Atiq Rahimi

Die vervloekte Dostojevski

Uit het Frans vertaald door Kiki Coumans

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Gepubliceerd met steun van het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken, het Institut Français des Pays-Bas/Maison Descartes en de bnp Paribas

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

De vertaalster dankt Gert J.J. de Vries voor zijn waardevolle suggesties

Voor de citaten uit Misdaad en straf van F.M. Dostojevski is gebruik gemaakt van de vertaling van Jan Meijer, Van Oorschot, 1991

Oorspronkelijke titel Maudit soit Dostoïevski, verschenen bij P.O.L éditeur

Oorspronkelijke tekst © P.O.L éditeur, 2011

This book is published by arrangement with Literary Agency Wandel Cruse, Paris

Nederlandse vertaling © Kiki Coumans en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © The Image Bank/Getty Images

isbn 978 90 445 2425 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

De stad Kaboel wacht op de wind. Ze wacht op de wind zoals ze op de regen wacht, die een einde moet maken aan de droogte. Nog maar vijf weken geleden stak de wind al op voordat de zon achter de bergen was gezakt. Hij joeg het stof op dat over de stad lag, in alle hoeken en gaten van de levens, en blies het weg. Hij kwam niet uit een van de vier windstreken. Het leek wel alsof hij uit het binnenste van de aarde kwam. Na een tijdje ronddwarrelen verdween hij weer, zodat de stad weer kon ademen, slapen, dromen … Nu steekt hij niet meer op. Alles blijft hangen: de zwaveldamp van de oorlog, de rook van de terreur, het smeulende vuurtje van de haat … De branderige, vettige lucht blijft aan je huid plakken en dringt in je cellen door. Je kunt nog beter een sigaret van nana Alia roken dan deze verstikkende lucht inademen.

Rassoel steekt een sigaret op. Hij heeft geen enkele behoefte om naar huis te gaan of Soefia te zien. Hij doolt opnieuw rond. Verdwaasd.

En als hij eens naar een dokter zou gaan? Met het geld van Razmodin kan hij een consult betalen, medicijnen kopen, eten, sigaretten …

Op het kruispunt van Malekazghar ziet hij een dokterspraktijk met een bordje waarop staat: gespecialiseerd in keel, neus, oor etc. Hij gaat naar binnen. De wachtkamer zit stampvol. Mannen en vrouwen, gezinnen. Sommigen hebben hier waarschijnlijk de nacht doorgebracht. Er wordt gegeten, gerookt, gehoest, gerocheld, gelachen …

In de gang spreekt een jongen die nummertjes uitdeelt Rassoel aan: ‘Je moet ’s morgens heel vroeg komen, om zes uur, om een nummertje te krijgen.’ Als Rassoel hem verbaasd aankijkt, begint de jongen zich te beklagen: ‘Alle zieken van Kaboel komen hierheen. Of ze nu iets aan hun keel hebben of aambeien, dat maakt niet uit! De ziekenhuizen nemen alleen nog oorlogsgewonden aan, en niet eens allemaal!’

Rassoel wil net weggaan als er een vrouw op hem afkomt die zegt dat hij haar nummertje voor vijftig afghani mag hebben als het dringend is. Het is nummer 96, er zijn nog negen personen vóór haar, ‘en je zult zien hoe snel het gaat! Dan heb ik geld om melk en medicijnen voor mijn kind te kopen.’ Rassoel aarzelt, gaat akkoord en wacht in de gang tot hij aan de beurt is. In de tussentijd ziet hij de vrouw nog drie andere nummertjes verkopen!

De ironie wil dat de dokter, die al behoorlijk oud is, slechte ogen heeft. Ondanks zijn enorme bril heeft hij de grootste moeite met het uitschrijven van recepten. Hij vraagt de patiënten harder te praten. Radeloos schrijft Rassoel op een receptenbriefje: ‘Ik ben mijn stem kwijt’, en reikt het de dokter aan. Die buldert dat hij het briefje moet voorlezen, en pas even later begrijpt hij wat er aan de hand is. ‘Sinds wanneer?’ Drie dagen, maakt hij met zijn vingers duidelijk. ‘Hoe komt dat?’ Stilte. ‘Lichamelijke shock?’

‘…’

‘Emotionele schok?’ Ja, knikt Rassoel na een korte aarzeling. ‘Daar zijn geen medicijnen voor’, zegt de dokter op ergerniswekkende toon, terwijl hij met zijn vingers op de kant-en-klare recepten voor alle mogelijke ziektes trommelt. ‘Om je stem terug te krijgen moet je dezelfde emotie en dezelfde situatie nog eens doormaken. Dat is dan honderd afghani voor het consult, alsjeblieft.’ Daarna roept hij: ‘De volgende!’ Voordat de nieuwe patiënt binnenkomt geeft Rassoel hem al het geld dat hij nog heeft en verlaat woedend de praktijk, waarna hij zijn dooltocht door de wazige stad vervolgt tot de nacht valt. Hij gaat naar huis en slaapt. Zonder nachtmerrie.

#

De nachtmerrie, daar zit hij middenin. Van genade kan hij slechts dromen. Waarschijnlijk daarom heeft hij geen enkele behoefte zijn ogen open te doen, uit bed te stappen, de zwarte zon te begroeten, de zwavelgeur van de oorlog op te snuiven, zijn verdwenen stem te zoeken, zijn misdaad te overdenken … Hij kruipt nog wat dieper onder zijn deken. Ogen dicht. Deur dicht. Heel lang. Niets kan hem uit deze verdoving halen. Niet de vliegen die rond zijn hoofd zoemen; niet de twee raketbommen die op het Asmaigebergte neerstorten; niet de wanhopige stappen van Razmodin die de trap oploopt, een tijd achter de gesloten deur blijft staan en dan weer naar beneden gaat; niet de vreugdekreten van de kinderen van Yarmohamad op de binnenplaats … Hij staat niet op voordat de zon onder is.

Maar hij staat op vanwege die verduivelde vrouw met haar hemelsblauwe boerka, die langzaam de slaap van zijn bed in glijdt. Nog steeds onherkenbaar begint ze Rassoel te strelen, terwijl hij probeert haar sluier van haar af te trekken. Ze stribbelt tegen. Maar Rassoel zet door. Hij trekt aan het onmetelijk grote stuk stof dat steeds door zijn vingers glipt. De vrouw lacht. Ze reikt hem een kistje aan. Er zitten geen sieraden in, maar een doorschijnende, levende kleine bal. ‘Dat is je adamsappel’, zegt de vrouw. ‘Wil je hem hebben?’

Rassoel gooit de bal op de grond, hij wil haar gezicht zien. Hij probeert opnieuw haar boerka af te rukken. Het lukt niet. Ineens zit hij er zelf in verstrikt. Hij heeft de kracht niet meer om de sluier stuk te trekken. Hij stikt bijna.

Hij beweegt uit alle macht.

Opent zijn ogen.

Het is de deken die hem smoort. In de kamer is alles rustig. Zelfs de vliegen.

Na een diepe zucht richt hij zich op, verlaat zijn bed en het huis om opnieuw in de nevel van de stad te verdwijnen.

Na lang dralen komt hij via een klein straatje bij het Djoishirplein, waar de geur van brood zijn tempo vertraagt. Hij blijft staan en wacht af tot een barmhartige hand hem wat halva geeft. In de mensenmenigte die voor de bakker staat te wachten, ontwaart hij een manke man die op een te grote kruk steunt. Hij lijkt op een van de twee vrienden van de vader van Soefia.

Na brood te hebben gekocht, loopt de man langs Rassoel; in het hout van zijn kruk staan gedichten gegraveerd, net als in die van Moharamollah … Het is die van hem!

Nou en?

Die heeft hij zich toegeëigend terwijl zijn vriend onder het puin lag te creperen. Omdat hij zelf geen kruk had, heeft hij deze gepakt om zich uit de voeten te kunnen maken. Deze kruk is te groot voor hem. De vuile verrader!

Rassoel volgt hem, eerst met zijn ogen, dan te voet.

Met de kruk stevig onder zijn ene arm en het brood onder de andere, slaat de man een druk straatje in, waar hij halverwege blijft staan om zijn brood weer terug te duwen. Dan kruist zijn blik die van Rassoel, die ook is blijven staan. In verlegenheid gebracht door de nadrukkelijke blik loopt de man weer door en komt in een ander, uitgestorven straatje uit. Daar dringt het tot hem door dat Rassoel hem volgt. Door angst bevangen versnelt hij zijn pas. Rassoel ook, hij haalt hem in en verspert hem de weg. Buiten adem en bang klemt de man het brood stevig onder zijn arm. ‘Ik heb zes monden te voeden, en maar één brood’, zegt hij smekend.

Zie je, Rassoel, hij herkent je niet, de arme drommel.

Nee, hij herkent me niet. Ik zal me even voorstellen. Ik zal zijn half vergane geheugen eens opfrissen.

Hij moet me recht in de ogen kijken!

De kreupele man kijkt hem ontzet aan. Hij verwacht een woord, een klap, een mes, een pistool … Niets van dat alles. Alleen een ijzingwekkende, woedende blik. ‘Wat wil je van me?’ vraagt de man. ‘Wie ben je?’ Goede vraag. Rassoel beweegt zijn lippen om de naam mo-ha-ra-mol-lah uit te spreken. De man probeert zijn lippen te lezen. ‘Mohammad? … Ah, de zoon van Kazem? … Jij was toch omgekomen? Hoe ben je dan weer teruggekomen?!’ Nu verwar je de doden met de levenden. Kijk eens goed! Ik ben ra-ssoeeeelll, familie van mo-ha-ra-mol-lah.

Rassoel pakt hem bij zijn arm en trekt hem naar beneden. Met zijn vinger schrijft hij op de grond de naam van Moharamollah. ‘Welke Moharamollah?’ Rassoel wijst naar zijn kruk, in de hoop dat hij de naam met de stok in verband brengt. Tevergeefs. De man begrijpt nog steeds niet wat Rassoel van hem wil. ‘Wil je mijn kruk?’ Nee! ‘Wat wil je dan?’ De wijsvinger van Rassoel wijst naar de naam die op de grond geschreven staat. Verward leest de man de naam opnieuw: ‘Ben jij Moharamollah? Ik ken je niet.’ Hij staat op, en Rassoel ook. De man probeert langs hem te glippen om zijn weg te vervolgen. Rassoel is sneller, snijdt hem de pas af en kijkt de man onderzoekend aan.

Is hij het echt?

Geen twijfel mogelijk. Ik zal hem helpen zich de momenten te herinneren die hij met Moharamollah in de theehuizen heeft doorgebracht, de dag dat er eentje in brand vloog door een raketbom. Om hem zijn verraad in herinnering te brengen moet hij de doodsangst opnieuw doormaken.

Rassoel grijpt de kruk van de man vast, die hem in zijn angst nog steviger tegen zich aanklemt en hem smeekt: ‘Uit naam van Allah!’ Rassoel doet alsof hij niets hoort. Hij pakt hem ruw de kruk af en heft hem op om de man te slaan. ‘Allah, red mij van deze gek!’ roept de kreupele man, die in elkaar zakt en zich aan zijn brood blijft vastklampen. Rassoel gaat zitten en schrijft op de grond: Ik ben een verrader. De ander kan de letters maar moeizaam van de stenen en de voetsporen onderscheiden. Hij probeert ze uit alle macht te lezen. De verwarde man heeft moeite de betekenis van de zin te doorgronden en vraagt aan Rassoel: ‘Ben jij een verrader?’ Nee, jij! gebaart Rassoel door met zijn wijsvinger naar de borst van de man te wijzen. ‘Ik, een verrader? Waarom?’ roept hij uit. Rassoel zwaait met de stok voor zijn verbijsterde ogen en kijkt hem een flinke tijd woedend aan. Het beneemt hem de adem.

Jij hebt hem gestolen van, schrijft hij voor de naam van Moharamollah. ‘Nee hoor! Die stok is van mij. Ik heb hem gekocht. Ik zweer het je …’ Maar de stok slaat tegen zijn zieke been en maakt een jammerlijke kreet bij hem los. ‘Help!’ Rassoel pakt hem bij zijn haar, drukt zijn hoofd tegen de grond en wil hem hardop laten lezen: ik ben een verrader; maar hij leest het niet, hij brult nog harder: ‘Help! Red me! Help me toch!’ De kruk komt nu op zijn schedel neer en brengt de man tot zwijgen. In tranen smeekt hij: ‘Broeder, ben je een moslim of niet? Ik heb zes kinderen. Allah, heb medelijden! … Ik heb geen geld. Ik zweer je dat ik geen geld heb.’ De arme man! Hij beseft niet dat als het om geld ging, hij allang een ingeslagen schedel zou hebben.

Laat hem gaan, Rassoel! Hij zal nooit begrijpen wat je van hem wilt, en waarom.

Hij moet toegeven dat hij een verrader is. Ik wil dat hij het uitschreeuwt.

De kruk gaat opnieuw de lucht in, tegelijk met de uitroep van de man: ‘Niet slaan! Het is al goed. Niet slaan!’ De kruk blijft in de lucht hangen. ‘Ik heb verraad gepleegd … Verraad! Vergeef me! Allah, ik vraag vergeving …’ De kruk komt opnieuw op zijn hoofd neer; de man brult het uit van pijn en angst. ‘Niet slaan! Ik heb verraad gepleegd.’ Laat hem dat nog maar een keer roepen, ‘ik heb verraad gepleegd’, harder, ‘ik heb verraad gepleegd’, en nog harder. Iedereen moet het horen. Schreeuw! ‘Ik ben een verrader! Een misdadiger!’ Nee, je bent geen misdadiger. je bent een verrader!

Rassoel, je bent rijp voor het gesticht van Aliabaad. Wat weet die arme drommel van jouw obsessies? Hij heeft geen benul. Voor hem zijn verraad en misdaad van dezelfde orde.

Nee. Hij kan ze perfect van elkaar onderscheiden. Hij komt hiervandaan, uit dit land, waar verraad erger is dan misdaad. Dat er wordt gemoord, gestolen, verkracht, is nog tot daar aan toe … Zolang je maar niemand verraadt. Zolang je Allah maar niet verraadt, je clan, je familie, je vaderland, je vriend … En dat is precies wat hij wél heeft gedaan!

Je hoeft geen excuus te bedenken. Niets rechtvaardigt je verbetenheid jegens deze man, niets, behalve het plegen van een nieuwe misdaad om dezelfde situatie opnieuw door te maken, dezelfde schok, dezelfde emotie die je je spraakvermogen heeft ontnomen. En dat allemaal om je stem terug te krijgen?

Laat die man leven. Je stem, en zelfs de stem van een profeet, is geen mensenleven waard.

Met een lijkbleek gezicht slaat hij de kruk zo hard tegen de muur dat hij breekt. Hij gaat zitten. De man huilt.

Als hij weer op adem is gekomen, steekt Rassoel een sigaret op en werpt een blik op de kreupele man, die kermend probeert overeind te komen. Hij steekt nog een sigaret op en geeft hem die.

Dan gaat hij weg.

Hij komt bij de sakichana.

Kaka Sarwar en zijn groepje zijn er niet. Maar het theehuis is stampvol. Iedereen staart naar een hallucinerende man met een baard en lang haar. Ze reiken hem allemaal iets aan: een glas thee, een biljet van vijfhonderd afghani of een kogel. De hallucinant neemt het biljet aan; dan pakt hij de kogel, stopt hem in zijn mond en slikt hem door; uiteindelijk pakt hij het theeglas en drinkt het in één teug leeg. Een man, degene die hem geld had gegeven, draait zich verbijsterd om naar de anderen. ‘Dat was de vijfde! Hebben jullie dat gezien? Dat is al de vijfde kogel die hij heeft ingeslikt.’

De hallucinant staat, onverschillig voor de verblufte blikken, op, slaakt een rauwe kreet: ‘yahoo’, en loopt het theehuis uit, met een paar mannen in zijn kielzog.

In ruil voor twee Marlboro’s neemt Rassoel een flinke trek van een hasjpijp en houdt de rook lang binnen. Hij sluit zijn ogen. En de wereld verdwijnt, net als de kogels in de mond van de man, tot het ochtendgloren.

In de vroege ochtend hoort hij de stem van kaka Sarwar op de verdieping boven hem, in de tsjaichana. Hij gaat naar het groepje toe, dat hem uitnodigt mee te ontbijten. Dan gaan ze samen terug naar de sakichana.

Beneveld door de hasj verlaat hij het theehuis.

Hij is bang om naar huis te gaan. Hij heeft het gevoel dat zijn kamer ingenomen zal zijn door spoken die uit zijn nachtmerries zijn ontsnapt: de vrouw met de hemelsblauwe sluier, Yarmohamad, bewapend met een mes, Razmodin met zijn moraallessen, en zelfs Dostojevski met zijn Misdaad en straf …

Zijn wankele passen gaan richting het huis van Soefia.

Wat zoek je bij haar?

Ik heb haar nodig, en niemand anders. Ik heb behoefte aan de puurheid van haar tranen, de argeloosheid van haar glimlach, de korte stilte tussen haar ademhalingen … totdat ik sterf aan haar onschuld.

Je hebt met andere woorden behoefte aan haar naïviteit en haar kwetsbaarheid, om jezelf te kunnen vergeven. En verder niets! Laat haar met rust. Sleur haar niet mee in je afgrond.

Hij blijft staan.

Ik ga alles in haar schrift opschrijven, en dan geef ik het haar terug. Ik geef haar haar leven weer terug.

Hij versnelt zijn pas. Kreupel. Laveloos.