Johan Theorin

Sint-Psycho

Uit het Zweeds vertaald door Marika Otte

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De vertaalde regels uit ‘House of the Rising Sun’ zijn afkomstig van www.ansbouter.nl/theanimals-houseoftherisingsun.html

Oorspronkelijke titel Sankta Psyko, verschenen bij Wahlström & Widstrand

Oorspronkelijke tekst © Johan Theorin 2011

Nederlandse vertaling © Marika Otte en De Geus bv, Breda 2012

Published by agreement with Hedlund Agency, Stockholm, Sweden

Omslagontwerp Mijke Wondergem (naar het ontwerp van Stian Hole)

Omslagillustratie © Stian Hole

isbn 978 90 445 2428 4

nur 332

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Let op! spelende kinderen! leest Jan via het zijraampje van de taxi. De tekst staat geschilderd op een blauw plastic bord. rij voorzichtig, wordt eronder verzocht.

‘Rotkinderen!’ roept de chauffeur.

Jan schiet naar voren. De taxi is een hoek om geslagen en heeft moeten remmen voor een driewieler.

Een kind heeft die daar nagenoeg midden op straat achtergelaten.

De straat ligt in een buurt met vrijstaande huizen in de stad Valla. Jan ziet lage houten hekjes voor witte bakstenen huizen, en dus het waarschuwingsbord.

Let op onze spelende kinderen. Maar de straten zijn leeg, ondanks de driewieler. Er zijn hier geen kinderen om op te letten.

Misschien zitten ze allemaal binnen, denkt Jan. Opgesloten.

De chauffeur kijkt naar hem via de achteruitkijkspiegel. Hij ziet eruit alsof hij bijna oud genoeg is om met pensioen te gaan, een gegroefd voorhoofd, een wit kabouterbaardje en een vermoeide blik.

Jan is gewend aan vermoeide blikken, die zie je overal.

Voordat de chauffeur moest remmen en daarbij vloekte heeft hij nauwelijks een woord gezegd, maar wanneer hij weer verder rijdt vraagt hij plotseling: ‘Patricia’s kliniek … werk je daar?’

Jan schudt z’n hoofd.

‘Nee. Nog niet.’

‘O? Je gaat er solliciteren?’

‘Inderdaad.’

‘Aha …’ zegt de chauffeur.

Jan zegt niets meer en slaat zijn blik neer. Hij wil niet te veel over zichzelf vertellen, en hij weet niet hoeveel hij over de kliniek mag zeggen.

De chauffeur gaat verder: ‘Je weet toch dat er een andere naam voor die plek is, hè?’

Jan kijkt weer op.

‘Nee. Welke dan?’

De chauffeur lacht een beetje achter zijn stuur.

‘Dat vertellen ze je daar vast wel.’

Jan kijkt opzij, naar de rijen huizen, en denkt aan de man die hij zometeen gaat ontmoeten.

Dokter Patrik Högsmed, geneesheer-directeur. Zijn naam stond onder een vacature die Jan half juni was tegengekomen:

Gezocht:

kinderverzorg(st)er/kleuterleid(st)er

voor een tijdelijke aanstelling op Het Zonnestraaltje

De tekst eronder leek op vele andere die hij al eerder gezien had:

Jij bent kinderverzorg(st)er en/of kleuterleid(st)er, bij voorkeur man en jong aangezien wij streven naar een evenwichtig en gemengd team.

Als persoon ben je stabiel, open en eerlijk. Je houdt van spel, muziek en creatieve activiteiten. Onze kleuterschool ligt aan de rand van het groen, dus tochtjes in de vrije natuur waardeer je ook.

Je werkt actief mee voor een positieve sfeer op onze kleuterschool en tegen elke vorm van kwetsen en/of beledigen.

Jan voldeed aan de meeste criteria. Hij was een jonge man, gediplomeerd kleuterleider, hij hield van spelletjes en had in zijn jeugd heel veel gedrumd – voornamelijk alleen.

En hij hield niet van kwetsen, om persoonlijke redenen.

Maar was hij open en eerlijk? Dat hing ervan af. Hij was er in ieder geval goed in open te líjken.

Het adres van de contactpersoon was de aanleiding geweest dat Jan de advertentie uitgeknipt had: die persoon heette Patrik Högsmed, en zijn adres was Administratie, Forensisch-psychiatrische kliniek Sint-Patricia in de stad Valla.

Jan vond het altijd lastig zichzelf te promoten, maar de vacature had hem meerdere dagen aan liggen staren vanaf de keukentafel en uiteindelijk had hij het nummer gebeld dat onder de naam van de geneesheer-directeur stond.

‘Högsmed’, zei een lage mannenstem.

‘Dokter Högsmed?’

‘Ja?’

‘Mijn naam is Jan Hauger, en ik ben geïnteresseerd in de vrijgekomen functie.’

‘Welke functie?’

‘Die van kleuterleider bij u. Die in september begint?’

Het werd stil aan de andere kant van de lijn, waarna Högsmed antwoordde: ‘O ja, die …’

Högsmed praatte gedempt, maakte een verstrooide indruk, maar vervolgde met een vraag: ‘Waaróm ben je geïnteresseerd in die functie?’

‘Nou …’ Jan kon hem de waarheid niet vertellen, hij was meteen al begonnen met liegen – of in ieder geval met het achterhouden van feiten over zichzelf. ‘Ik ben nieuwsgíérig’, zei hij alleen maar.

‘Nieuwsgierig’, zei Högsmed.

‘Ja … nieuwsgierig naar de werkplek en de stad zelf. Ik heb vooral op kleuterscholen en kinderdagverblijven in grote steden gewerkt. Dus ik dacht dat het wel spannend zou zijn om eens naar een kleinere plaats te verhuizen, om te kijken hoe daar op kleuterscholen gewerkt wordt.’

‘Goed’, had Högsmed gezegd. ‘Nu is het natuurlijk wel zo dat dit een beetje een bijzondere instelling is, omdat de ouders van de kinderen patiënten zijn …’

Vervolgens had hij uiteengezet waarom Sint-Patricia’s kliniek een kleuterschool had: ‘We zijn er een paar jaar geleden mee begonnen, bij wijze van proef … Het idee is gebaseerd op onderzoek naar hoe bepalend de relaties van kleine kinderen met hun ouders zijn voor hun ontwikkeling tot sociaal volwassen individuen. Permanente en tijdelijke pleeggezinnen hebben toch altijd zekere tekortkomingen, en hier op Sint-Patricia geloven wij meer in het belang van het feit dat een kind een regelmatig en stabiel contact heeft met zijn of haar biologische vader of moeder … ondanks de bijzondere omstandigheden. En voor de betreffende ouder is het contact met het kind natuurlijk een onderdeel van de behandeling.’ De dokter pauzeerde even en voegde vervolgens toe: ‘Want dat doen we hier in de kliniek: we behándelen. We straffen niet, wat onze patiënten ook gedaan hebben.’

Onder het luisteren had Jan gemerkt dat de dokter nergens het woord ‘genezen’ gebruikte.

Högsmed rondde af met een snelle vraag: ‘Hoe klinkt het?’

Het klonk interessant, vond Jan, en hij had een sollicitatie met zijn cv opgestuurd.

Begin augustus had Högsmed teruggebeld – Jan was door de eerste ronde gekomen en de dokter wilde hem graag ontmoeten. Ze hadden een afspraak gemaakt in de kliniek, waarna Högsmed vervolgde: ‘Ik heb nog een paar verzoeken, Jan.’

‘Ja?’

‘Neem je legitimatie mee. Je rijbewijs of paspoort, zodat we zeker weten wie je bent.’

‘Prima.’

‘En nog wat, Jan … Geen scherpe voorwerpen meenemen. Anders kom je er bij ons helaas niet in.’

‘Scherpe voorwerpen?’

‘Scherpe metalen voorwerpen bedoel ik … Geen messen.’

Jan kwam met de trein van één uur in Valla aan, een half uur voor het sollicitatiegesprek – zonder scherpe voorwerpen. Hij hield de tijd strak in de gaten, maar voelde zich nog steeds vrij rustig. Hij hoefde geen berg te beklimmen, dit was gewoon een sollicitatie.

Het was een zonnige dinsdag begin september. De straten in de buurt van het station waren ruim en schoon, maar er waren nauwelijks mensen op straat. Het was zijn eerste keer in Valla, en toen hij op het centrale plein kwam realiseerde hij zich dat niemand wist dat hij hier was. Niemand. De directeur van Sint-Patricia verwachtte hem natuurlijk, maar voor dokter Högsmed was hij maar een naam met een cv.

Was hij er klaar voor? Zeker. Hij trok de mouwen van z’n jasje recht, streek zijn blonde haar in model en liep naar de taxistandplaats. Daar stond één wagen.

‘Sint-Patricia’s kliniek. Weet u die te liggen?’

‘Zeker.’

De chauffeur leek op de kerstman, zij het minder goedmoedig; het enige wat hij deed was zijn krant opvouwen en de motor starten. Toen Jan had plaatsgenomen op de achterbank kruisten hun blikken elkaar een halve seconde in de achteruitkijkspiegel, alsof de kerstman wilde checken of hij wel in orde was.

Jan overwoog hem te vragen of hij wist wat voor kliniek Sint-Patricia was, maar natuurlijk wist hij dat.

Ze reden het plein af over de weg die evenwijdig aan het spoor liep en namen daarna een korte tunnel onder het spoor door. Aan de andere kant stond een aantal grote bruine bakstenen gebouwen die eruitzagen als een soort medisch centrum, met gevels van staal en glas. Jan zag twee gele ambulances geparkeerd staan voor de brede ingang.

‘Is dit Patricia?’

De kerstman schudde zijn hoofd.

‘Nee, hier zijn de mensen ziek in het lijf, niet in de kop … Dit is het streekziekenhuis.’

De zon scheen nog steeds, er was geen wolkje aan de lucht. Na het ziekenhuis gingen ze linksaf een steile weg omhoog en reden de buurt met vrijstaande huizen in waar het waarschuwingsbord de mensen opmerkzaam maakte op hun kinderen.

Let op onze spelende kinderen …

Jan denkt aan alle kinderen waar hij door de jaren heen op gepast heeft. Geen van die kinderen was van hemzelf, hij werd betaald om voor ze te zorgen. Maar toch werden ze op de een of andere manier een beetje van hem en was het altijd moeilijk afscheid van ze te nemen als de tijdelijke aanstelling weer afgelopen was. Vaak huilden ze bij het afscheid. Hijzelf soms ook.

Plotseling ziet hij een paar kinderen tussen de huizen; vier jongens van een jaar of twaalf die bij een garage aan het hockeyen zijn.

Maar ís een twaalfjarige nog wel een kind? Wanneer houdt een kind op kind te zijn?

Jan leunt achterover op de achterbank van de taxi en schuift alle moeilijke kwesties aan de kant. Hij moet er nu voor zorgen dat hij duidelijke antwoorden heeft. Sollicitaties zijn lastig als je iets te verbergen hebt – en wie heeft dat niet? Iedereen heeft kleine geheimpjes waar hij niet over wil praten. Jan ook. Vandaag mogen die vooral niet aan de oppervlakte komen.

Högsmed is psychiater, vergeet dat niet.

De taxi verlaat de wijk en rijdt door een paar buurten met lage rijtjeshuizen. Voorbij de huizen doemt een groot grasveld op. Aan het einde van dat grasveld staat een enorme, groengeschilderde betonnen muur, minstens vijf meter hoog. Boven op de muur lopen dunne lijnen strakgespannen prikkeldraad.

Het enige wat ontbreekt zijn hoge torens met gewapende bewakers.

Een groot grijs stenen gebouw torent boven de muur uit, bijna als een kasteel. Jan ziet slechts het bovenste gedeelte, met rijen smalle ramen onder een langgerekt pannendak.

Voor veel ramen zitten tralies.

Achter die tralies zitten ze, denkt Jan – de allergevaarlijksten. Zij die niet los op straat mogen … En daar ga jij naar binnen.

Hij voelt hoe zijn hart sneller begint te kloppen als hij aan Alice Rami denkt en aan de mogelijkheid dat zij op dat moment ergens van achter de tralies naar hem zit te kijken.

Rustig, rustig maar.

Jan is een stabiel persoon, opgewekt en aardig, en hij is echt gék op kinderen. Dokter Högsmed zal dat gaan zien.

In de betonnen muur zit een brede stalen poort, maar ervoor is een stopverbod, dus de taxi stopt op de keerplek verderop. Jan is er. De meter staat op zesennegentig kronen. Hij betaalt met een briefje van honderd.

‘Het is goed zo.’

‘O.’

De kerstman lijkt teleurgesteld over zijn fooi; voor vier kronen koopt hij geen kerstcadeautjes voor zijn kinderen. Hij stapt niet uit om het portier voor Jan te openen. Jan mag zelf uitstappen.

‘Succes met de baan’, zegt de chauffeur alleen maar wanneer hij het bonnetje aanreikt door zijn half geopende raampje.

Jan knikt en trekt zijn jasje recht.

‘Kent u mensen die hier werken?’

‘Niet dat ik weet’, zegt de kerstman. ‘Maar de meesten houden waarschijnlijk voor zich dat ze hier werken … dat scheelt een hoop vragen over de tbs’ers.’

Jan ziet dat er naast de brede poort een kleinere deur in de muur is opengegaan. Er staat iemand op hem te wachten, een man van ergens in de veertig met dik bruin haar en een bril met een fijn montuur en ronde glazen. Van een afstand doet hij een beetje aan John Lennon denken.

Lennon is doodgeschoten door Mark Chapman, denkt Jan. Waarom komt dat nu bij hem op? Omdat de moord Mark Chapman in één klap wereldberoemd maakte.

Als Rami zich nu in Sint-Patricia bevindt, welke andere beroemdheden zouden er dan nog meer opgesloten zijn in de kliniek?

Vergeet het, zegt een innerlijke stem. Vergeet ook De Lynx. Concentreer je op het gesprek.

De man bij de muur heeft geen witte doktersjas aan, maar gewoon een zwarte broek en een bruin jasje – toch is het duidelijk wie hij is.

Dokter Högsmed drukt de bril op zijn neus recht en kijkt in Jans richting. Het beoordelen is begonnen.

Jan kijkt nog een keer naar de taxichauffeur.

‘Kunt u nu die naam zeggen?’

‘Welke naam?’

Jan knikt in de richting van de betonnen muur.

‘De naam van de kliniek … Hoe wordt die door de mensen genoemd?’

Eerst antwoordt de kerstman niet; het enige wat hij doet is voldaan glimlachen om Jans nieuwsgierigheid.

‘Sint-Psycho’, zegt hij.

‘Hoezo?’

De chauffeur knikt in de richting van de muur.

‘Doe de groeten aan Ivan Rössel … Het schijnt dat die daar zit.’

Het raampje gaat dicht, en de taxi rijdt weg.

2

Het is geen gewoon prikkeldraad boven op de muur die Sint-Patricia omgeeft – dat ontdekt Jan als hij eropaf gelopen is en de hand van dokter Högsmed geschud heeft. Het is schrikdraad. Het schrikdraad vormt een hek van een meter hoog boven op de muur, met rood knipperende ledlampjes bij elke paal.

‘Welkom.’ Högsmed kijkt hem zonder te glimlachen aan door zijn dikke brilleglazen. ‘Was het makkelijk te vinden?’

‘Ja, hoor … prima.’

De betonnen muur met het schrikdraad doet Jan denken aan een palissade – als een omheining voor tijgers – maar op het grind rechts van de poort ontwaart hij iets alledaags: een fietsenrek. Dames- en herenfietsen staan er naast elkaar, uitgerust met fietsmandjes en reflectoren. Eén fiets heeft zelfs een kinderzitje achterop.

De stalen deur geeft een klik en wordt door onzichtbare handen opengeschoven.

‘Na jou, Jan.’

‘Dank u.’

Zo naar binnen gaan door de gevangenispoort heeft iets weg van het betreden van de opening van een pikzwarte grot. Een geïsoleerde en vreemde wereld in.

Achter ze glijdt de poort weer dicht. Het eerste wat Jan binnen de muren ziet is een grote witte bewakingscamera, met de lens op hem gericht. De camera zit vastgeschroefd aan een paal naast de poort, stil en onbeweeglijk.

Dan ziet hij nog een camera aan een andere paal dichterbij de kliniek, en verderop aan het gebouw zelf hangen er nog meer. let op! camerabewaking! waarschuwt een geel bord naast het pad.

Ze passeren een parkeerplaats, waar meer borden staan: gereserveerd voor ziekentransport, staat op één van de borden, en op een ander: gereserveerd voor politie.

Hier binnen de muren kan Jan de complete lichtgrijze gevel van het gebouw zien. Het gebouw heeft vijf verdiepingen, met lange rijen smalle ramen. Rondom de ramen op de onderste verdiepingen groeit een soort klimop, als grote harige wormen.

Het benauwt Jan zo gevangen te zijn tussen de stenen muur en de kliniek. Hij aarzelt, maar de dokter leidt hem met ferme tred verder.

Het pad houdt op bij een stalen deur. Deze is gesloten, maar de directeur haalt een pasje door een gleuf en wuift naar de dichtstbijzijnde camera. Na een halve minuut klikt het slot open.

Ze komen in een kleine ruimte waar zich naast een receptie achter een glazen wand nog een camera bevindt. Het ruikt hier naar zeep en vochtig steen – de vloer is pas geboend. Een breedgeschouderde schaduw zit achter het donkere glas bij de receptie.

Eén van de bewakers van de kliniek. Jan vraagt zich af of hij gewapend is.

De gedachte aan geweld en wapens doet hem zijn oren spitsen om geluiden van patiënten op te vangen, maar die zitten waarschijnlijk te ver weg. Opgesloten achter stalen deuren en dikke muren. En waarom zou je ze ook kunnen hóren? Ze zullen toch niet allemaal zitten te brullen of hysterisch te lachen of met ijzeren bekers op de tralies zitten te rammen. Toch? Hun wereld zal eerder bestaan uit stille kamers en lege gangen.

De dokter heeft hem iets gevraagd. Jan draait zijn hoofd naar hem toe.

‘Sorry?’

‘Je legitimatie’, zegt Högsmed nogmaals. ‘Heb je die bij je, Jan?’

‘Zeker … Hier.’

Jan graait in de zak van z’n jasje en reikt zijn paspoort aan.

‘Hou maar bij je,’ zegt Högsmed. ‘Doe ’m maar open op de bladzijde met je persoonsgegevens, en hou hem dan maar op voor deze camera.’

Jan houdt zijn paspoort omhoog. De camera klikt. Nu is hij geregistreerd.

‘Mooi. Dan nemen we alleen nog even een kijkje in je tas.’

Jan moet zijn tas opendoen en de inhoud eruit halen voor het oog van de bewaker en de dokter: een pakje zakdoekjes, een regenjas, een opgevouwen regionale krant …

‘Dan zijn we zover.’

De dokter wuift naar de bewaker achter het glas, en leidt Jan vervolgens onder een grote stalen boog door – een metaaldetector, lijkt het – in de richting van een andere deur, die hij van het slot draait.

Jan vindt het steeds kouder worden, hoe verder ze de kliniek in komen. Na nog eens drie stalen deuren komen ze in een gang die eindigt met een eenvoudige houten deur. Högsmed doet hem open.

‘Nou, hier zit ik.’

Het is een gewoon kantoor. Het meeste in de kamer van de arts is wit, van het behang tot de ingelijste diploma’s naast de boekenkasten. Ook de boekenkasten zijn wit, evenals de stapels papier op zijn bureau. Er bevindt zich maar één persoonlijk ding in de kamer; op het bureau staat een foto van een jonge vrouw die er blij maar vermoeid uitziet, met een pasgeboren baby in haar armen.

Maar rechts op het bureau ligt nog iets anders, ziet Jan: een verzameling mutsen en hoeden. Vijf stuks, zo te zien veelgebruikt. Een blauwe bewakerspet, een wit verpleegsterskapje, een professorhoed, een groen jagershoedje en een rode clownspruik.

Högsmed knikt naar de verzameling.

‘Kies er maar een, als je wilt.’

‘Sorry?’

‘Ik laat mijn patiënten er altijd een kiezen en opzetten,’ zegt Högsmed. ‘Vervolgens praten we er dan over waarom hij of zij juist die gekozen heeft, en wat het voor betekenis zou kunnen hebben … Aarzel niet om het ook te doen, Jan.’

Jan strekt z’n hand uit naar het bureau. Hij wil de clownspruik kiezen – maar wat symboliseert die eigenlijk? Is het niet beter een verzorgende verpleegster te zijn? Een goed mens. Of een professor, die staat voor kennis en wijsheid?

Zijn hand begint licht te trillen. Uiteindelijk laat hij hem zakken.

‘Ik pas.’

‘O?’

‘Ja … ik ben immers geen patiënt.’

Högsmed knikt even.

‘Maar ik zag dat je de clown ging kiezen, Jan … En dat is interessant, omdat clowns vaak geheimen hebben. Ze verbergen dingen achter hun glimlach.’

‘O ja?’

Högsmed knikt.

‘De seriemoordenaar John Wayne Gacy had een bijbaantje als clown in Chicago, voordat hij opgepakt werd. Hij vond het leuk om voor kinderen op te treden … en seriemoordenaars en plegers van seksueel misbruik zijn natuurlijk ook een soort kinderen, ze zien zichzelf als het middelpunt van de wereld en zijn nooit volwassen geworden.’

Jan zegt niets meer, hij probeert te glimlachen. Högsmed kijkt een paar seconden naar hem, waarna hij naar een houten stoel voor het bureau wijst.

‘Neem plaats, Jan.’

‘Dank u, dokter.’

‘Ik weet dat ik dokter ben … maar je kunt me Patrik noemen.’

‘Oké … Patrik.’

Dat klinkt verkeerd, vindt Jan. Hij wil geen jij zeggen tegen een dokter. Hij gaat zitten op de bezoekersstoel, recht zijn rug en probeert zich te ontspannen, met een snelle blik in de richting van de directeur.

Dokter Högsmed is jong voor een baas van een hele kliniek, maar hij oogt niet helemaal fit. Zijn ogen zijn waterig en bloeddoorlopen.

En wanneer Högsmed zelf aan zijn bureau is gaan zitten, buigt hij zich snel achterover in zijn ergonomische bureaustoel, neemt zijn bril af en spert zijn ogen wijd open naar het plafond.

Jan vraagt zich stilletjes af wat Högsmed aan het doen is, totdat hij ziet dat de arts een flesje oogdruppels tevoorschijn heeft gehaald. Hij brengt het in de richting van zijn pupillen en druppelt drie druppels in ieder oog. Vervolgens knippert hij zijn tranen weg.

‘Hoornvliesontsteking’, legt hij uit. ‘Artsen kunnen ook ziek zijn, dat wordt weleens vergeten.’

Jan knikt.

‘Is het ernstig?’

‘Niet echt … maar m’n ogen voelen nu al een week aan als schuurpapier.’ Hij leunt voorover terwijl hij doorgaat met knipperen, en zet dan zijn bril weer op. ‘Nou, Jan, van harte welkom, nogmaals … Je weet zeker wel hoe onze forensisch-psychiatrische kliniek in de volksmond gedoopt is?’

‘Gedoopt is?’

De directeur wrijft in zijn rechteroog.

‘Hoe de kliniek in de stad genoemd wordt, bedoel ik … de bijnaam van Sint-Patricia?’

Sinds een kwartier kent Jan die naam natuurlijk – de naam spookte door zijn hoofd toen hij hier binnenkwam, evenals de naam van moordenaar Ivan Rössel – maar toch doet hij alsof hij van niets weet.

‘Nee’, liegt hij. ‘Hoe wordt het genoemd?’

Högsmed kijkt iets meer gespannen.

‘Je weet het vast wel.’

‘Misschien … De taxichauffeur heeft op weg hiernaartoe wel een naam genoemd.’

‘O?’

‘Eh … Is het “Sint-Psycho”?’

De directeur knikt snel, maar lijkt toch teleurgesteld over het antwoord.

‘Ja, zo noemen veel buitenstaanders het, “Sint-Psycho”. Zelfs ik heb die naam een paar keer gehoord, en het gebeurt niet vaak dat ik …’ Högsmed zwijgt plotseling, en buigt zich een paar centimeter voorover. ‘Maar wij van de kliniek gebruiken die naam níét. Wij gebruiken de correcte naam: Sint-Patricia’s forensisch-psychiatrische kliniek – of “de kliniek”, als we haast hebben … En mocht je hier aangenomen worden wil ik dat je ook één van deze namen gebruikt.’

‘Uiteraard’, zegt Jan en zijn blik ontmoet die van Högsmed. ‘Ik hou zelf ook niet van bijnamen.’

‘Mooi.’ De directeur leunt weer achterover. ‘En je zult sowieso niet hier in de kliniek komen te werken, mocht je de baan krijgen … De kleuterschool heeft zijn werkzaamheden apart van de kliniek.’

‘O?’ Dat is nieuw voor Jan. ‘Dus de school bevindt zich niet in dit gebouw?’

‘Nee, Het Zonnestraaltje zit in een apart gebouw.’

‘Maar hoe doen jullie dat met … met de kinderen?’

‘Hoe we het dóén?’

‘Ja, als ze hierheen moeten? Ik bedoel, hoe ontmoeten de kinderen hun … hun vader of moeder?’

‘We hebben een speciale bezoekruimte. De kinderen kunnen daar komen via een sluis.’

‘Een sluis?’

‘Er is een ondergrondse gang’, zegt Högsmed. ‘En een lift.’

Dan pakt hij verschillende papieren op van zijn bureau. Jan herkent ze: het is zijn sollicitatie. Als bijlage is er een bewijs van goed gedrag, dat aantoont dat Jan Hauger nooit veroordeeld is voor seksuele misdrijven. Jan is gewend zo’n bewijs bij de politie aan te vragen – het wordt altijd gevraagd als iemand met kinderen gaat werken.

‘Goed, ’ns kijken …’ Högsmed knijpt zijn rode ogen samen en begint zachtjes door de papieren te bladeren. ‘Je cv ziet er heel goed uit. Je was kinderverzorger in Nordbro gedurende twee jaar na je middelbare school … Toen een opleiding tot kleuterleider in Uppsala, en toen diverse tijdelijke aanstellingen op verschillende kinderdagverblijven en kleuterscholen in Gotenburg, en ten slotte een korte tijd werkloos afgelopen lente en zomer.’

‘Ruim een maand maar’, zegt Jan snel.

‘Maar je hebt négen verschillende aanstellingen gehad in zes jaar’, zegt Högsmed. ‘Dat klopt?’

Jan knikt stilletjes.

‘En tot nu toe geen vaste aanstelling?’

‘Nee’, zegt Jan. Hij wacht even. ‘Om verschillende redenen … Meestal viel ik in voor iemand die met ouderschapsverlof was, en die mensen kwamen natuurlijk altijd weer terug.’

‘Ik begrijp het. Bij ons gaat het ook om een tijdelijke aanstelling’, zegt de dokter. ‘In eerste instantie tot het einde van het jaar.’

Jan kan de vage toespeling dat hij een rusteloos persoon zou zijn niet uit zijn hoofd zetten. Hij knikt naar zijn cv.

‘De kinderen en ook hun ouders waren altijd dol op me … En ik heb altijd goede getuigschriften gekregen.’

De dokter leest verder, en knikt.

‘Ik zie het, hele goede getuigschriften … van de laatste drie werkplekken. Ze bevelen je allemaal aan.’ Hij laat de papieren zakken en kijkt Jan aan.

‘En de andere?’

‘De andere?’

‘Wat vonden de andere crècheleiders? Waren ze niet tevreden met je?’

‘Jawel. Dat waren ze zeker, maar ik wilde niet iedere positieve …’

‘Nee, ik snap het’, valt de dokter hem in de rede. ‘Eigen lof stinkt … Maar kan ik ze bellen? Een van de eerdere kinderdagverblijven?’

Plotseling oogt de dokter fit en nieuwsgierig, en zijn hand ligt al op de telefoon.

Jan zit stil, zijn mond half open. Dit is de schuld van de hoofddeksels, vermoedt hij – dat hij niet wilde meewerken aan Högsmeds psychologische test. Hij wil zijn hoofd schudden, maar zijn nek lijkt vast te zitten.

Niet De Lynx, denkt hij. Bel gerust de andere, maar niet De Lynx.

Ten slotte beweegt hij zijn hoofd. Hij knikt.

‘Uiteraard,’ zegt hij, ‘maar helaas heb ik geen telefoonnummers.’

‘Geen probleem … Die vind ik wel op internet.’

Högsmed werpt een laatste blik op de vroegere werkgevers van Jan, en tikt vervolgens wat letters op zijn toetsenbord.

De naam van een van de eerdere kinderdagverblijven. Maar welke? Wélke? Jan kan het niet zien, en hij wil niet over het bureau heen leunen om te weten te komen of het De Lynx is.

Waarom had hij die naam op z’n cv gezet?

Negen jaar geleden! Een enkele fout met een enkel kind, negen jaar geleden … gaat dat nu opgerakeld worden?

Hij haalt rustig adem en laat z’n vingertoppen licht op z’n benen rusten. Gekken beginnen met hun handen te wapperen als ze onder druk staan.

‘Mooi, hier heb ik een nummer’, mompelt Högsmed en knippert naar zijn scherm. ‘Dan zal ik dat ’ns even bellen …’

Hij pakt de hoorn op, toetst een aantal cijfers in op de telefoon en werpt een blik op Jan.

Jan probeert te glimlachen, maar houdt z’n adem in. Naar wie belt de dokter?

Is er nog iemand uit zijn tijd bij De Lynx – iemand die zich hem nog herinnert? Iemand die zich herinnert wat er in het bos gebeurd is?

3

‘Hallo?’

De directeur heeft iemand aan de lijn, hij leunt over zijn bureau.

‘Patrik Högsmed, ja … En ik ben op zoek naar iemand bij jullie die samengewerkt heeft met Jan Hauger. Precies, H-A-U-G-E-R. Hij heeft zo’n acht of negen jaar geleden tijdelijk bij jullie gewerkt.’

Acht of negen jaar geleden. Jan laat zijn hoofd zakken bij het horen van deze woorden. Dan heeft de dokter een van de kinderdagverblijven in Nordbro gebeld. De Zonnebloem of De Lynx. Daarna heeft Jan zijn geboortestad verlaten.

‘Dat was voor jouw tijd, Julia? Oké, maar is er misschien iemand die al bij jullie werkte toen … Mooi, verbind me maar door met de directrice. Ik wacht.’

Het wordt weer stil in de kamer, zo stil dat Jan ergens in de gang een deur hoort dichtgaan.

Nina. Plotseling herinnert Jan zich dat de directrice van De Lynx Nina Gundotter heette. Opmerkelijke naam. Hij heeft al jaren niet meer aan Nina gedacht – alle herinneringen aan De Lynx heeft hij in een fles gestopt die hij vervolgens begraven heeft.

De witte klok tikt aan de muur, het is kwart over twee.

‘Hallo?’

De directeur heeft weer iemand aan de lijn, en Jan drukt zijn nagels in zijn bovenbenen. Hij houdt zijn adem in terwijl hij hoort hoe Högsmed zich voorstelt en nog een keer uitlegt waarvoor hij belt, totdat hij zwijgt en begint te luisteren.

‘Dus u herinnert zich Jan Hauger nog? Wat goed … Wat kunt u over hem vertellen?’

Stilte, de directeur werpt een snelle blik op Jan en luistert verder.

‘Dank u,’ zegt hij na een halve minuut, ‘dan weet ik dat. Ja hoor, ik zal hem de groeten doen. Dank u, dank u wel hoor.’

Hij legt de hoorn op de haak en leunt achterover.

‘Nog meer goede referenties.’ Hij knikt naar Jan. ‘Dat was Lena Zetterberg van kinderdagverblijf De Zonnebloem in Nordbro. Zij had niets dan goede dingen over je te zeggen. Jan Hauger was positief, verantwoordelijk, geliefd bij zowel ouders als kinderen … Een goede score.’

Jan begint weer te glimlachen.

‘Ik herinner me Lena nog’, zegt hij. ‘We konden het goed met elkaar vinden.’

‘Mooi zo.’ De directeur staat op en pakt een map van z’n bureau. ‘Dan gaan we een kijkje nemen in ons eigen mooie kleuterschooltje … Je weet toch wel dat het tegenwoordig geen “crèche” meer genoemd wordt hè, Jan?’

‘Jazeker.’

De dokter houdt de deur open voor Jan.

‘De term “crèche” is inmiddels net zo ouderwets als “speelzaal” of “fröbelschool”’, zegt hij en hij voegt eraan toe: ‘En dat geldt natuurlijk ook voor psychiatrische termen, dat ze door de jaren heen hun salonfähigkeit verliezen. Woorden als hysterica, idioot en psychopaat … Die kunnen niet meer door de beugel. We praten hier in Patricia zelfs niet over “zieke” of “gezonde” personen, we praten alleen maar over “fungerende” of “niet-fungerende” personen.’ Hij kijkt Jan aan. ‘Want wie is er nou altijd gezond?’

Een moeilijke vraag, waar Jan geen antwoord op geeft.

‘En hoeveel kunnen we nou eigenlijk van elkaar weten?’ gaat de dokter verder. ‘Als jij hier in de gang een man zou tegenkomen, Jan, zou jij dan weten of hij goed of slecht was?’

‘Nee … maar ik zou er wel op vertrouwen dat hij geen kwaad in de zin heeft.’

‘Goed zo’, zegt de dokter. ‘Vertrouwen hebben in anderen zegt vooral veel over hoe stabiel je zelf bent.’

Jan knikt en loopt achter Högsmed aan door de kliniek. De dokter staat klaar met zijn pasje.

‘Dit is de snelste weg naar de kleuterschool’, zegt Högsmed als hij de deur van het slot haalt. ‘Je kunt ook via de kelder van de kliniek, maar dat is een heel ingewikkelde en onaangename route. Wij gaan dus weer naar buiten via het hek.’

Ze verlaten de kliniek via dezelfde route als die ze gekomen zijn. Wanneer ze de receptie passeren werpt Jan een blik in de richting van het dikke kogelvrije glas en vraagt zachtjes: ‘Maar sommige patiënten hier zijn toch wel gevaarlijk?’

‘Gevaarlijk?’

‘Ja, gewelddadig?’

Högsmed zucht, alsof hij aan iets vervelends moet denken.

‘Jawel, maar dan vooral gevaarlijk voor zichzelf. En af en toe gewelddadig naar anderen’, zegt hij. ‘Natuurlijk zijn hier ook personen opgenomen in de kliniek die destructieve drijfveren hebben, asociale mannen en vrouwen die dingen gedaan hebben die je slécht zou kunnen noemen …’

‘En die kunnen jullie genezen?’ vraagt Jan.

‘Genézen is een groot woord’, zegt Högsmed en hij kijkt naar de stalen deur voor zich. ‘Het is niet de bedoeling dat wij ons als therapeuten in hetzelfde donkere bos begeven als dat waar de patiënten in verdwaald zijn. Wij moeten erbuiten in het licht blijven staan en proberen de patiënten naar ons toe te lokken …’ Hij zwijgt even en gaat dan verder: ‘We kunnen bepaalde patronen zien bij geweldsmisdadigers, gemene delers zijn verschillende jeugdtrauma’s. Vaak hadden ze een hele slechte relatie met hun ouders, en hebben ze te maken gehad met verschillende soorten mishandeling en een gebrek aan contact.’ Hij maakt de buitenpoort open en kijkt naar Jan. ‘En daarom hebben we dit project hier, Het Zonnestraaltje. Het doel van ons kleuterschooltje is het in stand houden van de gevoelsmatige band tussen kind en opgenomen ouder.’

‘En de andere ouder komt ook mee met deze bezoekjes?’

‘Als die zelf gezond is. En in leven’, zegt de dokter zacht en hij wrijft zich rond zijn ogen. ‘Zo is het lang niet altijd … We hebben zelden te maken met sociaal stabiele gezinnen.’

Jan vraag niets meer.

Uiteindelijk komen ze weer buiten in de zonneschijn. De directeur knippert schichtig in het daglicht.

‘Na jou, Jan.’

Ze lopen in de richting van de betonnen muur. Jan heeft het zich nog niet eerder gerealiseerd, maar de buitenlucht voelt zo schoon aan op deze herfstdag. Droog en fris.

De poort in de muur glijdt open en Jan stapt naar buiten. De vrijheid in. Zo voelt het echt voor hem als hij weer op straat staat, ondanks het feit dat hij de kliniek natuurlijk kon verlaten wanneer hij dat zelf wilde. Geen bewaker zou hem hebben tegengehouden.

De stalen poort valt achter hem in het slot.

‘Deze kant op’, zegt Högsmed.

Jan volgt hem langs de stenen muur en kijkt in de richting van het zuiden, waar de stad ligt. Voorbij een pasgeploegde akker liggen diverse blokken met kleine rijtjeshuizen. Hij vraagt zich af wat de huiseigenaren daarginds van de kliniek vinden.

Högsmed werpt ook een blik in de richting van de rijtjeshuizen, alsof hij de gedachten van Jan kan lezen.

‘Onze buren’, zegt hij. ‘Vroeger was de stad natuurlijk niet zo ver uitgebreid als nu, toen lag de kliniek veel meer geïsoleerd. Maar we hebben nooit problemen gehad in de zin van demonstraties of handtekeningenacties, dingen waar andere psychiatrische klinieken wel mee te maken hebben. Ik denk dat de gezinnen daarginds weten dat ons instituut veilig is … dat ieders veiligheid onze prioriteit heeft.’

‘Is er weleens iemand ontsnapt?’

Jan realiseert zich dat dit een provocerende vraag is. Maar Högsmed houdt zijn wijsvinger omhoog.

‘Eén patiënt, sinds ik hier ben’, zegt hij. ‘Een jonge man, een zedendelinquent, die in een hoek van het park een wankel trappetje had weten te bouwen van takjes die van de bomen waren gevallen. Hij klom gewoon over het hek en verdween.’ Högsmed kijkt weer in de richting van de rijtjeshuizen en gaat verder: ‘De politie heeft hem nog diezelfde avond in een park gearresteerd, maar inmiddels had hij al wel contact weten te leggen met een klein meisje. Ze zaten op een bankje een ijsje te eten.’ De dokter kijkt op naar het schrikdraad boven op de muur, en voegt toe: ‘De veiligheidsmaatregelen zijn sindsdien nog meer aangescherpt. Ik weet trouwens niet of er wel iets gebeurd is … Soms zoeken ontsnapte patiënten juist kinderen op voor een stukje veiligheid. Van binnen zijn het kleine en bange mensen.’

Jan zegt niets en loopt mee de weg op, die voor de muur langs loopt. Hij heeft het goed geraden: ze zijn op weg naar het houten gebouwtje ten noorden van de kliniek. Het Zonnestraaltje.

Voor het gebouwtje buigt de betonnen muur in een boog over het grasveld af en verdwijnt achter de kliniek. Rond de kleuterschool staat alleen maar een laag hek. Daarachter ziet Jan een paar schommels, een rood speelhuisje en een zandbak, maar geen kinderen. Die zitten waarschijnlijk binnen.

‘Hoeveel kinderen zijn er momenteel?’ vraagt hij.

‘Een stuk of twaalf’, zegt Högsmed. ‘Drie wonen er op dit moment permanent, om verschillende redenen. Zes of zeven komen hier overdag. En dan hebben we er nog een paar die hier wat meer sporadisch komen.’ Hij opent zijn map en pakt er een blaadje uit. ‘Trouwens,’ gaat hij verder, ‘we hebben hier een aantal regels ten aanzien van de kinderen … misschien wel goed dat je die nu leest.’

Jan pakt het blaadje aan. Hij blijft voor het hek van de kleuterschool staan en begint te lezen:

PERSONEELSREGLEMENT

1) De kinderen van Het Zonnestraaltje en de patiënten van Sint-Patricia’s psychiatrische kliniek dienen gescheiden gehouden te worden. Dit geldt 24 uur PER DAG, met uitzondering van de individuele bezoekmomenten bij de ouders van de kinderen.

2) Het personeel van de kleuterschool heeft GEEN toegang tot welke afdeling van de kliniek dan ook. Alleen het administratieve gedeelte mag bezocht worden door het kleuterschoolpersoneel.

3) Het personeel van de kleuterschool is verantwoordelijk voor het escorteren van de kinderen door de sluis tussen Het Zonnestraaltje en de bezoekafdeling van de kliniek. De kinderen mogen NIET alleen gaan.

4) Het personeel mag onder GEEN beding het bezoek in de kliniek met de kinderen bespreken, of vragen stellen over de ouders van de kinderen. Zulke gesprekken worden alleen gevoerd door artsen en kinderpsychologen.

5) Evenals de werknemers van de kliniek heeft het personeel absolute GEHEIMHOUDINGSPLICHT aangaande alles wat met Sint-Patricia’s psychiatrische kliniek te maken heeft.

Daaronder staat een lijn, en als Jan opkijkt ziet hij dat Högsmed een pen voor hem ophoudt.

Hij pakt hem aan en zet zijn naam op de lijn.

‘Mooi’, zegt Högsmed. ‘Zoals ik al zei wilde ik dit nu al laten zien … Iedere kleuterschool heeft immers verschillende régels. Dat ben je wel gewend, toch?’

‘Absoluut.’

Op deze regels is Jan echter waarschijnlijk nog nooit eerder gestuit. En de orders van de leiding van de kliniek zijn duidelijk: Mondje dicht over Sint-Psycho.

Geen probleem. Jan is er altijd goed in geweest geheimen te bewaren.