartsysteem en een programma dat zulke onweerlegbare curven genereerde – kon ik niet op, met mijn doktersbriefjes die ik met een balpen vervalste. Dat mijn bijdrage niet veel voorstelde sprong duidelijk in het oog.

‘Kijkt u eens wat ik in mijn scherm heb staan. Eigenlijk zou ik u op straat moeten zetten wegens disfunctioneren.’

Hij bleef met het gummetje op de curven tikken en leek na te denken, het klonk als een rubberbal die gevangen zit in een bol.

‘Maar misschien is er een oplossing.’

Ik hield mijn adem in. Mijn apathie maakte plaats voor hoop. Het is nooit leuk om te worden verjaagd, zelfs niet als je daar schamper over doet.

‘Door de oorlog is er sprake van een neergaande conjunctuur. We moeten afscheid nemen van een deel van het personeel en dat doen we volgens de regels. En u hoort ook bij die club.’

Ik ging akkoord. Wat kon ik antwoorden? Ik keek naar de cijfers op het scherm. Met die in lijnen vertaalde cijfers toonde hij duidelijk aan wat hij wilde aantonen. Ik zag mijn economisch rendement, daar viel niet aan te tornen. Cijfers gaan dwars door de taal heen zonder zelfs te merken dat er een taal is. Cijfers maken je sprakeloos, je mond valt open en je keel zoekt radeloos naar zuurstof in de ijle lucht van die mathematische sferen. Ik ging met één lettergreep akkoord, blij dat hij me volgens de regels op straat zette en niet als een paria. Hij glimlachte en maakte een gebaar met zijn handen open. Hij leek te zeggen: ‘Ach, geen dank … Ik weet ook niet waarom ik het doe. Ga maar snel voor ik me bedenk.’

Zonder hem mijn rug toe te keren liep ik de kamer uit, ik ging. Later hoorde ik dat hij iedere keer als hij iemand ontsloeg hetzelfde nummertje opvoerde. Hij verklaarde zich bereid ieders fouten door de vingers te zien, mits de ander akkoord ging met een goed geregeld ontslag. In plaats van te protesteren bedankten ze hem allemaal. Nog nooit riep een sociaal plan zo weinig verzet op. Een derde van het personeel stond op, bedankte en ging, en dat was het.

De oorlog kreeg de schuld van die reorganisaties, want oorlogen hebben droevige gevolgen. Niets aan te doen, oorlog is oorlog. Je kunt de werkelijkheid niet tegenhouden.

Diezelfde avond stopte ik mijn spullen in dozen van de supermarkt en besloot ik terug te gaan naar waar ik vandaan kwam. Mijn leven stelde niks voor, dus waar ik het leidde maakte niet uit. Ik zou wel een ander leven willen, maar ik ben de verteller, en die kan niet alles: hij vertelt al. Als ik behalve vertellen ook nog moest leven, zou het me allemaal te veel worden. Waarom hebben zo veel schrijvers het over hun jeugd? Omdat ze geen ander leven hebben: de rest brengen ze door met schrijven. Alleen in hun jeugd leefden ze zonder aan iets anders te denken. Sindsdien schrijven ze en dat soupeert al hun tijd op, want schrijven kost tijd zoals borduren draad kost. En je hebt niet meer dan die ene draad.

Mijn leven stelt niks voor en ik vertel. Ik zou liever in beeld brengen, door te tekenen. Dat zou ik willen: dat alleen mijn hand maar hoeft te bewegen en – je ziet. Maar tekenen vraagt vaardigheid, een leerproces, techniek, terwijl vertellen een menselijke functie is: je hoeft je mond maar open te doen en je adem te laten gaan. Ademhalen moet en praten komt op hetzelfde neer. Dus vertel ik, ook al weet de werkelijkheid altijd te ontsnappen. Een gevangenis van adem is niet erg solide.

Daar in het noorden was ik vol bewondering voor de wonderschone ogen van de vriendin met wie ik zo intiem was, en ik had geprobeerd ze af te beelden. De uitdrukking ‘afbeelden’ past bij mijn vaardigheden als verteller en ook bij mijn onmacht als tekenaar: ik beeldde haar af en het werd alleen maar geknoei. Ik vroeg of ze met haar ogen open wilde poseren en me wilde aankijken terwijl mijn potloden over het papier schoten, potloden in diepe kleuren, maar ze wendde haar blik af. Over die mooie ogen van haar trok een nevel en ze huilde. Ze was het niet waard dat ik naar haar keek, zei ze, en nog minder dat ik haar schilderde, of tekende, of afbeeldde, ze had het over haar zus die veel mooier was dan zij, die had schitterende ogen, een boezem om van te dromen, van het soort dat als boegbeeld oude schepen sierde, terwijl zij … Ik kon niet anders dan mijn potloden wegleggen, haar in mijn armen nemen en zacht haar borsten strelen, haar kalmeren, haar tranen drogen en steeds weer herhalen wat ik allemaal voelde als ik haar aanraakte, als ik naast haar lag, als ik naar haar keek. Mijn potloden rustten bewegingloos op mijn onafgemaakte tekening en ik vertelde, ik vertelde terwijl ik in beeld had willen brengen, ik dook het labyrint van de vertelling in terwijl ik alleen had willen uitbeelden hoe het was, en steeds weer bleef ik gedoemd tot vertellen, om iedereen te troosten. Nooit is het me gelukt haar ogen te tekenen, maar ik herinner me hoe graag ik het wilde, ik herinner me hoe ik verlangde naar papier.

Dat beroerde leven van me kon best worden verplaatst. Omdat ik geen banden had gehoorzaamde ik aan de macht der gewoonte, die hetzelfde werkt als de zwaartekracht. De Rhône, die ik kende, paste uiteindelijk beter bij me dan de Schelde, die ik niet kende. Uiteindelijk, dat wil zeggen aan het einde, dat wil zeggen voor het einde. Ik ging terug naar Lyon om korte metten te maken met wat er was geweest.

Door Desert Storm kwam ik op straat te staan. Ik was een geval van collateral damage, het onbedoelde slachtoffer van een explosie die niet te zien was, maar waarvan we via lege tv-beelden de echo konden horen. Ik zat met zo’n dun draadje aan het leven vast dat een verre zucht me totaal lostrok. Eén ijzeren vleugelslag van een us Air Force-vlinder en aan het andere eind van de wereld stak in mijn ziel een tornado op, deed zich een grondige verschuiving voor, waarna ik terugkeerde naar waar ik vandaan kwam. Die oorlog was de laatste gebeurtenis in mijn leven van daarvóór en markeerde het einde van de twintigste eeuw waarin ik was opgegroeid. De Golfoorlog werkte diep in op de realiteit, die plotseling terugweek.

De oorlog vond plaats. Maar wat maakte het uit? Voor ons had het een denkbeeldige oorlog kunnen zijn, wij volgden de gebeurtenissen op een scherm. Toch werkte hij diep in op enkele tamelijk onbekende regionen van de realiteit; de oorlog veranderde de economie, waardoor ik op keurige voorwaarden werd ontslagen en terugkeerde naar van waar ik was gevlucht; en de soldaten werden na hun terugkeer uit die warme landen nooit meer helemaal zichzelf, zo werd verteld: ze leden aan raadselachtige kwalen, konden niet slapen, hadden angsten, stierven aan het innerlijk verval van hun lever, hun longen of hun huid.

Van die oorlog wilde ik meer weten.

De oorlog vond plaats, veel werd er niet over bekend. Dat was maar beter ook. De details die erover bekend werden, bieden alles bij elkaar zicht op een werkelijkheid die maar beter verborgen kan blijven. Desert Storm vond plaats terwijl Daguet, het ranke spieshert, erachteraan dartelde. De Iraki’s werden verpletterd onder een hoeveelheid bommen waarvan we ons moeilijk een voorstelling kunnen maken, meer dan er ooit zijn losgelaten, iedere Iraki kon zijn eigen bom krijgen. Sommige boorden zich door de muren en ontploften daarachter, andere verbrijzelden de ene na de andere etage van een flatgebouw en explodeerden in de kelder tussen de mensen die daar beschutting hadden gezocht, er waren er die grafietdeeltjes verspreidden om kortsluiting te veroorzaken en elektrische installaties te vernietigen, weer andere zogen in een wijde cirkel alle zuurstof op en er waren er ook die zelf op zoek gingen naar hun doel, als honden die met hun neus langs de grond rennen, zich op hun prooi storten en ontploffen zodra ze ermee in aanraking komen. Daarna werden de Iraki’s die uit hun schuilplaatsen kwamen, massaal onder vuur genomen; misschien gingen ze in de aanval, misschien gaven ze zich over, dat was onduidelijk, want ze stierven, niemand bleef in leven. Munitie hadden ze pas een dag, want de wantrouwige Ba’ath Partij, die elke competente officier liquideerde, gaf haar troepen geen munitie, uit angst dat ze in opstand zouden komen. Die haveloze soldaten hadden evengoed een houten geweer bij zich kunnen dragen. Wie niet op tijd naar buiten kwam, werd in zijn schuilplaats begraven door bulldozers die in slagorde de aanval inzetten, de grond voor zich uit duwden en de loopgraven met inhoud en al dichtgooiden. Hij duurde een paar dagen, die merkwaardige oorlog die zich leek af te spelen op een sloopterrein. De Sovjettanks van de Iraki’s waagden zich aan een grote veldslag op vlakke bodem, zoals ooit bij Koersk, maar er hoefden alleen maar propellerjagers over te vliegen en de tanks waren aan flarden. Ze werden door de trage laagvliegers doorzeefd met kogeltjes van verarmd uranium, een nieuw soort metaal met een groene legerkleur dat zwaarder is dan lood en zich nog minder aantrekt van het staal dat het op zijn weg tegenkomt. Er bleven alleen karkassen van over en niemand ging in de rokende tanks kijken toen de zwarte, moordende vogels eenmaal weg waren; hoe zou het er daarbinnen uitzien? Als opengereten blikken ravioli die in het vuur zijn gegooid? Er zijn geen beelden van en de karkassen bleven achter in de woestijn, honderden kilometers overal vandaan.

Het Iraakse leger stortte in, dat vierde leger van de wereld begon aan een ordeloze terugtocht over de autoweg aan de noordkant van de stad Koeweit, in een chaotische colonne van duizenden voertuigen, vrachtwagens, personenauto’s en bussen, allemaal zwaar beladen met roofgoed en stapvoets rijdend, bumper aan bumper. Die vluchtende colonne werd in brand geschoten door helikopters meen ik, of door vliegtuigen die vanuit het zuiden vlak over de grond kwamen aanscheren en waaruit reeksen van intelligente bommen neerdaalden, die met een sterk ontwikkeld gebrek aan onderscheidingsvermogen hun taak uitvoerden. Alles brandde, het oorlogsmaterieel, de burgervoertuigen, de mensen, de buit die uit de oliestad was geroofd. Alles stolde in een stroom van rubber, metaal, vlees en plastic. Daarna hield de oorlog op. De zandkleurige tanks van de bondgenoten stopten midden in de woestijn, zetten hun motoren af en het werd stil. De hemel zag zwart en droop van het vette roet uit de vlammende putten, overal dreef de vieze lucht van verbrand rubber vermengd met mensenvlees.

De Golfoorlog is er niet geweest, schreef men, om duidelijk te maken dat die oorlog niet echt in ons had postgevat. Voor de mensen die stierven, zonder dat we hun aantal en hun naam ooit zullen kennen, had hij er beter niet kunnen zijn. Er zijn in die oorlog Iraki’s vermorzeld zoals je hinderlijke mieren doodmept die tijdens een middagdutje in je rug prikken. In het westerse kamp bleef het aantal gesneuvelden beperkt en ze waren allemaal bekend, net als de omstandigheden waarin ze waren gestorven, meestal door een ongeluk of door eigen vuur. Hoeveel Iraki’s er zijn gestorven en op welke manier, dat zullen we nooit weten. Hoe zouden we ook kunnen? Het is een arm land, ze hebben niet elk hun eigen dood, ze zijn massaal gesneuveld. Ze zijn gezamenlijk verbrand, in een blok beton gestort zoals bij een afrekening van de maffia, platgedrukt in het zand van hun loopgraven, vermengd met het verpulverde steen van hun bunkers, verkoold in het gesmolten ijzer van hun uitgebrande voertuigen. Ze zijn in grote hoeveelheden gestorven, er zal niets van worden teruggevonden. Hun naam is niet bewaard gebleven. In die oorlog stierf het zoals het regende, en ‘het’ staat daarbij voor een feitelijke situatie, voor een natuurverschijnsel waar niets tegen kan worden uitgericht; en je kunt ook nog zeggen dat het doodde, want niemand die bij deze massaslachting betrokken was, zag wie hij had gedood en hoe hij had gedood. De lijken waren ver weg, helemaal aan het eind van het traject dat de raketten aflegden, diep onder de vleugels van vliegtuigen die alweer op de terugweg waren. Het was een schone oorlog, die geen vuil achterliet op de handen die het dodelijke werk deden. Van gruweldaden was niet echt sprake, alleen van oorlogsellende op grote schaal, geperfectioneerd door onderzoek en industrie.

Niets zien en er niets van begrijpen: dat zou kunnen. We zouden de woorden kunnen laten zeggen: het oorlogt zoals het regent, zo is het nu eenmaal. Vertellen haalt hier niets uit, er valt over die oorlog niets te vertellen, de gebruikelijke fictie heeft in dit geval indirecte, onbeholpen, slecht gereconstrueerde resultaten opgeleverd. Er valt geen greep te krijgen op wat er in 1991 is gebeurd en toen maandenlang de tv-uitzendingen vulde. Toch is er iets gebeurd. Het kan niet worden verteld met de klassieke middelen van het verhaal, maar het kan worden gezegd met cijfers en namen. Naderhand is dat me duidelijk geworden aan de hand van een film. Ik ga namelijk graag naar de bioscoop.

Van jongs af aan heb ik naar oorlogsfilms gekeken. Ik hou ervan om, zittend in het donker, beelden te zien die vanuit een helikopter zijn gemaakt, begeleid door kanongebulder en mitrailleurgeratel. Futuristisch is dat, mooi als iets van Marinetti, opwindend voor het kleine jongetje dat ik ben gebleven, klein, een jongetje en van pief-paf-poef! Het is mooi als spontane kunst, mooi als de dynamokinetische kunstwerken uit de jaren twintig, nog verrijkt met het geluid van forse knallen, dat de beelden omhoogtilt en de toeschouwer in verrukking brengt, hem in zijn stoel drukt door de luchtverplaatsing. Ik keek graag naar oorlogsfilms, maar de film die ik nu bedoel, en die ik pas jaren later zag, joeg de koude rillingen over mijn rug, door de namen en de cijfers.

Wat kan een film alles toch goed zichtbaar maken! Kijk! Kijk hoe je in twee uur tijd veel meer te zien krijgt dan in dagen en dagen televisie! Beeld tegen beeld; de stroom van beelden legt het af tegen de beelden in een strak kader. Dankzij het op de wand geprojecteerde vlak, dat zonder te knipperen openblijft als het oog van iemand die wakker ligt in het duister van zijn slaapkamer, kan de werkelijkheid zich eindelijk vertonen als het resultaat van traagheid, speurwerk en meedogenloze strakheid. Kijk! Ik keer me naar de wand en ik zie mijn koninginnen, zei hij, de dichter die stopte met schrijven en er nog steeds de seksuele praktijken van een puber op na hield. Hij zou ook graag naar de bioscoop zijn gegaan.

Je zit in een gecapitonneerde stoel waarvan de rug je omsluit, langzaam dooft het licht, de stoel is hoger dan je nek zodat niemand kan zien wat je doet, wat je gebaren denken. Door het venster vooraan dat zich opent – soms gaat er ook nog een gordijn omhoog voordat de eerste beelden worden geprojecteerd – door dat venster wordt de wereld zichtbaar. En in het donker schuif ik traag een heel zachte hand naar de holte van de vriendin naast me, en op het scherm zie ik; eindelijk begrijp ik.

Ik herinner me niet meer hoe de vriendin van toen heette. Vreemd, dat je zo slecht weet met wie je slaapt. Maar ik kan geen namen onthouden, en meestal vrijen we met onze ogen dicht. Ik althans, en ik kan me haar naam niet meer herinneren. Dat vind ik jammer. Ik zou mijn geheugen kunnen pijnigen, of een naam kunnen verzinnen. Niemand zou het weten. Dan zou ik een gewone naam nemen, om waarheidsgetrouw te lijken, of een bijzondere naam, om te pronken. Ik aarzel. Maar als ik een naam verzon zou dat niets veranderen, het zou niets veranderen aan het fundamenteel gruwelijke van de afwezigheid, en van de afwezigheid van het afwezige. Want de meest angstaanjagende, de meest verwoestende ramp is wel een afwezigheid die niet wordt opgemerkt.

In de film die ik toen zag en waar ik van schrok, een film van een maker van naam, die in de bioscopen werd vertoond, ook uitkwam op dvd en bekend is bij iedereen, speelde de handeling zich af in Somalië, dus eigenlijk nergens. Amerikaanse militairen, speciale eenheden, hadden de opdracht om Mogadishu in te gaan, daar een vent op te pakken en zich weer terug te trekken. Maar de Somaliërs boden weerstand. De Amerikanen werden beschoten, ze schoten terug. Er vielen doden, onder wie veel Amerikanen. Elke dode Amerikaan was voor, tijdens en na zijn einde te zien, hij stierf langzaam. Ze stierven een voor een, elk van hen kreeg in het uur van zijn dood wat eigen tijd. De Somaliërs daarentegen stierven alsof het een potje kleiduivenschieten was, massaal en niet te tellen. Toen de Amerikanen zich hadden teruggetrokken ontbrak er één, die was gevangengenomen, en een helikopter vloog over Mogadishu om door een luidspreker op vol volume zijn naam om te roepen en hem te laten weten dat ze hem niet vergaten. De aftiteling, aan het eind, vermeldde het aantal en de namen van de negentien Amerikaanse doden, en meldde ook dat er minstens duizend Somaliërs waren gesneuveld. Niemand neemt aanstoot aan die film. Niemand neemt aanstoot aan zo’n wanverhouding. Niemand neemt aanstoot aan die asymmetrie. Natuurlijk, we zijn het gewend. In asymmetrische oorlogen, de enige waar het Westen aan meedoet, is de verhouding steevast dezelfde: één op minstens tien. De film is gebaseerd op een ware geschiedenis – uiteraard, zo gaat het altijd. Dat weten we. In koloniale oorlogen worden de dode tegenstanders niet geteld, want het zijn geen doden en ook geen tegenstanders, het zijn terreinproblemen die worden verwijderd als scherpe steentjes, mangrovewortels of steekmuggen. Ze worden niet geteld omdat ze niet tellen.

Nadat het vierde leger van de wereld was vernietigd – zo’n domme journalistenkreet die de een de ander bleef nazeggen – en we tot onze opluchting bijna iedereen hadden zien terugkeren, vergaten we al die doden alweer, alsof er inderdaad geen oorlog was geweest. De doden aan westerse kant waren per ongeluk gestorven, we weten wie het waren en we zullen ze niet vergeten; de andere tellen niet. Er was een film voor nodig om me laten inzien dat het machinaal vernietigen van lichamen gepaard gaat met het vervliegen van de zielen. Wanneer de moord geen sporen achterlaat, verdwijnt ook de moord zelf uit het zicht en stapelen de schimmen zich op zonder dat we in staat zijn ze te herkennen.

Precies op dit punt zou ik een standbeeld willen oprichten. Een bronzen beeld bijvoorbeeld, want brons is stevig materiaal en de gelaatstrekken blijven herkenbaar. Het zou op een kleine sokkel moeten, niet te hoog want het moet benaderbaar blijven, en dan eromheen een gazon dat niet verboden is, zodat iedereen op het gras kan gaan zitten. Het zou midden op een druk plein moeten staan, waar mensen overheen lopen, elkaar tegenkomen en in alle richtingen weer verdergaan.

Het zou het standbeeld zijn van een kleine, onaantrekkelijke man in een ouderwets pak, met een enorme bril die zijn gezicht vervormt. Hij zou moeten worden uitgebeeld terwijl hij een vel papier vasthoudt en een pen, die hij aanreikt om het papier te laten tekenen, als een enquêteur op straat, of als een actievoerder die steunbetuigingen wil voor zijn petitie.

Hij ziet er onooglijk uit, wat hij gedaan heeft is bescheiden, maar ik zou een standbeeld willen oprichten voor Paul Teitgen.

Fysiek heeft hij niets indrukwekkends. Een broze, bijziende man. Toen hij arriveerde om zijn functie op de prefectuur van Algiers te gaan vervullen, samen met anderen arriveerde om te beginnen aan een reorganisatie van de Noord-Afrikaanse departementen, die ten prooi waren aan verwaarlozing en willekeur, aan racistisch en individueel geweld, toen hij dus arriveerde, stond hij al in de opening van de vliegtuigdeur te wankelen van de hitte. In een oogwenk zweette hij van top tot teen, ondanks het tropenkostuum dat hij op de Boulevard Saint-Germain in de diplomatenwinkel had gekocht. Hij bette zijn voorhoofd met een grote zakdoek, zette zijn bril af om de wasem van de glazen te halen en zag prompt niets meer, niets anders dan de schittering van de landingsbaan en wat schaduwen, de donkere pakken van degenen die hem kwamen verwelkomen. Bijna had hij zich omgedraaid om terug te gaan, maar hij zette zijn bril weer op en liep de vliegtuigtrap af. Zijn kleren plakten op zijn rug, van onder tot boven, en vrijwel zonder iets te zien stapte hij op asfalt dat golfde van de hitte.

Hij nam zijn taken op zich en ging daarbij veel verder dan hij zich had voorgesteld.

In 1957 kregen de parachutisten alle macht. In de stad Algiers ontploften dagelijks meerdere bommen. Ze kregen de opdracht daar een eind aan te maken. Er werd niet bij verteld hoe. Ze waren net terug uit Indochina en ze konden goed door bossen rennen en zich schuilhouden, ze konden op alle mogelijke manieren vechten en doden. Er werd hun gevraagd te voorkomen dat er nog meer bommen zouden ontploffen. Er werd een defilé georganiseerd door de straten van Algiers, waar de Europeanen hen massaal toejuichten.

Ze begonnen mensen op te pakken, bijna allemaal Arabieren. Aan wie was opgepakt werd gevraagd of hij bommen maakte, en of hij anders mensen kende die bommen maakten, en anders mensen die dat soort mensen kenden, enzovoorts. Wie velen met kracht ondervraagt, zal uiteindelijk vinden. Wie iedereen met kracht ondervraagt, vangt uiteindelijk degene die de bommen maakt.

Om hun opdracht uit te voeren zetten ze een moordmachine in elkaar, een gehaktmolen waar ze de Arabieren van Algiers in stopten. Ze schilderden cijfers op de huizen, zetten ieders gegevens op systeemkaarten die ze aan de wand op een bord prikten; ze reconstrueerden de verborgen boomstructuur van de kashba. Ze bewerkten hun inlichtingen. Wat er daarna nog van de opgepakte man overbleef, een verfomfaaid stuk karton met bloedvlekken erop, dat werkten ze weg, want zoiets laat je niet slingeren.

Paul Teitgen was algemeen secretaris van de politie op de prefectuur van het departement Algiers. Hij werd civiel medewerker van de parachutistengeneraal. Hij was de zwijgende schim, er werd hem alleen gevraagd om zijn instemming. En niet eens zijn instemming, eigenlijk werd hem niets gevraagd. Maar hij stelde zelf vragen.

Hij, Paul Teitgen, kreeg gedaan – en daarvoor verdient hij een standbeeld – dat de parachutisten samen met hem voor elk van de door hen opgepakte mannen een interneringsbevel tekenden. Hij moet heel wat pennen hebben versleten! Hij tekende alle interneringsbevelen die de parachutisten hem voorlegden, iedere dag een dik pak, hij tekende ze allemaal en elk formulier betekende dat er iemand in de cel belandde en werd ondervraagd, en dat het leger de vragen mocht stellen, altijd dezelfde, met zo veel kracht dat niet iedereen het overleefde.

Hij tekende ze en bewaarde er afschriften van, elk met een naam erop. Dan kwam een kolonel met zijn berekeningen. Wanneer de kolonel de specificaties had gegeven – zoveel vrijgelaten, zoveel geïnterneerd, zoveel ontsnapt – wees Paul Teitgen op het verschil tussen die cijfers en de lijst met namen die hij er zelf naast had gelegd. ‘En die dan?’ vroeg hij, en hij kon aantallen noemen, namen produceren. En iedere dag was het antwoord van de kolonel, die niet graag zo werd ondervraagd, een schouderophalen en: ‘Nou, die zijn verdwenen, klaar.’ Waarna hij de bespreking beëindigde.

In de schaduw telde Paul Teitgen de doden.

Ten slotte wist hij hoeveel het er waren. Van hen die onverhoeds uit hun huis waren gehaald, op straat waren opgepakt, waren neergekwakt in een jeep die daarna was weggestoven, de hoek om, of in een legertruck waarvan de bestemming niet bekend was – maar eigenlijk was die maar al te goed bekend –, van al diegenen, in totaal twintigduizend van de honderdvijftigduizend Arabieren in Algiers, van de zeventigduizend bewoners van de kashba, verdwenen er 3.024. Er werd beweerd dat ze zich hadden aangesloten bij de andere rebellen in de bergen. De lichamen van sommigen van hen werden teruggevonden op het strand, aangespoeld uit zee, al opgezwollen en aangevreten door het zout, met verwondingen die konden zijn veroorzaakt door de vissen, de krabben, de garnalen.

Paul Teitgen had van iedereen een formulier met een naam erop, door hemzelf ondertekend. Maakt weinig uit, zult u zeggen, het maakt weinig uit voor de personen in kwestie die waren verdwenen, wat was voor die mensen het belang van zo’n papiertje met hun naam als ze het er niet levend afgebracht hadden, wat was voor hen het belang van zo’n formulier waarop je onder hun naam de handtekening kon zien van de civiel medewerker van de parachutistengeneraal, wat was het belang, hun aardse lot veranderde er immers niet door. Ook de kaddisj maakt het lot van de doden er niet beter op: ze komen er niet door terug. Maar het is wel zo’n krachtig gebed dat het verdiensten verleent aan degene die het uitspreekt, en die verdiensten vergezellen de dode op zijn weg naar het hiernamaals, en de wond die hij bij de levenden achterlaat zal erdoor helen en minder pijn doen, minder lang ook.

Paul Teitgen telde de doden, ondertekende korte administratieve gebeden opdat het geen blinde slachting zou zijn, opdat achteraf bekend zou worden hoeveel er waren gestorven en hoe ze heetten.

Hij zij geloofd en geprezen! Machteloos en vervuld van afschuw overleefde hij de alom heersende terreur door de doden te tellen en ze een naam te geven. In die alom heersende terreur waarin mensen konden verdwijnen in een kort opvlammend vuur, in die alom heersende terreur waarin ieders lot op zijn gezicht getekend stond, waarin mensen misschien niet terugkeerden van een rit in een jeep, waarin vrachtwagens gemartelde, nog levende lichamen vervoerden die ergens anders moesten worden vermoord, waarin mensen met een mes werden afgemaakt in de buurt van Zeralda, terwijl ze nog lagen te kermen, waarin lichamen als afval in zee werden gegooid, deed hij het enige wat hij kon doen nadat hij die eerste dag niet meteen weer was vertrokken. Hij deed het enig menselijke in die storm van vuur, van vlijmende scherven, dolksteken, klappen, schijnverdrinkingen en elektrische schokken: hij inventariseerde de doden, stuk voor stuk, en bewaarde hun naam. Hij ontdekte het als ze ontbraken en vroeg om een verklaring wanneer de kolonel verslag kwam doen. En die antwoordde, ongemakkelijk, geïrriteerd, dat ze waren verdwenen. Goed, dus ze zijn verdwenen, reageerde Teitgen, en hij noteerde hun aantal en hun naam.

Als houvast stelt het niet veel voor, maar wie in de slag om Algiers, in die moordmachine, als uitgangspunt hanteerde dat mensen mensen waren, in bepaalde aantallen en met een bepaalde naam, die redde zijn ziel, en de ziel van hen die het begrepen, en ook de ziel van de mensen voor wie ze opkwamen. Na de verdwijning van het lichaam dat geleden had en toegetakeld was, bleef de ziel dan bestaan zonder te veranderen in een schim.

Nu ken ik de betekenis van die daad, maar ik had er nog geen weet van toen ik op de tv Desert Storm volgde. Nu weet ik het, want ik heb het geleerd in de bioscoop; bovendien heb ik Victor Salagnon ontmoet. Van hem, die mijn leermeester was, heb ik geleerd dat de doden die een naam hebben en in tellingen voorkomen, niet verloren zijn.

Hij, Victor Salagnon, bracht licht in die duisternis, en onze ontmoeting, toen mijn leven zich op een dieptepunt bevond, heeft me een helder inzicht gegeven. Door hem heb ik het teken herkend dat zich een weg baant door de geschiedenis, een wiskundig teken dat weinig bekend is maar wel zichtbaar, dat er altijd is, een verhouding, een breuk die als volgt wordt uitgedrukt: tien op één. Die verhouding is het ondergrondse teken van de koloniale slachting.

Terug in Lyon installeerde ik me in een bescheiden omgeving. Ik vulde de gemeubileerde kamer met de inhoud van mijn armzalige dozen. Ik was alleen en dat hinderde me niet. Ik was er niet op uit iemand te ontmoeten, een idee dat bij je kan opkomen als je alleen bent; ik was niet op zoek naar een zusterziel. Het kon me absoluut niet schelen want mijn ziel heeft geen zusters, en ook geen broers, ze is voorgoed enig kind, en geen enkele band zal dat isolement kunnen opheffen. En verder hield ik van de alleenstaande vrouwen van mijn leeftijd die in hun eentje in een klein appartement woonden en die, wanneer ik kwam, kaarsen aanstaken en zich op de bank nestelden, met hun armen om hun knieën. Ze zaten te wachten tot ze uit die houding konden komen, tot ik hun armen uit elkaar zou halen, tot hun armen iets anders dan hun knieën zouden kunnen omhelzen, maar leven met zo’n vrouw zou afbreuk hebben gedaan aan de flakkerende magie van de vlam die alleenstaande vrouwen verlicht, de magie van de om elkaar geslagen armen die uiteindelijk voor mij opengingen. Waren hun armen eenmaal geopend, dan bleef ik liever niet.

Gelukkig ontbrak het me aan niets. Dankzij de onnavolgbare manier waarop mijn vroegere baas met zijn menskracht omging, gekoppeld aan de uitstekende sociale voorzieningen in mijn land – wat men er ook van zegt, hoe ze zich ook hebben ontwikkeld – lag er een jaar van rust voor me in het verschiet. Ik beschikte over een heel jaar, genoeg om van alles te doen. Veel bijzonders deed ik niet. Ik aarzelde.

Omdat mijn middelen slonken, ging ik reclameblaadjes rondbrengen. ’s Ochtends liep ik met een muts over mijn oren kranten in brievenbussen te doen. Ik droeg gebreide handschoenen zonder vingers, een beetje armoedig maar ideaal voor mijn taak, die inhield dat ik op knoppen drukte en papier pakte. Ik trok een boodschappenwagentje mee dat vol zat met de gratis kranten die ik moest verspreiden en dat erg zwaar was, want papier weegt veel, en ik moest mezelf dwingen om in iedere bus slechts één exemplaar te stoppen, terwijl de verleiding zich al opdrong zodra ik honderd meter ver was: alles tegelijk weggooien in plaats van het te verspreiden. Ik kreeg de neiging prullenbakken te vullen, achtergelaten dozen vol te stoppen, me vaak te vergissen, er twee, vijf, tien tegelijk in een bus te doen in plaats van één; maar dan zou er worden geklaagd, er kwam een controleur achter me aan, en dan zou ik werk kwijtraken dat me een cent per bezorgde krant opleverde, veertig cent per vervoerde kilo, en dat me ’s ochtends iets te doen gaf. In de dageraad liep ik door de stad, voorafgegaan door de wolk van mijn adem en een loodzwaar omakarretje achter me aan. Ik ging de lanen in en groette nederig, zonder ze te strak aan te kijken, de mensen die ik tegenkwam, de rechtmatige, goed geklede en fris gewassen bewoners die op weg waren naar hun werk. Met een feilloze, in de sociale strijd getrainde blik taxeerden ze mijn anorak, mijn muts en handschoenen, aarzelden of ze iets terug zouden zeggen, liepen dan door en lieten mij begaan. Snel en met gebogen schouders, nauwelijks zichtbaar, stopte ik in iedere bus een blaadje en ging verder. Ik werkte mijn wijk af in logische volgorde, verontreinigde het hele gebied zorgvuldig met reclame die de volgende dag al in de vuilniswagen zou belanden, en aan het eind van mijn route stopte ik altijd in het café aan de boulevard die Lyon scheidt van Voracieux-les-Bredins; rond het middaguur dronk ik daar een paar witte wijntjes. Om één uur ging ik weer weg om mijn karretje opnieuw te vullen. De portie voor de volgende dag werd op een vast tijdstip afgeleverd, ik moest er zijn en mocht niet treuzelen.

Ik werkte ’s ochtends omdat daarna alles op slot gaat. Niemand komt afsluiten, de deuren beslissen zelf wanneer ze open- en dichtgaan. Ze hebben een klok die telt hoeveel tijd de postbode, de schoonmaakdienst en de leveranciers nodig hebben, en om twaalf uur ’s middags blokkeren ze, dan kunnen er alleen nog mensen naar binnen die een sleutel of een code hebben.

Dus ’s ochtends beoefende ik met een muts op het hoofd mijn parasitisme, ik trok het omakarretje mee, dat zwaar was van het papier, ik drong menselijke nesten binnen om er mijn reclame-ei te deponeren voordat de deuren op slot gingen. Het heeft iets onheilspellends, de gedachte dat de dingen geheel zelfstandig beslissen over een zo belangrijke handeling als sluiten of openen. Maar niemand zou het doen, lastige handelingen laten we graag over aan machines, zowel de fysieke als de morele. Reclame is een vorm van parasitisme, ik drong de nesten binnen, ontdeed me zo snel mogelijk van mijn stapels fantastische aanbiedingen in akelige kleuren, en ik ging door naar de volgende om er zo veel mogelijk kwijt te raken. Intussen telden de deuren in stilte af hoelang ze nog open zouden blijven. Om twaalf uur trad het mechanisme in werking en moest ik buiten blijven, zonder nog iets te kunnen uitrichten. Dan ging ik aan de tap met een paar witte wijntjes het einde vieren van mijn werkdag, een korte, uit het lood hangende werkdag.

’s Zaterdags liep ik sneller. Ik won ruim een uur door mijn voorraad op een drafje te verspreiden en het restant te dumpen in de papierbak van het milieupark, en dat uur bracht ik door in hetzelfde café aan het eind van mijn route. Daar kwamen ook anderen zoals ik, met een marginaal baantje of een uitkering. We verzamelden ons in dat café aan de rand van Lyon, tegen Voracieux-les-Bredins aan, allemaal mensen die hadden afgedaan, of zo goed als, en op zaterdag waren we met drie keer zo veel als op andere dagen. Ik dronk mee met de vaste gasten en ik kon ’s zaterdags wat langer blijven. Algauw hoorde ik bij het meubilair. Ik was jonger dan zij en werd veel zichtbaarder aangeschoten, waar zij zich dan weer vrolijk over maakten.

De eerste keer dat ik Victor Salagnon zag was in dat café, op een zaterdag, door het dikke, gele bijziendenglas van de middagwijn, die de werkelijkheid vager en nabijer maakte, en ten slotte vloeibaar maar ongrijpbaar, wat in die tijd goed bij me paste.

Hij zat ergens opzij aan een kleverige houten tafel, zo’n overjarige tafel waarvan in de stad Lyon bijna geen exemplaar meer te vinden is. Op zijn gemak zat hij daar in z’n eentje met een halve fles wit, en hij las het plaatselijk dagblad, dat hij wijd had uitgespreid. De plaatselijke kranten verschijnen op groot formaat en met dat uitspreiden van hem bezette hij vier plaatsen, niemand kwam ooit bij hem zitten. Rond twaalf uur regeerde hij in het stampvolle café onaangedaan over de enige vrije tafel in het lokaal, terwijl de anderen zich verdrongen aan de bar, maar niemand kwam hem storen, zo ging het altijd, en zonder op te kijken bleef hij verdiept in de onnozele berichten uit de omgeving.

Iets van een verklaring kreeg ik misschien toen een ander me een keer in vertrouwen nam. De man naast me aan de tap boog zich naar me toe, wees naar hem en zei in mijn oor, luid genoeg om door iedereen te worden gehoord: ‘Zie je die man met zijn krant, die de hele tafel in beslag neemt, dat is een oudgediende uit Indochina. Die heeft daar een hoop uitgespookt.’

Hij sloot af met een knipoog die duidelijk moest maken dat hij goed op de hoogte was en hiermee veel verklaarde. Hij ging weer recht zitten en sloeg een heel glas witte wijn achterover.

Indochina! Dat woord hoorde je nooit meer, behalve om oud-militairen te beledigen. Het gebied zelf bestond niet meer; het was een museumnaam, die in een vitrine lag en beter niet hardop kon worden uitgesproken. Wanneer dat zelden gebruikte woord opdook in mijn links gevormde vocabulaire, lag er een nuance in van afgrijzen en verachting, zoals in alles wat herinnerde aan de koloniale tijd. Ik moest verzeild raken in deze aftandse bar, bij mannen in wie kanker en cirrose met elkaar strijd leverden, aan het uiteinde, in de krochten van de wereld, tussen dit wrakhout om dat woord opnieuw in zijn oorspronkelijke toonaard te horen.

Wat de ander me had toevertrouwd had iets theatraals, het antwoord moest in dezelfde trant zijn. ‘Ach, Indochina!’ zei ik. ‘Dat was toch net zoiets als Vietnam? Maar dan op z’n Frans, met te weinig middelen en veel geïmproviseer! Omdat er geen helikopters waren sprongen de mannen uit het vliegtuig, en ze vervolgden hun weg te voet, als de parachute tenminste was opengegaan.’

De man ving mijn woorden op. Hij hief het hoofd en bleek bereid tot een glimlach. Hij keek naar me met ogen die een kille blauwe kleur hadden en waarvan ik de uitdrukking niet kon bepalen, maar misschien keek hij alleen maar. ‘Klopt wel ongeveer, vooral dat van die gebrekkige middelen’, en hij verdiepte zich weer in de uitgespreide krant, waarvan hij de grote pagina’s stuk voor stuk omsloeg, tot de laatste toe, zonder er een te vergeten. De belangstelling verplaatste zich, want een bar leent zich niet zozeer voor een samenhangend gesprek. Daarin ligt juist het aardige van het aperitief, van samen een glas witte wijn drinken: dat snelle, onnadrukkelijke en levendige, de fysieke eigenschappen die iedereen zich tijdelijk aanmeet en die niet horen bij de werkelijke wereld, waar de dingen op ons drukken en aan ons kleven. Dwars door het dikke geel van de glazen macon die in een rij op de bar stonden, zagen wij een wereld die dichterbij was en beter aansloot op ons geringe formaat. Wanneer het tijd was keerde ik met mijn lege boodschappenwagentje huiswaarts, terug naar mijn kamer, om daar in te dutten en alles wat ik rond het middaguur had gedronken te laten zakken. Dit beroep dreigde fataal te worden voor mijn lever, en voordat ik in slaap viel nam ik me altijd voor binnenkort iets anders te gaan doen, maar altijd viel ik in slaap voordat ik had bedacht wat.

De blik van die man bleef me bij. Een gletsjerkleurige blik, zonder emotie of diepte. Maar er ging kalmte van uit, een transparante aandacht die alles in zijn omgeving op zich af liet komen. Wie door deze man werd gadegeslagen kon zich dicht bij hem voelen, zonder iets wat tussen ons een obstakel zou kunnen vormen en het zicht zou belemmeren of veranderen. Misschien maakte ik mezelf iets wijs en werd ik misleid door de vreemde kleur van zijn irissen, door de leegte in die ogen, als ijs dat op zwart water drijft, maar zijn blik, die ik een moment had opgevangen, bleef me bij en de week daarop droomde ik van Indochina en die droom, die ’s morgens afbrak, achtervolgde me de hele dag. Voorheen had ik nooit aan Indochina gedacht en nu droomde ik ervan, expliciet uitgewerkt maar compleet bij elkaar gefantaseerd.

Ik droomde van een reusachtig huis. We bevonden ons binnenin, zonder te weten waar het huis eindigde en waar buiten begon. Ik wist niet wie ‘wij’ waren. We klommen steeds hoger, verdieping na verdieping, over een brede trap van krakend hout die langzaam naar boven wentelde, steeds naar een andere overloop waar gangen met deuren op uitkwamen. We klommen in een rij achter elkaar, met trage stappen en volle rugzakken. Ik herinner me geen wapens maar wel ouderwetse rugzakken van grijsbruin doek met een metalen frame, de draagbanden verdikt met vilt. We droegen militaire kleding, we beklommen die eindeloze trap en liepen zwijgend, in een rij, door heel lange gangen. Nergens was er fatsoenlijk licht, de lambriseringen absorbeerden het schijnsel, er waren geen ramen of anders zaten er aan de binnenkant luiken voor.

Achter sommige halfopen deuren zagen we mensen die in stilte aan een tafel zaten te eten, of die lagen te slapen in een bed, diep weggedoken tussen dikke kussens en op gestikte dekens met een ruitmotief. We bleven lang lopen en stapelden op een portaal onze rugzakken op elkaar. De officier die de leiding had, wees waar we ons konden installeren. Moe gingen we achter de rugzakken liggen, en hij alleen bleef staan. Hij stond daar mager en wijdbeens, zijn handen gebald in zijn zij, met voortdurend opgestroopte mouwen; dat simpele evenwicht van hem was een waarborg voor onze veiligheid. We barricadeerden de trappen, verschansten ons achter de rugzakken, maar de vijand was binnen de muren. Dat wist ik omdat ik een aantal keren door vijandelijke ogen kon kijken. Ik zag ons van bovenaf, door kieren in het plafond. Ik gaf de vijand geen naam, want die zag ik geen enkele keer. Ik keek via hem. Van meet af aan wist ik dat deze ingesloten oorlog de Indochinese Oorlog was. We waren aangevallen, we werden voortdurend aangevallen, de vijand verscheurde het behang, sprong door de wanden, tuimelde uit het plafond. Ik herinner me geen wapens of explosies, alleen dat openscheuren en opduiken, het toeschieten van het gevaar uit de muren en plafonds die ons insloten. We hadden het zwaar te verduren, we waren heldhaftig, trokken ons terug op smalle gedeelten van de overloop, achter onze rugzakken, onze officier stond daar nog steeds met twee vuisten in zijn zij en wees met zijn kin waar we ons in de verschillende fasen van de invasie moesten positioneren.

Tijdens die droom lag ik te worstelen en toen ik wakker werd, was ik overdekt met zweet dat rook naar verdampende wijn. Die dag kon ik de beelden niet van me afschudden, het verstikkende beeld van een dicht huis en het beeld van de zelfverzekerde, rijzige officier die maar bleef staan en ons geruststelde.

Toen de droom van zijn heftigheid was ontdaan, bleef het ‘wij’ van het verhaal over. Door de droom en door het verhaal dat ik ervan maakte, zweefde een onbestemd ‘wij’, als onbeholpen aanduiding van het algemene gezichtspunt van waaruit de droom was geleefd. Want dromen worden geleefd. En deze droom was geleefd vanuit een algemeen gezichtspunt. Ik was bij de militairen die met een rugzak liepen, ik was bij de militairen die achter hun rugzakken lagen om te proberen zich te beschermen en die zich nog kleiner maakten, maar ik was ook in de steelse blik die hen vanuit de muren bespiedde, ik was in de brede bezieling die me de mogelijkheid bood er een verhaal van te maken. Het enige wat ik niet was, het enige wat buiten het ‘wij’ viel en zijn ‘hij’ behield, dat was de magere officier die bleef staan, ongewapend, die met zijn heldere blik alles opmerkte en ons met zijn discipline redde. Ons redde.

‘Ons’ is performatief; er ontstaat een groep, alleen al wanneer er ‘ons’ of ‘wij’ wordt gezegd; dat ‘ons’ of ‘wij’ duidt op een verzameling personen, inclusief degene die spreekt, en die spreker kan spreken uit hun naam, hun banden zijn zo sterk dat de spreker kan spreken namens allemaal. Hoe kon ik in de spontaniteit van mijn droom een zo ondoordacht ‘ons’ gebruiken? Hoe kan ik het verhaal van wat ik niet heb geleefd en zelfs niet ken, desondanks leven? Hoe is het moreel mogelijk dat ik ‘ons’ zeg terwijl ik heel goed weet dat er gruwelijke daden zijn gepleegd? En toch werd er gehandeld door ‘ons’, ‘wij’ waren op de hoogte, en op een andere manier kon ik het niet vertellen.

Wanneer ik weer opdook uit mijn in alcohol gedrenkte middagdutjes, las ik een boek of keek ik naar een film. In mijn kamer vlak onder het dak was ik tot ’s avonds vrij. Ik wilde alles te weten komen over het land dat we zijn kwijtgeraakt, waarvan alleen nog een naam over is, één enkel woord beginnend met een hoofdletter, gevuld met een zachte, ziekelijke trilling, diep in de taal bewaard gebleven. Ik kwam te weten wat er te weten valt over een oorlog waar weinig beelden van zijn, want er zijn er weinig gemaakt en veel vernietigd, terwijl de overgebleven beelden niet werden begrepen en schuilgingen onder de talloze, gemakkelijk te vatten beelden van de Amerikaanse oorlog.

Hoe die mensen te noemen die achter elkaar aan door het bos liepen, met ouderwetse rugzakken van grijsbruin doek, net als de rugzak uit mijn kinderjaren, want mijn vader had de rugzak uit zijn eigen kinderjaren aan mij doorgegeven. Moeten ze Fransen worden genoemd? Maar wat zou ik dan zijn? Moeten ze ‘wij’ worden genoemd? Zou je dan alleen maar Frans hoeven te zijn om betrokken te raken bij de daden van andere Fransen? Het lijkt een zinledige vraag, het is een grammaticale vraag die alleen wil weten welk persoonlijk voornaamwoord er moet worden gebruikt voor de mannen die door het bos liepen, met een rugzak waarvan ik het metalen frame in de holte van mijn kinderrug heb gevoeld. Ik wil weten met wie ik leef. Ik deelde met die mensen dezelfde taal, en zoiets deel je met degenen van wie je houdt. Ik deelde een bepaalde ruimte met hen, we liepen door dezelfde straten, gingen samen naar school, hoorden dezelfde verhalen, aten allemaal bepaalde gerechten die anderen niet eten en we vonden het lekker. We spraken allemaal de enige taal die ertoe doet, de taal die je begrijpt voordat je tot nadenken komt. We zijn de organen van een en hetzelfde grote lichaam, dat zijn eenheid ontleent aan de strelingen van de taal. Wie weet tot waar dat grote lichaam zich uitstrekt? Wie weet wat de linkerhand doet terwijl de rechter aan het strelen is? Wat doet de rest wanneer de aandacht in beslag wordt genomen door de strelingen van de taal, vroeg ik me af, terwijl ik de holte streelde van de vrouw die tegen me aan gevlijd lag. Haar naam ben ik vergeten; vreemd dat we zo slecht weten met wie we het bed delen. Vreemd is het wel, maar meestal sluiten we onze ogen wanneer we naast de ander liggen, en doen we ze toevallig open, dan zijn we te dichtbij om dat gezicht te herkennen. We weten niet wie ‘wij’ is, we kunnen niet beslissen over de grammatica, en wat niet kan worden gezegd, daarover wordt gezwegen. En over die mannen die door de rimboe lopen hebben we het net zomin als over de naam van de vrouw die tegen ons aan ligt en die we zullen vergeten.

We weten zo slecht wie in onze nabijheid is. Angstaanjagend is dat. Het is van belang dat we pogingen ondernemen om te weten.

Een aantal keren zag ik hem opnieuw, de man met de opengeslagen krant. Zijn naam kende ik niet, maar in dit verdwaalde café deed dat er niet toe. Elke vaste klant was enkel een ritornel, elk van hen bestond alleen in een bijzonderheid die steeds opnieuw werd genoemd. Dankzij zo’n terugkerend detail, altijd hetzelfde, werd men herkend, konden de anderen lachen en kon iedereen een glas drinken. Alcohol is voor zulke machines de perfecte brandstof. De alcohol explodeert en algauw is het reservoir leeg. Abrupte start; gebrek aan autonomie; bijladen. Hij was de oudgediende uit Indochina die op het drukste moment van de dag zijn krant uitspreidde en door niemand werd gestoord. Ik was de jongeman met wie het bergafwaarts ging, altijd met dat omakarretje, die zich iedere dag om één uur volgoot: men werd niet moe er dubbelzinnige grappen over te maken.

Dit kon lang blijven duren. Dit kon duren tot alle kracht op was. Het kon duren tot hij versleten en dood was, want hij was een stuk ouder dan ik, het kon duren tot ik nog wat dieper was gezonken en niet meer het geld, de kracht, de rapheid van tong zou hebben om mijn plaats te komen innemen, niet meer de kracht om met de anderen tussen de rijen flessen te gaan zitten en keurig op het einde te wachten. Het kon lang duren, want dit soort leven krijgt vorm om niet meer te veranderen. Door de alcohol blijft iemand geconserveerd in de laatste houding die hij bij leven heeft aangenomen, dat zien we in musea waar dode lichamen bewaard blijven in glazen potten.

Maar de zondag bracht ons redding.

Sommigen vervelen zich op zondag en willen er niets mee te maken hebben, terwijl zo’n lege dag toch een voorwaarde is om iets in beweging te brengen; de ruimte die de zondag biedt, wordt in stand gehouden opdat er verandering komt. Op een zondag kwam ik zijn naam te weten en nam mijn leven een andere wending.

De zondag dat ik zijn naam leerde kennen, slenterde ik langs de Saône over de kunstenaarsmarkt. Een benaming waar ik om moet lachen en die een goede samenvatting geeft van wat het behelst: een allegaartje van kunstzinnige uitingen.

Wat ik daar deed? Ik heb betere dagen gekend, dat vertel ik nog weleens, ooit was ik thuis in de literatuur, had ik een aardige smaak, hield ik van beeldende kunst en wist ik er iets van. Gebleven is een diepe ontgoocheling, maar ik ben niet verbitterd geraakt en ik begrijp ten volle het aforisme van Duchamp: ‘Zelfs de scheet van een kunstenaar is kunst.’ Dat lijkt me afdoende. Het klinkt humoristisch, maar het is de perfecte beschrijving van wat schilders en degenen die naar hen komen kijken bezielt.

Op de kunstenaarsmarkt vind je niets wat echt duur maar ook niets wat echt mooi is. De mensen drentelen onder de platanen en bekijken op hun gemak de werken van de exposanten, die achter hun tafel het langsschuifelende volk hoogmoedig opnemen, met meer minachting naarmate ze daar langer staan zonder iets te verkopen.

Ik heb dit liever dan de gesloten wereld van de galerieën, want wat hier wordt geëxposeerd is evidente kunst: schilderwerk op linnen in bekende stijlen. Alles is herkenbaar, het onderwerp doet er niet toe en achter de ondubbelzinnige doeken loert de koortsachtige blik van de kunstenaar. Zij die exposeren laten zichzelf zien; ze komen hun ziel redden want het zijn kunstenaars, geen slenteraars. En de slenteraars, die redden hun ziel door naar kunstenaars te komen kijken. Wie schildert redt zijn ziel, als hij althans iets verkoopt, en wie een schilderij van hem koopt bezorgt zichzelf een aflaat, enkele paradijselijke uren, veroverd op de dagelijkse verdoemenis.

Ik liep daar en constateerde met genoegen, kraam na kraam, dat kunstenaars lijken op hun werk. Uit luiheid denken we andersom, in een goedkope variant op Sainte-Beuve, dat een kunstenaar zich uitdrukt in zijn werk, gestalte geeft aan een oeuvre dat hem dus zou weerspiegelen. Kom nou toch! Een wandeling onder de platanen van de kunstenaarsmarkt maakt alles duidelijk. Een kunstenaar drukt zich niet uit – want wat zou hij moeten uitdrukken? Hij bouwt zichzelf op. En wat hij exposeert, dat is hij zelf. Achter zijn kraampje exposeert hij zichzelf voor de slenteraars die hij benijdt en veracht, en zij kaatsen die gevoelens naar hem terug maar op een andere manier, andersom, en zo is iedereen tevreden. De kunstenaar zet zijn oeuvre in elkaar en in ruil laat het oeuvre hem leven.

Kijk maar naar die lange magere gast, die in grove acrylstreken verschrikkelijke portretten schildert. Elk portret is hij zelf, steeds onder een andere hoek. Bij elkaar genomen laten ze hem zien zoals hij zou willen zijn. En wat hij zou willen, dat is.

Kijk naar de zorgvuldige schilder van te opdringerige aquarellen, met te scherp gelijnde vormen en schreeuwende kleuren die stuk voor stuk naar voren springen. Hij is doof en kan nauwelijks verstaan wat een belangstellende zegt, hij schildert de wereld zoals hij die hoort.

Kijk naar de aantrekkelijke vrouw die alleen portretten van mooie vrouwen schildert. Allemaal lijken ze op haar. Zij kleedt zich met de jaren steeds beter en takelt tegelijk steeds verder af, en de schoonheid van de vrouwen die ze schildert wordt steeds opzichtiger. Ze signeert, voorspelbaar, met ‘Doriane’.

Kijk ook naar de schuchtere Chinees die daar staat met extreem gewelddadige schilderijen, close-ups van gezichten waarin de penseelstreken diepe voren hebben getrokken. Hij weet nooit waar hij zijn enorme handen moet laten en glimlacht charmant bij wijze van excuus.

En kijk naar de man die miniaturen op gewaxt hout schildert. Hij is wasbleek, uitgedost met een potkapsel dat je alleen in de kantlijn van manuscripten vindt, en geleidelijk slinkt zijn repertoire aan gebaren tot het alleen nog het repertoire is van de middeleeuwse beeldhouwkunst.

Kijk naar die grote vrouw met het zwartgeverfde haar, die betere tijden heeft gekend en nu aan het verwelken is maar kaarsrecht blijft, nog steeds met fonkelende ogen. Met Oost-Indische inkt schildert ze in soepele streken verstrengelde lichamen, in zelfverzekerde erotiek maar zonder aanstoot te geven of te ontsporen.

Kijk naar die Chinese tussen haar decoratieve doekjes, met haren die als een gordijn van zwarte zijde om haar schouders waaieren, als een schrijn om er haar verblindend rode mond in te vatten. Haar kitscherige schilderwerk stelt niet veel voor, maar als ze tussen haar doeken gaat zitten, veranderen die in de perfecte achtergrond voor het diepe purper van haar lippen.

Ik liep verder en ineens herkende ik hem, ik herkende zijn stramme bewegingen en lange gestalte. Hij zwaaide zijn hoofd heen en weer, het mooie hoofd van een magere man, alsof het op een staak was gespietst. Al van ver herkende ik zijn verfijnde profiel, zijn borstelige witte haar en zijn neus die strak naar voren stak. Uit die neus sprak zo’n voortvarendheid dat zijn fletse ogen leken achter te blijven, te aarzelen. Zijn beenderstructuur sprak van actie, zijn ogen van contemplatie.

We groetten elkaar met een hoofdknik, wisten zonder de routine van de tap niet tot waar we met onze gebaren en woorden moesten gaan. We waren zogezegd in burger: we stonden met onze handen in de zakken, wisselden een enkel woord, zonder iets te hebben gedronken, zonder glas om op te pakken, anders dan anders. Hij keek me strak aan. In zijn transparante ogen las ik enkel transparantie, het leek wel of ik tot in zijn hart kon kijken. Ik wist niet wat ik moest zeggen. Daarom begon ik de losse aquarellen die voor hem lagen door te bladeren.

‘U ziet er helemaal niet uit als een schilder’, zei ik werktuiglijk.

‘Dat komt omdat ik geen baard heb. Maar ik heb wel penselen.’

‘Heel mooi, heel mooi’, zei ik beleefd, al bladerend, en ik realiseerde me dat het waar was. Eindelijk keek ik echt. Ik had gedacht dat het aquarellen waren, maar het waren allemaal inktschilderingen. Technisch gezien ging het om gewassen tekeningen in monochroom, gemaakt met Oost-Indische inkt in verschillende verdunningen. Aan het diepe zwart van de pure inkt wist hij zo’n scala van nuances te ontlokken, zulke uiteenlopende grijstinten, zo transparant en lichtend, dat alles erin zat, inclusief kleur, zelfs al was die er niet. Met zwart maakte hij licht en uit het licht komt de rest voort. Ik keek bewonderend naar hem op omdat hij dat voor elkaar had weten te krijgen.

Toen ik naar zijn kraampje liep, had ik eigenlijk de maaksels verwacht van iemand die op latere leeftijd gaat schilderen, en dan vooral om een bezigheid te hebben. Ik verwachtte pijnlijk nauwkeurige landschapjes en portretten, bloemen, dieren, alles wat pittoresk wordt gevonden en door drommen amateurschilders almaar opnieuw wordt gereproduceerd, steeds preciezer en steeds onbenulliger. Maar toen begon ik te bladeren door de grote vellen die hij met inkt had beschilderd, ik pakte ze een voor een op, met vingers die steeds behoedzamer en steeds overtuigder werden, en ik voelde het gewicht, ik voelde de vezels, ik liet mijn blik er als een liefkozing overheen gaan. Met ingehouden adem bladerde ik door die explosie van grijstinten, door die transparante dampen, de grote vlakken onaangetast wit, de aardedonkere massa’s zwart die hun duistere gewicht op het geheel drukten.

Dozen vol had hij ervan staan, schots en scheef en niet goed afgesloten, tegen belachelijke prijzen. De dateringen besloegen de laatste halve eeuw. Hij had de meest uiteenlopende papiersoorten gebruikt: aquarelpapier, tekenpapier, maar ook pakpapier, in alle tinten bruin en wit, oud, vezelig en kapot papier en splinternieuw papier, zo uit een winkel voor kunstenaarsbenodigdheden.

Hij schilderde naar de natuur. Zijn onderwerpen waren niet meer dan een aanleiding om zijn penseel in de inkt te dopen, maar wat hij schilderde had hij ook echt gezien. Ik dacht rotsachtige bergen te herkennen, tropische bomen en exotisch fruit, voorovergebogen vrouwen in een landschap van rijstvelden, mannen in wapperende djellaba’s, bergdorpen, mistflarden rondom spitse heuvels, met bos omzoomde rivieren. En veel mannen in uniform, heldhaftig en mager, sommige languit op de grond en duidelijk dood.

‘Schildert u al lang?’

‘Een jaar of zestig.’

‘En u verkoopt alles?’

‘Dit hier ligt me allemaal in de weg. Daarom ruim ik de zolder op en schep ik ’s zondags een luchtje. Op mijn leeftijd zijn dat twee belangrijke bezigheden. Bovendien vind ik dan vergeten tekeningen terug en probeer ik me te herinneren van wanneer ze zijn, en met de voorbijgangers kan ik over schilderen praten. Maar het merendeel kraamt alleen onzin uit, dus zeg voorlopig maar niets.’

Zwijgend bladerde ik verder, ik volgde zijn raad op. Ik had graag met hem willen praten, maar ik wist niet waarover.

‘Bent u echt in Indochina geweest?’

‘Kijk maar. Ik verzin niets. Dat is trouwens jammer, want dan had ik meer kunnen schilderen.’

‘Was u daar in die tijd?’

‘Als de vraag is met het leger, dan is het antwoord ja. Met het Cefeo, het Corps Expéditionnaire Français en Extrême-Orient.’

‘Was u als schilder aan het leger verbonden?’

‘Helemaal niet: als parachutist, officier. Waarschijnlijk was ik de enige tekenende parachutist. Vanwege die liefhebberij hadden ze wel lol om me, maar ook weer niet te erg. Want al hadden ze in het koloniale leger niet dat soort fijnbesnaarde hobby’s, je vond er van alles. Bovendien maakte ik portretten van de jongens die me uitlachten. Dat is beter dan een foto en ze vonden het mooi, ze kwamen er steeds weer om vragen. Ik had altijd papier en inkt bij me. Waar ik ook naartoe ging, ik tekende.’

Koortsachtig keek ik de tekeningen door, alsof ik een schat aan het ontdekken was. Ik ging van doos naar doos, maakte ze open en haalde de vellen eruit. In mijzelf ging ik mee met de penseelstreken, in mijn vingers, mijn arm, mijn schouder en buik volgde ik hun traject en hun verlangen. Ieder vel ontvouwde zich voor me als een landschap om de bocht van een weg, mijn hand zweefde erboven en beschreef de rondingen, en in al mijn ledematen voelde ik de vermoeidheid na het meegaan met al die penseelstreken. Soms waren het niet meer dan schetsen, soms grootse, doorwrochte composities, maar alles baadde in een direct licht dat door de lichamen heen scheen en ze op papier even aanwezig maakte als ze op een bepaald moment waren geweest. Rechtsonder signeerde hij duidelijk leesbaar met ‘Victor Salagnon’. In potlood had hij de datum erbij geschreven, soms nauwkeurig, de dag of zelfs het uur, soms veel vager, alleen het jaar.

‘Ik sorteer. Ik probeer mijn geheugen op te frissen. Ik heb er dozen, koffers, kasten vol van.’

‘U hebt veel geschilderd?’

‘Ja. Ik schilder snel. Wanneer ik tijd genoeg had, waren het er een paar per dag. Maar ik heb er ook veel verloren, zoekgemaakt, vergeten, achtergelaten. In mijn militaire leven moesten we ons nogal eens terugtrekken en op zulke momenten ga je niet met bagage lopen sjouwen, je sleept niet alles mee, je laat dingen achter.’

Ik bewonderde zijn inktschilderingen. Hij bleef wat stijfjes staan, had niet bewogen. Hij was langer en keek op me neer, kaarsrecht en lichtelijk ironisch, hij keek naar me met dat benige gezicht van hem en die transparante ogen waarin het ontbreken van obstakels me een vorm van tederheid leek. Mijn grappige theorie over de kunst en het leven was niet langer van belang. Ik legde de tekening die ik nog vasthield neer en sloeg mijn ogen naar hem op.

‘Mijnheer Salagnon, wilt u me leren schilderen?’

[1] De term ‘spahi’ is een overblijfsel uit de koloniale tijd. Het regiment Franse spahi’s is vaak ingezet voor militaire interventies in het buitenland (noot van de vert.).