Eugen Ruge

In tijden van afnemend licht

Uit het Duits vertaald door Josephine Rijnaarts

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De vertaling van dit boek is mede tot stand gekomen dankzij een subsidie van het Goethe-Institut, dat wordt gefinancierd door het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel In Zeiten des abnehmenden Lichts, verschenen bij Rowohlt

Oorspronkelijke tekst © Rowohlt Verlag GmbH, Reinbek bei Hamburg 2011

Nederlandse vertaling © Josephine Rijnaarts en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Plainpicture/Stockwerk

isbn 978 90 445 2424 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1 oktober 1989

Soms vergat hij wat er moest gebeuren.

Dan had hij het gevoel dat hij in de loop van de nacht was verstijfd.

Hij rolde met zijn ogen om te kijken of dat nog ging.

Zijn linkerhand trilde.

Hij draaide zijn hoofd eerst naar rechts, dan naar links.

Hij zag vanuit het halfdonker iets naar hem grijnzen.

Wilhelm pakte zijn gebit uit het glas water en stond op.

Hij liep naar de badkamer. Liet water in het bad lopen. Zette de grote hoogtezon, merk ‘Sonja’, aan en ging met een donkere veiligheidsbril op zijn neus in de badkuip zitten.

Zijn hoofd was leeg. Het enige wat erin zat, was het geruis van het badwater. In het geruis van het badwater zat een melodie. Een melodie die hij kende. Een soort strijdlied, dat hem tegelijkertijd treurig stemde. Strijdbaar-treurig. Helaas kon hij niet op de woorden komen.

Gelazer, dat was die dag het eerste wat Wilhelm dacht.

Hij knikte: gelazer – dat was het. Hij beet op zijn ‘volkseigen’ tanden, zoals hij ze zelf noemde, om die opwelling van melancholie tegen te gaan. Zo bleef hij zitten tot het water aan zijn navel stond.

Dat zijn rug bij deze manier van zonnebaden altijd wit bleef, kon hem niet schelen. Geen mens zag zijn rug.

Na het bad schoor hij zich, waarbij hij met twee vingers op zijn snor drukte. Hij kreeg steeds meer last van grauwe staar. Al vaak had hij per ongeluk een stuk snor afgeschoren, tot hij zijn toevlucht had genomen tot de tweevingermethode om het laatste restje in elk geval nog te redden.

Hij schoot zijn lange onderbroek over zijn korte aan en legde een laagje meermaals gevouwen wc-papier in het kruis. Daarna trok hij zijn sokken aan en maakte ze vast aan de sokophouders. Helaas was de omvang van zijn kuiten geringer dan die van de sokophouders, zodat ze afzakten en er voor Wilhelm niets anders opzat dan ze onder de rand van zijn sokken te stoppen.

Hij liep de trap af. Opnieuw hoorde hij in zijn hoofd de melodie: strijdbaar-treurig. Hij beet op zijn tanden. Zijn kniegewrichten deden pijn toen hij naar beneden liep. Zijn voeten konden de maat niet bijhouden.

Toen hij de vele lege bloemenvazen in de hal zag staan, schoot hem te binnen dat hij jarig was. In plaats van zoals gewoonlijk eerst naar de brievenbus te lopen, marcheerde hij naar de keuken – voor hij zijn vraag weer vergat.

‘Zijn de vazen gemerkt?’

‘Hartelijk gefeliciteerd’, zei Charlotte.

Ze keek hem aan; haar armen leunden op haar heupen en ze hield haar hoofd op een typische manier scheef.

Ze leek net een vogel.

‘Ik weet dat ik jarig ben’, zei Wilhelm.

Hij ging zitten en at zijn havermoutpap. Er zat geen smaak aan. Hij schoof het bord van zich af en pakte zijn koffie.

‘Vergeet niet je pillen in te nemen’, zei Charlotte.

‘Ik slik geen pillen’, zei Wilhelm. ‘Toch moet je je pillen innemen’, zei Charlotte.

‘Papperlapap’, zei Wilhelm en hij stond op.

Hij marcheerde naar de brievenbus, maar die was leeg. Het was zondag. Op zondag kwam er geen Neues Deutschland. Vroeger was het ND ook op zondag verschenen, maar dat hadden ze afgeschaft. Gelazer.

Hij liep naar zijn kamer en deed de deur dicht. Ineens wist hij niet meer hoe het verderging – weer zo’n moment. Het kwam waarschijnlijk door de pillen. Die verdenking koesterde hij al een tijdje. Die stijfheid in zijn gewrichten. Die leegte in zijn hoofd. Wie weet wat voor troep ze hem gaf. Hij werd dom van die pillen. Ze maakten dat hij alles vergat. Ze maakten hem zo vergeetachtig dat hij ’s ochtends was vergeten dat hij zich de avond daarvoor had voorgenomen geen pillen meer te slikken.

De angst om zijn geheugen kwijt te raken. Om zichzelf te testen probeerde hij zich iets te herinneren, maar wat ook weer?

Hij liep naar de kast en haalde na wat gescharrel de schoenendoos tevoorschijn waarin hij, behalve onderscheidingen en medailles, bewijzen van belangrijke gebeurtenissen in zijn leven bewaarde. Uit de doos haalde hij een krantenknipsel, dat door veelvuldig open- en dichtvouwen al een beetje beschadigd was. Hij pakte de loep en las: ‘Een leven in dienst van de arbeidersklasse’.

Onder die woorden stond een foto van een kale man met grote oren, die de toekomst vol vertrouwen tegemoetzag.

Wilhelm ging met zijn loep naar het midden van de tekst. De woorden welfden zich als ze onder het glas door schoten: ‘… werd in januari 1919 lid van de Duitse communistische partij …’

Wilhelm dacht na. Natuurlijk wist hij dat hij in 1919 lid van de partij was geworden. Hij had het tientallen keren opgeschreven in een curriculum vitae. Hij had het honderden keren verteld – aan partijgenoten, arbeiders op de Karl-Marxfabriek, Jonge Pioniers, maar als hij terugdacht, als hij zich die dag echt probeerde te herinneren, herinnerde hij zich eigenlijk alleen nog dat Karl Liebknecht tegen hem had gezegd: ‘Snuit je neus eens, jongen.’

Of was dat Liebknecht helemaal niet geweest? Of was dat helemaal niet bij zijn toetreding tot de partij?

Charlotte kwam binnen met een glas water en pillen.

‘Ik ben bezig’, zei Wilhelm, en om zijn woorden kracht bij te zetten trok hij met een rood potlood een streep door het artikel – zoals hij gewoontegetrouw een streep door alle artikelen zette die hij uit had, om te voorkomen dat hij ze twee keer las. Gelukkig merkte hij zijn vergissing meteen op en kon hij het knipsel omdraaien voordat Charlotte zijn bureau bereikte.

‘Als je je pillen niet inneemt, bel ik dokter Süss’, zei Charlotte.

‘Als jij dokter Süss belt, zeg ik tegen hem dat jij mij vergiftigt.’

‘Je bent niet goed snik.’

Charlotte ging weer – met het glas water en de pillen.

Wilhelm zat even naar zijn per ongeluk doorgestreepte leven te kijken. Wat nu? Elimineren, zei zijn conspiratieve instinct. Hij verscheurde het knipsel en gooide de snippers in de prullenbak … Weg ermee. Het belangrijkste stond er toch niet in. Het belangrijkste stond in geen van zijn vele cv’s. Het belangrijkste was vanaf het begin doorgestreept.

Zijn andere leven. Lüddecke Import Export. Zijn tijd in Hamburg. Vreemd genoeg kon hij zich die tijd moeiteloos herinneren.

Het havenkantoor.

’s Nachts de wind.

Het plekje waar hij zijn Korovin kaliber zes vijfendertig verstopte – hij zou het meteen weten te vinden.

Daar had je die melodie weer. Hij keek uit het raam. De zon scheen. De lucht was blauw en tussen de langzaam vergelende bladeren van de lijsterbes hingen de bessen in rode trossen. Een mooie dag. Een heerlijke, prachtige dag, dacht Wilhelm, en hij beet op zijn tanden. Hij probeerde iets weg te bijten.

Waarvoor?

Waarvoor had hij alles op het spel gezet? Waarvoor waren al die mensen doodgegaan? Om alles nu door zo’n parvenu te gronde te laten richten?

Tsjov, dacht Wilhelm, net als Chroesjtsjov destijds. Toch gek dat ze allebei op ‘tsjov’ eindigden.

Hij pakte de schoenendoos en liep naar de kast. De ordetekens rammelden toen hij de doos terugzette.

Hij liep naar de hal. Even vroeg hij zich af wat hij ook alweer wilde doen. Toen hij de bloemenvazen zag staan, schoot het hem te binnen. Hij liep terug naar zijn kamer om de loep te halen. Daarna pakte hij een vaas. Op de vaas was een etiket geplakt. Op het etiket stond – niets. Hij tilde nog een vaas op: niets. Hij controleerde de derde …

Wilhelm marcheerde naar de salon.

‘Er staat niks op’, zei hij.

‘Waar staat niks op?’

‘Op die vazen.’

‘Man, ik heb op het ogenblik echt wel iets beters te doen’, antwoordde Charlotte.

‘Verdomme! Ik heb toch gezegd dat die vazen gemerkt moesten worden.’

‘Dan doe je dat toch’, zei Charlotte en ze haalde een tafellaken uit de kast zonder zich verder nog iets van Wilhelm aan te trekken.

Graag had hij Charlotte uitgelegd dat dat nergens op sloeg. Dat je die vazen nu niet meer kon merken. Dat die vazen van tevoren gemerkt hadden moeten worden, zodat iedereen naderhand zijn eigen vaas terugkreeg. Maar het had geen zin om ruzie te maken met Charlotte. Zijn tong was er te zwaar voor en zijn hoofd had te veel tijd nodig om zijn gedachten in woorden om te zetten.

Hij marcheerde terug naar de hal. Hoe moest dat nou? Hulpeloos keek hij naar de vazen, die keurig in het gelid in de garderobenis stonden.

Opeens leken het net grafstenen.

De voordeur ging open, Lisbeth was er. Haar kleren ritselden. Ze bracht de herfstlucht mee naar binnen. In haar hand hield ze een bos rozen.

‘Hartelijk gefeliciteerd’, zei ze.

‘Lisbeth, je moet voor mij geen geld uitgeven.’

Lisbeth overhandigde hem de bloemen, ze straalde. Haar tanden stonden een beetje scheef. Maar ze had pronte billen en haar borsten deinden in haar decolleté als golven in een zwembad.

‘Maar straks neem je ze weer mee, hoor’, commandeerde Wilhelm. ‘En zet nu maar eens een lekker kopje koffie.’

‘Dag mag toch niet van Charlotte, ik mag geen koffie voor je zetten’, fluisterde Lisbeth. ‘Da’s niet goed voor je bloeddruk.’

‘Papperlapap’, antwoordde Wilhelm. ‘Je gaat nu koffie voor me zetten.’

Hij liep naar zijn kamer en ging achter zijn bureau zitten. Wat wilde hij hier? Hij wist het niet, maar omdat hij tegenover Lisbeth niet wilde toegeven dat hij het niet wist, pakte hij zijn loep en zocht in zijn kast naar een boek. Hij deed alsof hij een boek zocht. Maar hij vond de leguaan. Het was een kleine leguaan. Langgeleden had hij hem met een machete gedood en hem daarna laten opzetten. Die leguaan was heel goed opgezet, hij leek wel te leven. Maar hij was dood. Hij was dood en lag in zijn boekenkast te verstoffen, en opeens kreeg Wilhelm spijt dat hij die leguaan met een machete had gedood. Wie weet, misschien zou hij anders nog leven. Hoe oud werden leguanen eigenlijk?

Hij pakte het deel la-lu van zijn Meyers encyclopedie en bladerde tot aan ‘legaal’.

Toen kwam Lisbeth binnen en zette de koffie op zijn bureau.

‘Pssst’, zei ze.

‘Kom eens hier’, zei Wilhelm.

Hij haalde een biljet van honderd mark uit zijn portefeuille.

‘Dat is te veel’, zei Lisbeth.

Maar ze kwam toch. Wilhelm trok haar dicht tegen zich aan en stopte het biljet in haar decolleté.

‘Je bent echt erg’, zei Lisbeth.

Ze bloosde en haar wangen werden nog dikker. Voorzichtig wurmde ze zich los uit zijn omhelzing, ze pakte het dienblad waarmee ze de koffie had gebracht en liep weg.

‘Lisbeth?’

‘Ja?’

Ze bleef staan.

‘Als ik op een dag dood ben, heeft ze me vergiftigd.’

‘Wilhelm toch, hoe kun je dat nou zeggen.’

‘Ik zeg wat ik zeg’, zei Wilhelm. ‘En ik wil dat jij het weet.’

Nog een tijdje meende hij de afdruk van haar zwembadborsten op zijn lichaam te voelen.

De bel ging. Wilhelm hoorde iemand binnenkomen. Daarna was het even stil. Gemompel. Toen verscheen Schlinger. Met een bos anjers.

‘Ik ga zo weer,’ zei Schlinger, ‘ik wilde de eerste zijn.’

Wilhelm zat net in de encyclopedie te lezen. Leguanen konden wel twee meter twintig lang worden, had hij inmiddels ontdekt. Hoe oud ze werden, kon hij helaas niet vinden.

‘Gefeliciteerd met je verjaardag,’ zei Schlinger, ‘en, beste Wilhelm, ik wens je ook verder veel creativiteit en …’

‘Breng de groente maar naar het kerkhof’, zei Wilhelm.

Schlinger lachte.

‘Nog altijd even vrolijk’, zei hij. ‘Altijd goed voor een grapje.’

‘En, wat zei ze?’ vroeg Wilhelm.

‘Wie?’

‘Charlotte.’

Schlinger hield zich van den domme. Hij trok zijn mondhoeken omlaag en zijn wenkbrauwen omhoog. Op zijn voorhoofd verschenen dikke, worstachtige rimpels.

‘Ik weet het al’, zei Wilhelm. ‘Gaga, die ouwe. Niet goed snik.’

‘Maar Wilhelm, je bent toch nog helemaal …’

‘Wat?’

‘Ik bedoel, voor je leeftijd ben je toch helemaal …’

‘Gaga’, zei Wilhelm.

‘Welnee, je bent geestelijk toch helemaal …’

Schlinger gebaarde met de anjers.

‘Ik ben een beetje gaga’, zei Wilhelm. ‘Maar niet helemaal gaga.’

‘Nee, natuurlijk niet’, zei Schlinger.

‘Ik merk nog welke kant het opgaat.’

‘Natuurlijk’, zei Schlinger.

‘Bergaf namelijk.’

Schlinger ademde diep in alsof hij iets wilde zeggen, maar deed dat niet. Hij wiebelde met zijn hoofd, het was niet duidelijk of hij nee schudde of knikte. Toen zei hij opeens heel serieus en met samengeknepen ogen: ‘Er zijn eerlijk gezegd problemen. Maar die lossen we wel op.’

‘Papperlapap’, zei Wilhelm.

Graag had hij Schlinger uitgelegd dat problemen – zulke problemen – niet binnen het districtsbestuur van Potsdam werden opgelost. Graag had hij hem uitgelegd dat problemen – zulke problemen – in Moskou werden opgelost en dat het probleem nu juist was dat Moskou zelf het probleem was. Maar zijn tong was er te zwaar voor en zijn hoofd was te traag om zo’n ingewikkelde gedachte in woorden te vatten. Daarom zei hij alleen: ‘Tsjov.’

Schlinger trok worstrimpels in zijn voorhoofd. Zijn hoofd kwam tot stilstand. Zijn ogen keken schuin omhoog, langs Wilhelm heen.

Ineens leek hij op een leguaan.

‘Hoe oud worden leguanen eigenlijk?’

‘Pardon?’

‘Leguanen’, zei Wilhelm. ‘Weet je niet wat leguanen zijn?’

‘Dat is toch een soort reptiel.’

‘Ja,’ zei Wilhelm, ‘een reptiel.’

‘Die worden volgens mij best oud’, zei Schlinger. Zijn hoofd wiebelde weer en hij trok een gezicht alsof hij iets intelligents had gezegd.

Toen Schlinger was vertrokken, wist Wilhelm weer wat er moest gebeuren. Hij marcheerde naar de salon.

‘Ik schuif de tafel uit’, zei Wilhelm.

Maar Charlotte zei: ‘Dat doet Alexander.’

‘Dat doe ik zelf’, antwoordde Wilhelm.

‘Dat kun je niet’, zei Charlotte. ‘Dat doet Alexander.’

‘Alexander! Sinds wanneer is er iets wat Alexander kán?’

‘Die tafel kan alleen Alexander uitschuiven. Dat hebben we toch al tig keer geprobeerd?’

‘Papperlapap’, zei Wilhelm.

Natuurlijk kon hij de uitschuiftafel uitschuiven. Tenslotte had hij voor metaalbewerker geleerd. Wat had Alexander geleerd? Wat wás hij eigenlijk? Niets. In elk geval had Wilhelm geen idee wat Alexander zou kunnen zijn. Behalve onbetrouwbaar en arrogant. Hij was nog niet eens bij de partij, die gast. Maar Wilhelms tong was te zwaar en zijn hoofd te traag om met Charlotte ruzie te maken.

Wie weet wat voor troep ze hem gaf. Ook Stalin was immers vergiftigd.

Wilhelm liep naar de hal, waar de grafstenen in het gelid stonden. De etiketten lichtten zachtjes op in het rossige schijnsel. Waarvoor, dacht Wilhelm. Hij kwam in de verleiding een rood potlood te pakken en hun namen erop te schrijven, maar hij hield zich in. Van de meesten wist hij trouwens toch alleen de schuilnaam. Maar die namen wist hij dan ook nog precies. Clara Chemnitzer. Willi Barthel. Sepp Fischer uit Oostenrijk … Hij wist ze nog allemaal. Die namen zou hij nooit vergeten. Hij zou ze mee het graf in nemen, binnenkort.

De bel ging, buiten stond het pionierskoor. De leidster van de pioniers zei: ‘Drie, vier’, en het koor zong het lied van de kleine trompetter. Mooi, maar niet het lied dat hij bedoelde. Dat hem de hele tijd door het hoofd speelde.

Hij neuriede het voor de leidster van de pioniers, maar zij wist ook niet wat het was.

‘Maakt niet uit’, zei Wilhelm.

Het was een jonge leidster, bijna zelf nog een pionier. Wilhelm haalde een biljet van honderd mark uit zijn portefeuille.

‘Maar kameraad Powileit, dat kan ik echt niet aannemen!’

‘Papperlapap’, zei Wilhelm. ‘Koop maar een ijsje voor de kinderen, het is mijn laatste verjaardag.’

Hij stopte het biljet van honderd mark in haar decolleté.

‘Dan gaat het in de schoolkas’, zei de leidster.

Ze had rode vlekken in haar gezicht gekregen en dirigeerde de groep kinderen de tuin uit. Bij de poort draaide ze zich nog even om. Wilhelm beet op zijn tanden en zwaaide.

Hij marcheerde de salon in. Hij marcheerde omdat de melodie de hele tijd door zijn hoofd speelde. Charlotte stond net bij de telefoon. Toen hij binnenkwam, legde ze de hoorn op de haak.

‘Ze nemen niet op’, zei ze.

Wilhelm zag dat Charlotte zenuwachtig was. Instinctief gooide hij olie op het vuur.

‘En, waar blijft Alexander?’

‘Ze nemen niet op’, herhaalde Charlotte. ‘Kurt neemt niet op.’

‘Zie je wel’, zei Wilhelm. ‘Daar heb je het weer.’

‘Wat bedoel je?’

‘Gelazer’, zei Wilhelm.

‘Er moet iets gebeurd zijn’, zei Charlotte.

‘Ik schuif de tafel uit’, zei Wilhelm.

‘Jij schuift helemaal niets uit, je laat me even rustig nadenken.’

‘Papperlapap’, zei Wilhelm. ‘Wie schuift er dan de tafel uit?’

‘Jij schuift de tafel in elk geval niet uit’, zei Charlotte. ‘Jij hebt in dit huis al genoeg kapotgemaakt!’

Dat was een pertinente leugen, die Wilhelm had kunnen ontkrachten door op te sommen hoeveel dingen hij in de loop van bijna veertig jaar had gerepareerd, hoeveel elektrische apparaten hij in orde had gemaakt, hoeveel verbouwingen hij had uitgevoerd, hoeveel huishoudtechnische verbeteringen hij had aangebracht – veel moeilijke woorden, te moeilijk, te omslachtig, te lang, en dus deed Wilhelm alleen een stap in de richting van Charlotte, posteerde zich in zijn volle lengte voor haar en zei: ‘Ik ben metaalbewerker. Ik ben zeventig jaar bij de partij. Hoelang ben jij bij de partij?’

Charlotte zweeg. Ze zweeg!

Om zijn kleine overwinning niet alsnog te bederven draaide Wilhelm zich om en liep de kamer uit.

In de hal stonden twee mannen.

‘Delegatie’, zei Lisbeth.

‘Aha.’

Wilhelm gaf het tweetal een hand.

‘Uw … uw …’ zei de ene man en hij wees naar Lisbeth.

‘Huishoudster’, vulde Lisbeth aan.

‘Uw huisoudste heeft ons binnengelaten’, zei de man.

‘Mooie vis’, zei de ander, naar de schelp wijzend waar Wilhelm de gloeilamp in had gebouwd.

Ze stonden dicht bij elkaar, allebei gedrongen, krom bijna, allebei in een iets te lichte, te schone jas. De man die ‘huisoudste’ had gezegd, stond met een bord in zijn hand.

Hij schraapte zijn keel en begon te praten. Hij praatte zachtjes en omslachtig, de woorden maakten zich langzaam uit hem los, zo langzaam dat Wilhelm het laatste woord alweer vergeten was als het volgende kwam.

‘Ter zake, kameraden’, maande Wilhelm. ‘Ik heb nog meer te doen.’

‘Kort en goed,’ zei de man, ‘je weet nog wel, kameraad Powileit, trefwoord “Cuba”, onze inzamelingsactie toen, wij dachten dat je het leuk zou vinden als we dat thema, hier dus uitgebeeld als een voertuig zoals het in onze fabriek wordt gemaakt, thematisch zouden … eh … uitbeelden.’

Hij hield Wilhelm het bord onder zijn neus. Aha, dacht Wilhelm. Hij haalde een biljet van honderd mark uit zijn portefeuille en smeet het op het bord.

Daar keken ze van op. Maar hij wilde op zijn verjaardag nu eenmaal niet de vrek uithangen.

Toen kwam Mählich, om elf uur stipt.

‘Wilhelm’, zei Mählich en hij schudde hem de hand.

Dat vond hij zo prettig aan Mählich, dat hij kort van stof was.

‘Breng de groente maar naar het kerkhof’, zei Wilhelm. ‘Kom, dan schuiven we de tafel uit.’

Ze gingen naar de salon en schoven de tafel voor het raam.

‘Maar Alexander kan elk moment komen’, protesteerde Charlotte.

‘Papperlapap,’ zei Wilhelm, ‘papperlapap!’

Charlotte liep weg.

Ze schoven de twee helften uit elkaar tot ze klikten. Mählich vroeg: ‘Wilhelm, hoe beoordeel jij de politieke situatie?’

Hij keek Wilhelm van onder zijn imposante wenkbrauwen aan alsof hij uit een hol keek. Dat vond hij zo prettig aan Mählich. Het was een serieuze man. Wilhelm voelde zich aangemoedigd tot een analyse.

‘Het probleem is’, zei hij, ‘dat het probleem het probleem is.’

Hij klapte een deel van het middenstuk om. Mählich deed aan zijn kant hetzelfde. Verrassend genoeg bleven de middenstukken niet zitten, ze zakten weg en vielen stomweg door het frame.

‘Hoe kan dat nou’, zei Mählich.

‘Hamer en spijkers’, zei Wilhelm. ‘Je weet waar ze staan.’

Mählich ging naar de kelder en kwam terug met een hamer en spijkers. Wilhelm tilde het middenstuk op, mat met duim en wijsvinger de afstand tot het frame en zette de spijker op de plaats waar hij moest komen. Hij nam een nieuwe aanloop omdat hij merkte dat zijn analyse Mählich nog niet helemaal had overtuigd en zei: ‘Het probleem zijn de tsjovs, snap je: tsjov-tsjov.’

Mählich knikte heel langzaam. Wilhelm sloeg toe.

‘Parvenu’s’, zei hij.

Hij sloeg toe.

‘Defaitisten.’

Hij stopte even en zei: ‘Daar wisten we vroeger wel raad mee.’

De volgende spijker. Charlotte kwam binnen.

‘Wat zijn jullie in vredesnaam aan het doen?’

‘We schuiven de tafel uit.’

‘Maar daar kun je toch geen spijkers in slaan.’

‘Waarom zou dat niet kunnen?’ vroeg Wilhelm.

Hij sloeg de spijker met één klap in het tafelblad.

‘Sakkerju’, zei Mählich.

En Wilhelm antwoordde: ‘Jong geleerd, oud gedaan.’

Om half vier ging de grote schuifdeur tussen de kamers open, het feest begon. Wilhelm had tussen de middag warm gegeten en daarna een dutje gedaan; Lisbeth had nog koffie voor hem gezet; ze had de haren uit zijn neus en oren geknipt en ondertussen met haar zwembadborsten een paar keer zachtjes tegen zijn schouder geduwd.

Het koude buffet was gearriveerd en stond op de uitschuiftafel. Alleen Alexander was nog altijd niet komen opdagen – iets waarover Wilhelm zich verheugde. Herhaaldelijk vroeg hij Charlotte naar hun kleinzoon, die hij vooral als haar kleinzoon beschouwde, zoals hij de hele familie vooral als de hare beschouwde: een familie van defaitisten. Behalve Irina. Die had tenminste in de oorlog gezeten. In tegenstelling tot Kurt, die in een strafkamp had gezeten en nu het slachtoffer uithing. Hij mocht blij zijn dat ze hem naar het kamp hadden gestuurd! Het front had hij als halve blinde nooit overleefd.

De bel ging intussen aan één stuk door. Charlotte rende als een kip zonder kop heen en weer, terwijl Wilhelm in zijn oorfauteuil zat, af en toe van de cognac in zijn groen glinsterende aluminium bekertje nipte, en er een duivels plezier in schepte de mensen die hem een voor een kwamen feliciteren in verlegenheid te brengen met steeds dezelfde zin: ‘Breng de groente maar naar het kerkhof.’

De Weihes kwamen aanschrijden; ze liepen in de pas en praatten met gezalfde stem.

Daarna Mählich weer, nu met zijn vrouw, een geblondeerd wijf dat constant over reuma klaagde, terwijl ze nog geen zestig was.

Steffi, opgedirkt als altijd sinds haar man onder de groene zoden lag.

‘Breng de groente maar naar het kerkhof.’

Daar had je Bunke, die er net zo geplukt uitzag als zijn bloemen, zijn das hing halfstok, de kraag van zijn overhemd hing aan één kant over zijn revers. Hij was de drempel nog niet over of hij bette het zweet van zijn voorhoofd. En zo iemand was kolonel bij de Staatssicherheit, terwijl ze hem, Wilhelm, destijds als zogenaamde Westemigrant hadden geweigerd. Hij voelde zich er nog altijd door gekwetst. Ook hij was liever in Moskou gebleven. Maar de partij had hem naar Duitsland gestuurd en hij had gedaan wat de partij van hem verlangde. Zijn hele leven had hij gedaan wat de partij van hem verlangde en als dank werd je weggezet als Westemigrant!

‘Breng de groente maar naar het kerkhof.’

Bunke bette zijn voorhoofd en antwoordde in plat Saksisch: ‘Do gann isch kleisch pleiben.’ Dan kan ik er meteen wel blijven.

…

Er verschenen gezichten die Wilhelm niet kende.

‘Wie ben jij?’

Mevrouw Bäcker van de groentewinkel.

Harry Zenk, rector van de academie; die was nog nooit op zijn verjaardag geweest.

Till Ewerts – na een beroerte.

‘Breng de groente maar naar het kerkhof.’

…

Aha, kameraad Krüger. Abschnittsbevollmächtigter. De wijkagent.

‘Als je in uniform was geweest, had ik je wel herkend, kameraad. Breng de groente maar naar het kerkhof.’

…

De Sondermanns. Van wie de zoon in de gevangenis zat omdat hij geprobeerd had het land uit te vluchten.

‘Jullie ken ik niet’, zei Wilhelm.

‘Natuurlijk wel,’ zei Charlotte, ‘dit zijn de Sondermanns.’

‘Jullie ken ik niet!’

Het gemompel om hen heen verstomde even.

‘Best’, zei Sondermann. Hij drukte Charlotte zijn bos bloemen in de hand en verdween, samen met zijn echtgenote.

…

Kurt kwam samen met Nadjezjda Ivanovna, maar zonder Irina.

‘Irina is ziek’, zei Kurt.

‘En Alexander?’

‘Alexander is ook ziek’, bemoeide Charlotte zich ermee.

Een familie van defaitisten. Afgezien van Irina. En van Nadjezjda Ivanovna natuurlijk.

Nadjezjda Ivanovna gaf hem een pot augurken.

Wilhelm spitte in zijn geheugen. Het was te lang geleden dat hij in Moskou was geweest voor zijn opleiding bij de oms, de afdeling voor internationale betrekkingen of liever de geheime dienst van de Komintern, en het enige woord dat hij onder het puin van zijn Russisch nog vond, was gorosj: goed, voortreffelijk.

‘Gorosj, gorosj’, zei hij.

Nadjezjda Ivanovna antwoordde: ‘Ogoertsy.’

Wilhelm knikte en zei: ‘Gorosj.’

Hij liet de pot openmaken (door Mählich – Kurt kreeg hem met die intellectuele vingers van hem toch niet open) en at in het openbaar een Russische augurk. Vroeger had hij Russische papirosa’s gerookt. Nu at hij dan tenminste nog een Russische augurk.

‘Gorosj’, zei Wilhelm.

‘Je knoeit’, zei Charlotte.

‘Papperlapap.’

…

Waar bleef de districtssecretaris eigenlijk?

…

In plaats daarvan stond er ineens een kind voor zijn neus. Het kind had een tekening in zijn hand.

‘Markus, je achterkleinzoon’, zei Charlotte.

O, sinds wanneer dan? Wilhelm besloot het niet te vragen. Hij bekeek de tekening zoals je tekeningen bekeek die je van een kind kreeg, en hij was verrast toen hij plotseling iets zag wat hij kende.

‘Een leguaan!’

‘Een waterschildpad’, zei het kind.

‘Markus is gek op dieren’, zei de vrouw die naast het kind stond, de moeder waarschijnlijk, Wilhelm besloot het niet te vragen. In plaats daarvan zei hij: ‘Als ik dood ben, Markus, erf jij die leguaan daar in de boekenkast.’

‘Cool’, zei het kind.

‘Weet je wat, neem hem meteen maar mee’, zei Wilhelm.

‘Nu?’ vroeg het kind.

‘Neem maar mee,’ zei Wilhelm, ‘zo lang ben ik er toch niet meer.’

Hij keek het kind na, hoe het de kring rondging en elke aanwezige netjes een hand gaf en pas daarna naar de boekenkast liep en de leguaan een hele tijd van alle kanten bekeek, zonder hem nog te pakken … Wilhelm beet op zijn tanden.

…

Een man in een bruin pak, met een bril met een gouden montuur. Waarom kwam hij niet dichterbij? Waarom bleef hij daar staan?

‘Wie ben jij? Ik ken je niet.’

De plaatsvervanger, zo bleek. Van de districtssecretaris. Waarom de plaatsvervanger?

‘Kameraad Jühn is helaas persoonlijk verhinderd’, zei de plaatsvervanger.

‘Zo,’ zei Wilhelm, ‘ik ben ook persoonlijk verhinderd.’

Iedereen lachte. Wilhelm ergerde zich.

De man sloeg een rode map open. Hij begon te praten. Zijn ogen waren blauw. Zijn stem had ongeveer het bereik van een telefoonhoorn. Wilhelm verstond niet wat de man zei. Wilhelm ergerde zich. De man praatte. Zijn woorden klapperden. Ze klapperden door Wilhelms hoofd zonder hun betekenis prijs te geven. Loze klanken. Papperlapap, dacht Wilhelm. Opleiding tot metaalbewerker. Toetreding tot de partij … Naar Parijs geëmigreerd … Ineens snapte hij het. Dat was zijn levensloop. Alles wat uit de mond van die plaatsvervanger kwam en als zinloos geklets door zijn hoofd klapperde, ging over zijn leven. Zijn curriculum vitae zoals hij het al tientallen keren had opgeschreven, al tig keer aan grenssoldaten had verteld, aan arbeiders op de Karl-Marxfabriek, aan Jonge Pioniers – en waarin zoals altijd het belangrijkste ontbrak.

Applaus. De plaatsvervanger kwam op Wilhelm af. In zijn hand een onderscheiding zoals Wilhelm er al tientallen in zijn schoenendoos had liggen.

‘Er zit al genoeg blik in mijn schoenendoos’, zei Wilhelm.

Iedereen lachte.

De plaatsvervanger boog zich naar Wilhelm en speldde hem de onderscheiding op.

Iedereen klapte, ook de plaatsvervanger, die nu zijn handen vrij had.

Het koude buffet werd geopend. Tussen beide vertrekken ontstond een rusteloos heen-en-weergeloop, tot de mensen met hun bord aan een tafel of tafeltje gingen zitten. Wilhelm zat op een afstandje in zijn oorfauteuil van zijn groen glanzende aluminiumbeker te nippen. Hij dacht aan het belangrijkste. Aan datgene wat ontbrak. Aan Hamburg en aan zijn havenkantoor. Aan de nachten, de wind. Aan zijn Korovin kaliber zes vijfendertig. Hij zat er niet echt aan te denken, het waren herinneringen die naar boven kwamen. Hij voelde weer hoe het wapen in zijn hand had gelegen. Hij voelde hoe zwaar het was. Hij herinnerde zich de geur nadat je de trekker had overgehaald … Waarvoor? dacht Wilhelm. Hij deed zijn ogen dicht. Geruis in zijn hoofd. Zinloos geleuter. Papperlapap. Alleen af en toe – of was dat verbeelding? – af en toe hoorde hij door het gezanik heen een hees geblaf: tsjov!, en nog eens: tsjov – tsjov …

Wilhelm deed zijn ogen even open. Kurt natuurlijk! Je bent zelf zo’n tsjov, dacht Wilhelm. Een defaitist. De hele familie! Behalve Irina, die had de oorlog tenminste van nabij meegemaakt. Maar Kurt? Kurt had al die tijd in het kamp gezeten. Hij had moeten werken, wat erg, met die handjes van hem waarmee hij nog niet eens een pot augurken openkreeg. Anderen, dacht Wilhelm, hadden hun leven gewaagd. Anderen, dacht hij, waren voor de goede zaak gestorven, en het liefst zou hij zijn opgestaan om te vertellen over de strijders die voor de goede zaak waren gestorven. Over Clara, die hem het leven had gered. Over Willi, die het van angst in zijn broek had gedaan. Over Sepp, die in een Gestapokelder was doodgemarteld omdat ze één verrader te weinig uit de weg hadden geruimd. Zo ging dat, windbuil die je bent, meneer de professor die nog geen pot augurken openkrijgt. Zo ging dat toen – en zo gaat het nog steeds. Dat zou hij het liefst gezegd hebben. En hij zou graag nog iets anders gezegd hebben over toen en nu. En over verraders. En wat er nu moest gebeuren. Dat zou hij graag gezegd hebben. En hij zou graag gezegd hebben wat het probleem was, maar zijn tong was te zwaar en zijn hoofd te oud om woorden te maken van alles wat hij wist. Hij deed zijn ogen dicht en leunde achterover in zijn oorfauteuil. Hij hoorde geen stemmen meer. Alleen nog geruis in zijn hoofd, hetzelfde geruis als van het badwater vanochtend. En uit dat geruis kwam een melodie. En uit die melodie kwamen … woorden! Ineens waren ze er, de woorden waarnaar hij had gezocht, eenvoudig, droevig, helder, en zo vanzelfsprekend dat hij meteen vergat dat hij ze vergeten was.

Hij zong zachtjes voor zich uit en beklemtoonde elke lettergreep. In een ietwat slepend ritme, dat merkte hij wel, en met een onbedoelde tremolo in zijn stem.

De partij, de partij heeft altijd gelijk

Kameraden, sta op uit het slijk

Want wie vecht voor het recht

Heeft het gelijk aan zijn zij

Tegen leugens en uitbuiterij

Wie het leven beledigt

Is dom of ook slecht

Wie de mensheid verdedigt

Heeft het gelijk aan zijn zij

Zo groeit uit Lenins geest

Door Stalin gelast en gefreesd

De partij – de partij – de partij.