Arne Dahl

WOEDE

Uit het Zweeds vertaald door Marika Otte

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Hela havet stormar, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Published by agreement with Salomonsson Agency, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Arne Dahl, 2012

Nederlandse vertaling © Marika Otte en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp en -illustratie © Rozemarijn Koopmans

isbn 978 90 445 2430 7

nur 332

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Het eiland I

livorno, 8 mei

De halfdoorschijnende sluier. Alles wat daarachter ternauwernood onderscheiden kan worden. Dan, langzaam, langzaam, de beweging. Hoe de sluier als het ware aftastend omhooggaat. Opbolt als in slowmotion. Uiteengaat. Begint te onthullen.

Zien wat hij gezien heeft. Voelen wat hij gevoeld heeft. De hele tijd. Echt de hele tijd.

Zo moet het eruitgezien hebben toen de kapitein tegen de opgedragen bevelen in ging en hem op het dek liet komen. Precies zoals het er daar uitziet achter de onregelmatig dansende vitrage. Die zou niet moeten bewegen. Want wat er aan de andere kant van de zachtmoedig verhullende sluier zichtbaar wordt, is een volkomen rimpelloos wateroppervlak. Windstil.

Windstilte.

Zo zag de wereld er voor Deda uit toen hij in de lentekilte op het dek van de oude aak werd gehesen. Als een wonder van kalmte, rust zelfs. Als ware er weer hoop voor de mensheid.

Maar zo dacht hij natuurlijk niet. Niet bewust. Misschien werd er binnen in hem wel zo gedacht, maar niet met die woorden. Daarvoor was hij veel te jong. Hij was tien jaar oud, en de rivier lag volkomen rimpelloos voor hem. Het was alsof er nog steeds een heel dun laagje ijs op het wateroppervlak lag, en de oude aak doorkliefde dat laagje met de scherpte van een scheermes. Opmerkelijk geluidloos.

Aan beide zijden van de rivier strekte het schrale, troosteloze landschap zich uit, het landschap dat de afgelopen weken door zo veel ramen opgeroepen was. Alleen maar ramen. Eerst door de ramen in de trein, toen door de ramen van een barak, en toen door de ramen op een boot. Als je dit al een boot kon noemen.

De kapitein wierp weer een treurige blik op Deda. Nog maar een week geleden had hij hout vervoerd op zijn oude aak. Nu had hij een andere lading. En een ander leven.

Ze zijn met vier aken, vier houtaken die decennialang weerbarstig hout door de meest karige landschappen vervoerd hadden. Deda’s aak vaart voorop. Zijn aak doorklieft het roerloze, zwarte wateroppervlak met zijn onverwacht scherpe snede.

Het is zo lang geleden, zo ver weg, en toch zo dichtbij. Het is de tweede helft van mei dat jaar, zelfs iets later in het jaar dan nu. Het zou niet zo koud moeten zijn. In de grote stad waar Deda opgegroeid is, is de lente begonnen, de zomer bijna. Het was volop lente toen ze hem oppakten in de stad die zijn hele wereld uitmaakte. Hij begrijpt nog steeds niet waarom. Omdat hij wees is? Omdat zijn grootmoeder hem niet elke dag naar school gestuurd had? Omdat hij zijn nieuwe pas vergeten was? Hij weet niets, begrijpt niets. Behalve dat de kapitein aardig is. Hij klopt Deda op zijn hoofd, maar zijn gezicht blijft treurig.

Het is een merkwaardig roerloze dag. De natuur lijkt een pas op de plaats te hebben gemaakt, midden in haar anders zo constante beweging. Alsof ze merkt wat er staat te gebeuren. Alsof ze instinctief reageert op het onnatuurlijke.

Ze zijn al meer dan twee weken onderweg. Voornamelijk per trein. Ze zijn met velen, zoveel weet hij, duizenden, en ze krijgen dagelijks niet veel brood, niet veel water. De collectieve honger verdooft steeds meer, is steeds dreigender. Maar nu zijn ze er bijna. Dat heeft de kapitein gezegd.

Deda vertrouwt de kapitein.

Ze hebben onlangs zelfs even een stop gemaakt. Legden aan bij een pier, met tekenen van een stad. Deda was toen beneden, nog steeds onder het dek. De stank, het gejammer, het gebrul. De haastig oplaaiende gevechten om de weinige raampjes. De ruige bende met de kale die Deda herkende uit zijn buurt thuis. Die hij altijd op een afstand hield. Zowel toen als nu.

De door het roken aangetaste stem van de kale: ‘Ze vertrekken godverdomme weer!’

Vervolgens het met een schok in beweging komen van de boot en de meer dan duizend gevangenen die daar allemaal op precies dezelfde manier op reageren. Hun gekreun had gevolgd kunnen worden door een teleurgesteld wiegen, maar daar was geen ruimte voor. In plaats daarvan was het dringen. Tegen de wanden, op de bodem. Deda hoorde mensen sterven. Hij hoorde het geluid van de dood. Voordat hij er erg in had was het geluid van de dood ook in zijn lichaam gaan zitten, diep in zijn hoofd. Hij werd tegen de wand gedrukt en voelde hoe al die hardnekkige weerstand, die hem toch in leven had gehouden tijdens die twee weken durende hel van chaos, gewoon uit hem vloeide.

Plotseling leek het fijn om te sterven.

Wat er vervolgens gebeurde speelde zich af in het kleine straaltje licht dat nog over was van zijn bewustzijn. Hoe het luik boven zijn hoofd openging. Hoe een grote, grove hand naar beneden kwam. Hoe hij plotseling boven op het dek stond, hevig rillend, maar met de seconde opknappend door de heldere koude lucht.

‘Bevelen’, mopperde de stem van de kapitein. ‘Geen hond vertelt me wat ik moet doen.’

Voor de eerste keer was Deda in staat de blik van de kapitein te ontmoeten. Die was heel treurig.

‘Het is nu niet ver meer,’ ging de kapitein verder, ‘maar ik weet niet zeker of het er wel zo veel beter is waar jullie naartoe gaan.’

Het is niet meer dan een minieme oneffenheid, een heel klein grijs puntje op het perfecte donkere rivieroppervlak, helemaal in de verte aan het einde van het gezichtsveld. In het begin lijkt het niet groter te worden. Net als de rest van de natuur lijkt het stil te staan. Slechts een oneffenheid, een vuiltje in het enorme waarnemende oog van de natuur. Niets meer dan dat.

Dan is de illusie voorbij. Er is weer beweging. De grijze vlek wordt steeds groter. Uiteindelijk is het een eiland.

En ze zijn er.

De aken worden een voor een gelost. Het eiland stinkt naar moeras. Bedorven.

Deda is zo klein. Eigenlijk weet hij niets van moerassen, over verrotting. Zijn organisme reageert instinctief. Zijn genen. Het bederf zoekt zich een weg naar zijn binnenste.

En dan de kou. Hij begrijpt niet hoe het half mei kan sneeuwen, maar hij voelt dat er sneeuw in de lucht zit. Hij voelt dat het slechts een kwestie van tijd is.

Het eiland is klein, onbewoond. Slechts moerasgrond, hier en daar een populierenbosje. Deda’s oude schoenen zakken weg in het vocht, dat vaste vorm begint aan te nemen. Hij staat alleen maar, te wachten, probeert zich onzichtbaar te maken. Maar beweegt zijn voeten zodat hij niet aan de grond vast zal vriezen. Stapt op zijn plek. De plek die God vergeten was.

De chaos, het tellen van de gevangenen. De gevangenen van vier grote aken, een rommelend gekrioel, een krioelende rommel. De helft kan nauwelijks lopen, strompelt stuurloos rond op de drassige grond. De doden worden naar buiten gedragen, de lijklucht vermengt zich met die van het moeras. Wordt die van het moeras. Is al die van het moeras.

De bewakers, die zich slechts van de gevangenen onderscheiden door de geweren in hun trillende handen, dragen juten zakken aan land. De gevangenen vallen erop aan. Er komen gaten in de zakken. Er stroomt iets wits uit. Meelwolken worden eruit geblazen en zweven weg als ijdele noodrooksignalen, totdat het alomtegenwoordige vocht er kleine witte klompjes mee vormt die op de grond vallen als een voorteken van de sneeuwstorm die Deda voelt naderen. De bewakers schieten op de aanvallende gevangenen. Het meel vermengt zich met bloed. Een roodwitte klomp valt in de nattigheid voor Deda neer. Een bloedpannenkoek, denkt hij. Hij wil hem eten. De honger giert door zijn lichaam. Maar hij laat hem liggen.

De geüniformeerde die bij de pier was opgestapt roept de zakkendragers terug. Ondanks het feit dat hij probeert er autoritair en streng uit te zien staat de angst in zijn ogen. Deda herkent angst. Hij weet hoe die eruitziet in de ogen van mensen. Hij heeft ook geleerd – door schade en schande – wat angst kan doen met mensen.

In plaats daarvan schreeuwt de geüniformeerde naar de kapitein. Deda’s kapitein. Dat is het laatste wat hij van hem ziet. De aken vertrekken. Varen om het eiland heen. Deda ziet de aken ver weg aan de andere kant. Ze lossen. Deda denkt het gezicht van de kapitein voor zich te zien als die gedwongen wordt het meel direct op de grond te lossen. De meelberg steekt uit als een bergtop. Een bergtop bedekt met sneeuw. Dat is alles, een enorme meelberg. Deda ziet geen ander proviand gelost worden, geen brood, geen water, geen gedroogde vis zoals hun beloofd is. En geen hulpmiddelen om eten te bereiden, te bakken, te eten, te drinken. Slechts deze meelberg. Geen glimp van ovens om brood in te bakken.

Wat doe je met alleen maar meel? Eten?

Terwijl de aken rivierafwaarts verdwijnen wordt er bewaking rond de meelberg gezet. Vlak voor de schemering komt de sneeuw. En niet slechts als een milde sneeuwval, maar als een sneeuwstorm. ’s Nachts wordt de meelberg daadwerkelijk een met sneeuw bedekte bergtop.

De gevangenen proberen vuren te stoken om zich bij te warmen, maar het vochtige populierenhout is waardeloos brandhout. Slechts een aantal stapels vatten vlam, en Deda vermijdt het gedrang rond de vluchtige vuren. Hij wil niet weer verdrongen en vertrapt worden. In plaats daarvan slaat hij zijn kleding goed om zich heen en dankt zijn grootmoeder en God – ja, God ook een beetje, God waar hij niet in gelooft – omdat zijn grootmoeder hem altijd gedwongen heeft zich te warm te kleden. ‘Je weet nooit’, zoals ze zei, ‘wat het leven in het verschiet heeft.’

Grootmoeder. Hij vraagt zich af wat ze nu denkt, wat ze aan het doen is. Wat ze denkt dat er gebeurd is.

Of ze nog tranen over heeft.

De nacht wordt zwaar, echt zwaar. Deda gaat in het midden van een van de rustigste groepen zitten, een groep die een beetje afzijdig zit bij de bosrand. Ze zitten heel dicht op elkaar, en door de sneeuwstorm heen neemt hij de warmte van de anderen in zich op. Waarschijnlijk geeft hij zelf ook wat warmte af, maar daar merkt hij niets van. Alles wat hij wil is een beetje warmte.

Naast hem zit een blonde vrouw in een opvallende, lange lichtgroene jurk, alsof ze in de pauze van een opera opgepakt is. Zij is van de leeftijd die zijn moeder gehad zou hebben als ze de moed gehad zou hebben in leven te blijven. Ze heet Faina en ze praten zachtjes een beetje voordat hij tegen haar schouder in slaap valt. Het voelt niet alsof hij geslapen heeft – toch is het gauw ochtend.

Faina’s armen zijn vreselijk koud als hij wakker wordt. Haar lichtgroene jurk is bijna helemaal bedekt met sneeuw. Hij begint te schreeuwen, heeft genoeg van de dood. Maar ze beweegt, kermt. Dan ziet hij het.

Gedurende de nacht zijn de bijna blote voeten van Faina vastgevroren in de grond. Ze zit vast in de aarde.

Een paar mensen helpen haar los te komen. Graven, wrikken, maken los. Iemand slaagt erin een deken te vinden, die rond haar schouders wordt gelegd. Deda warmt haar voeten tegen zijn buik. Door een waas van tranen kijkt ze hem aan.

Als hij Faina’s voeten onder zijn jas vandaan haalt zijn ze blauw. Ze kan niet lopen. Deda belooft haar te helpen. Hij verzamelt smeltende sneeuw tot een sneeuwbal die ze in haar mond kan stoppen.

Een enorme, golvende rij slingert plotseling naar de meelberg. Een rij van vijfduizend mensen. Vijftig bewakers, vier tenten voor artsen en gezondheidsinspecteurs en de allerzieksten. Een kleine groep leiders in uniform wier gezichten allemaal angst uitstralen, die in alles zou kunnen omslaan.

De mensen moeten maar zien hoe ze het meel zo goed mogelijk kunnen dragen. Sommigen hebben mutsen, anderen dragen het met hun blote handen. Tussen hun vingers door sijpelt het weg.

Het project met de rij is gedoemd te mislukken. Er ontstaat chaos. De bewakers lossen weer schoten. Er beginnen veel doden te vallen. Er gaat al een gerucht over een stapel lijken ergens in het bosgebied.

Deda zit naast Faina in zijn oude muts te staren. Ze kijken in de richting van het meel. Faina schudt alleen maar haar hoofd. Ze kijken elkaar aan. Ze zou in feite zijn moeder kunnen zijn.

Er schuilt een belofte in hun blikken. Elkaar niet alleen laten. Niet in de steek laten.

‘Je kunt het mengen met water’, zegt Faina uiteindelijk.

‘Er is geen water’, zegt Deda.

‘We zitten toch midden in een rivier’, zegt Faina met een vermoeide glimlach.

Het is een unieke lach. Voor het eerst in zijn leven begrijpt Deda wat een moeder is. Begrijpt hij het echt.

Aan twee kanten is er water. Ze zitten nog steeds vrij dicht bij de plek waar de aken hen afgezet hebben. Bij de waterlijn zijn ontzettend veel mensen. Deda wil daar niet heen, wil nooit meer hoeven dringen zoals op de aken. Behoedzaam neemt hij zijn muts mee in de richting van de meelberg. Daar heeft hij de aken gezien, aan die kant is ook een waterlijn. Misschien met iets minder mensen.

De bewakers staan opgesteld rond de meelberg. Ze zijn eng. Straatjongens met geweren. Deda rilt en neemt een omweg om hen heen.

En belandt in de hel.

Eerst ziet hij niet wat het is. Tussen de stammen van een wat dichter populierenbosje ligt iets. Het duurt een poosje voor de indrukken van wat hij ziet samenkomen, voor de verspreide ledematen daadwerkelijk mensen vormen.

Het is de stapel met lijken. Deda herinnert zich het gerucht dat er een stapel lijken is. Gemaakt toen de bewakers de dode lichamen nog konden verzamelen. Nu mogen ze gewoon blijven liggen waar ze neervallen.

Deda blijft staan. Niet alleen van ontzetting, niet alleen versteend van angst. Het is ook iets anders. Eerbied misschien. Een moment van bezinning voor alle verloren levens die al deze lichamen herbergden.

Er lopen vreemde sporen door het smeltende sneeuwdek. Moeilijk te duiden. Bloedrode strepen. Hij kan er niet langer naar kijken. Moet weg.

Deda buigt af naar het water. Dat zou aan de andere kant van het onverwacht dichtbegroeide bos moeten liggen. Hij kijkt tussen de bomen door. Het water is ontzettend donker. Bij deze waterkant zijn ook mensen, hoewel niet zo veel als aan de andere kant. Sommigen hebben drijfhout verzameld en binden de miezerige takjes samen met boomschors. Een vlot. Maar waarheen moeten ze vluchten? Recht de onbewoonde wereld in?

Toch zijn het niet de vlotbouwers die Deda’s aandacht trekken. Het zijn de mensen die langs de waterlijn zitten en liggen. Naast de meesten liggen mutsen en hoeden, onder de modder, grauwgrijzig, en hun braaksel ziet er bijna net zo uit. En Deda begrijpt het. Hij begrijpt het maar al te goed.

Als het water van de rivier niet gedronken kan worden en niet gekookt kan worden omdat er geen vuur gemaakt kan worden en er helemaal geen ketels zijn – hoe moeten ze dan overleven? Zonder water?

Hij heeft zo’n dorst.

Hij is nu bij de waterlijn. Bekijkt het donkere water van de rivier. En laat langzaam zijn meel in het water glijden. Ziet het zich verspreiden als een kantelende onderwaterwolk, oplossen en steeds minder zichtbaar met de stroom mee wegdrijven. Een laatste hoop die in rook opgaat.

Hij moet meer sneeuw verzamelen. Maar waarin? Zijn muts?

De sneeuw is snel aan het smelten. Wordt snel een bruine brij op de grond.

Hij moet terug naar Faina. Sneeuw voor haar verzamelen. Haar redden. Haar tot de moeder maken die hij nooit gehad heeft.

Op weg terug door het bos hoort hij een onbekend geluid. Er zouden niet zo veel onbekende geluiden meer moeten zijn – de afgelopen weken heeft hij bijna alles wat er te horen valt wel gehoord. Maar dít heeft hij nooit eerder gehoord.

Het is onmogelijk te beschrijven.

Als Deda zich bukt onder de takken staat hij plotseling oog in oog met een man. Het vreemde is dat het niet de waanzinnig starende blik is waar zijn aandacht op gevestigd wordt. Normaal gesproken zou hij zich daar wild van zijn geschrokken. Maar die is nog niets vergeleken bij dat andere.

Dat wat langs de nog steeds kauwende mond loopt.

Het bloed dat langs de kin van de man verder naar beneden loopt.

De man gaat opzij, rent langs hem heen het populierenbos in. In plaats daarvan de berg met lijken. De reuring eromheen. Mensen die erin graven. Mensen die druipen van andermans bloed. Mensen die geen mensen meer zijn.

Er bekruipt Deda iets. Een angstig voorgevoel. Hoewel dat te zwak uitgedrukt is.

Hij zet een spurt in. Rent zoals hij nooit gerend heeft. Het is niet ver naar de andere waterkant – het ging zo snel op de heenweg – maar nu duurt het eeuwig. De lucht is een stroperige massa geworden, zijn houterige benen voeren hem nergens heen. Alles is zo vreemd in al zijn langzaamheid. De werkelijkheid is elders. Gebrek aan voedsel en vocht krijgen hem in zijn greep, de wereld wordt wazig. Het enige dat echt is, is het angstige voorgevoel.

De hemel slaat hem gade met zijn grijze, grijze oog.

Helemaal in de verte ziet hij de deken die de aardige mensen vanochtend om Faina’s schouders geslagen hebben. Hij ziet niet haar mooie lichtgroene jurk, maar als hij iets dichterbij komt meent hij zelfs haar o zo blauwe voeten onder de deken vandaan te zien steken.

Ja, denkt hij, en het is een ‘ja’ dat hij zich in het ogenblik van de dood zal herinneren.

Ja, Faina is ongedeerd.

Dan komt hij nog iets dichterbij. Ziet haar voeten. Het zijn werkelijk haar voeten. Sluit zijn ogen voor het grijs van de hemel. Dankt de hogere machten. Hij zal haar nooit meer alleen laten.

Nooit meer.

Maar er is iets vreemds met de deken. Heeft Faina zich erin gewikkeld? Zo is het natuurlijk. Ze had het koud. Hij ziet haar hoofd niet. Haar blonde haar.

Hij is nu bij de rand van het bos. De deken ziet er steeds vreemder uit. Hij is plat. Geen spoor van de lichtgroene jurk. Maar haar voeten zijn er wel. De blauwe, bevroren voeten steken onder de deken vandaan.

Deda tilt de deken op. Het kille gadeslaande oog van de hemel is grijzer dan ooit.

Faina is er niet. Alleen haar voeten zijn er. Ze zwemmen in het bloed.

Hij begrijpt er niets van. Hij valt op zijn knieën en staart in het niets voor zich uit. Hij tilt Faina’s linkervoet op. Die is blauw. En dan dringt het tot hem door. Het dringt tot hem door met een kracht die sterker is dan alles wat hij heeft meegemaakt. Een volkomen meedogenloze kracht.

Ze hebben haar voeten afgehakt omdat ze ze niet wilden eten. Ze zouden giftig kunnen zijn.

En niets bestaat nog langer.

Niets.

De vitrage toont barmhartigheid. Die houdt op met dansen. De halfdoorschijnende sluier wordt weer voor het toneel getrokken. Het onregelmatige zuchtje wind verdwijnt weer. Wat er gebeurt in de halve doorschijnendheid is gehuld in het duister van de genade, maar niet van de vergetelheid. De enige beweging is die van de krachtige slag van het hart. Dat went er nooit aan. Dat komt nooit tot rust.

Totdat het gekalmeerd wordt.

De hand die de vitrage opzijtrekt trilt niet meer. Daarbuiten is de zee nog altijd spiegelglad. De wind blijft weg voor de kust van Toscane.

De pijn van dat wat een herinnering overschrijdt staat op het punt te veranderen. Wordt steeds meer pure focus, pure planning. Terwijl de blik blijft hangen in de halfdoorschijnende sluier verandert de oncontroleerbare pijn in een controleerbaar genot. De nauwkeurige afronding van die geweldige laatste dagen.

De dagen voordat het tijd is.

Biecht en waarheid

den haag, 9 mei

Tegen alle verwachtingen in was het gaan regenen in Den Haag. De lente was al lang aangebroken, maar weigerde haar leeftijd te accepteren. De avond, daarentegen, ging zonder morren over in de nacht. De regen sloeg op het asfalt voor het raam van het café. Deinende weerspiegelingen van de straatverlichting dreven in de nachtzwarte regenplassen.

De gepokte en gemazelde strijders Paul Hjelm en Arto Söderstedt zaten in Café Rootz op de kruising van de Raamstraat en de Grote Marktstraat. Stilte had hun conversatie gedomineerd tijdens het eten, en nu zaten ze aan de calvados.

‘De zelfmoordenaar’, zei Hjelm na een poosje.

Söderstedt schudde langzaam zijn hoofd.

‘Zondagavond’, zei hij terwijl hij van zijn calvados nipte. ‘Dat doe ik dus niet.’

‘Weet ik’, zei Hjelm.

En toen waren ze weer een poosje stil.

Een verraderlijke pauze.

‘Nee’, zei Söderstedt uiteindelijk. ‘Dat doe ik dus niet, hoezeer je ook blijft zwijgen.’

‘Weet ik’, zei Hjelm.

Meer tijd verstreek.

‘Hoezeer je ook blijft zwijgen met het air van een chef’, zei Söderstedt.

‘De familie dus thuis in Zweden?’ zei Hjelm.

‘Linda is teruggekomen uit Australië’, zei Söderstedt. ‘Die moet zo onderhand de oudste lanterfant ter wereld zijn. Ik had ook graag naar huis gewild. Maar ja …’

Paul Hjelm zweeg nog steeds.

Arto Söderstedt wierp hem zijn meest lichtblauwe blik toe en zei: ‘Mijn op een na oudste dochter dus.’

‘Linda’, zei Hjelm. ‘Ik weet ’t. Gaat het goed met haar?’

‘Ondanks het feit dat ze zonder enig doel en nut maar doorgaat met haar wereldreizen, ja’, zei Söderstedt. ‘Schandalig goed.’

‘Net als met haar vader’, zei Hjelm.

Waarop hij zweeg. Langzaam liet hij het kleine glaasje het gouden elixer in zijn mond verspreiden terwijl hij helemaal nergens aan dacht; daardoor ontstond er een vacuüm dat vaak te gebruiken was om de verborgen gedachten van anderen in op te zuigen.

‘Ik reis heel weinig’, zei Söderstedt nors. ‘Toen ik deze baan kreeg dacht ik wel dat ’t daar iets meer van zou komen.’

‘Misschien is daar nu een mogelijkheid voor’, zei Hjelm en hij zweeg weer.

‘Hij heeft geen zelfmoord gepleegd’, zei Söderstedt uiteindelijk.

Hjelm glimlachte niet eens triomfantelijk toen hij zei: ‘Alles wijst erop. Oude professor. Een huwelijk van bijna een halve eeuw dat op een bittere manier ten einde gekomen is. Ongelukkig sinds zijn scheiding. We hebben het alleen maar op ons bordje gekregen omdat hij actief is binnen een sfeer die automatisch diverse nationale en internationale alarmbellen doet rinkelen.’

‘En terecht’, zei Söderstedt. ‘Er is daar niets, en dat weet jij, Paul. Geen zak. Het is er veel te schoon, er moet daar schoongemaakt zijn. Het is een in scène gezette zelfmoord volgens het boekje. Hij heeft zich niet van het leven beroofd. Een klassieke in scène gezette zelfmoord. Als hij überhaupt al dood is.’

‘Het verhangen lijk was anders wel een duidelijk teken …’ zei Hjelm.

‘Oké dan, misschien,’ zei Söderstedt, ‘van íéts. Maar niet van zelfmoord. Ik zweer je dat het fake is.’

‘Maar er is niets wat daarop wijst’, zei Hjelm. ‘Als het in één opzicht klassiek is, is het een klassiek geval van wetenschapper aan de rand van de afgrond. Scheiding, drank, werkverslaving, eenzaamheid, belabberde sociale vaardigheden, een niet bepaald ontwikkelde sociale interesse. Alles wat een bedreiging is voor velen van ons.’

‘Ons?’ zei Söderstedt.

‘Wij blanke, heteroseksuele mannen van middelbare leeftijd’, zei Hjelm.

‘Sinds wanneer is die grove typering eigenlijk weer toelaatbaar?’ mopperde Söderstedt. ‘Waarom laat je me niet gewoon genieten van m’n calvados?’

‘Omdat wij nog net niet zo oud zijn’, zei Paul Hjelm terwijl hij achteroverleunde op zijn stoel. ‘Kom op, Arto. We komen in ons verdomde werk nagenoeg dagelijks iets nieuws en verrassends tegen. En ook al zijn het zelden positieve verrassingen, toch betekenen verrassingen iets goeds. Je léért dingen van verrassingen. Je blijft leren.’

‘Jij bent zo’n ontwikkelingsoptimist, Paul. Waarschijnlijk komt dat doordat je zo’n late bloomer bent, je beleefde je puberteit in het A-team. Dertig jaar lang gebeurde er niets, en plotseling bloeide je op. De mogelijkheden van de wereld openbaarden zich. Je was een gedesillusioneerde en zelfs slome rechercheur in Alby terwijl ik aan de Universiteit van Uppsala wetenschappelijke artikelen over theoretisch marxisme aan het schrijven was. Daarna heb je me misschien wel ingehaald. Ik zeg misschien.’

‘Wáárover?’

‘Sorry?’

‘Heb jij wetenschappelijke artikelen over theoretisch marxisme geschreven?’

‘Het klassieke essay “Marxisme in het dagelijks leven”, ja’, gaf Söderstedt toe en hij constateerde met het welbekende treurige gevoel dat zijn calvados op was. ‘We moeten nog wat bestellen’, voegde hij eraan toe en hij wenkte de serveerster.

‘Denk eraan dat het morgen een werkdag is’, zei Hjelm. ‘Maandagochtend, all work and no play.’

‘Moet ik daaruit opmaken dat je niet nog een glas wilt?’

‘Nee.’

‘Mooi.’

Er arriveerden nieuwe glazen. Na een poosje in stilte te hebben zitten genieten zei Arto Söderstedt iets bedachtzamer: ‘Ik had de ene kant gezien. Een wereld waar kapitalisme en criminaliteit gewoon een en hetzelfde zijn. Waar alles draait om de roes van de macht, het gevoel sterker te zijn dan anderen, anderen te kunnen onderdrukken. Waar het gebrek aan empathie niet alleen een voorwaarde voor succes is, maar zelfs daadwerkelijk bewonderenswaardig. Het grootste gebrek aan empathie wint. Ik heb voor dat soort mensen gewerkt. Ik was hun spreekbuis, de jonge succesvolle advocaat die hun woordvoerder was en hun stem veredelde. Deed hun handelwijze redelijk lijken en in de betreffende situatie noodzakelijk.’

‘Ik weet het nog’, knikte Paul Hjelm. ‘In Finland. Even geleden …’

‘Lang geleden, maar onuitwisbaar. De wereld om me heen – en niet in het minst ikzelf – begon een bedorven lucht te krijgen. Toch is het een ervaring die ik niet had willen missen. Dankzij die ervaring heb ik een ontzettend gevoelige neus gekregen voor juist het gebrek aan empathie. Ik kan het overal ontwaren, lijkt het, ook waar je het het minst verwacht. Gebrek aan empathie bevindt zich niet alleen in het bedrijfsleven – ook al is het daar het meest effectief – maar ook in ziekenhuizen, op scholen, in de sociale zorg en binnen hulporganisaties, in de kerk, en uiteraard bij de politie. Overal waar het vermogen zich in te leven in de ander feitelijk een functie heeft.’

‘Ook onder marxisten dan?’ lachte Paul Hjelm.

‘Juist’, zei Arto Söderstedt. ‘Toen de wereld waarin ik me bevond bedorven begon te ruiken was er een politieke herwaardering van het leven nodig. Het was bij wijze van spreken zo vanzelfsprekend dat deze mensen tegengehouden moesten worden, dat het politieke systeem niet kan doorgaan met het belonen van de empathiearmen en hen de werkelijkheid laten sturen. Ik kwam terecht aan de linkerzijde en schreef een paar vrij radicale politieke stukken in linkse tijdschriften.’

‘En toen ging je bij de politie’, zei Hjelm.

‘Ja, dat was wellicht niet de slimste zet van mijn leven, maar iets in die linkse samenzwering zwengelde mijn innerlijke detector aan, die op dat moment misschien gewoon overgevoelig was. Ik kreeg een soort selectieve blindheid over me, die soms, zeg maar zonder waarschuwing vooraf, toesloeg. Eilandjes van ongenuanceerd anti-humanisme die plotseling gewoon opdoken. Een uitbarstende woede, en ik wilde vechten, moorden, bakstenen gooien, volkeren uitmoorden. Het heeft me gedwongen het idee van een simpele generalisatie van mensen op te geven, links goed, rechts slecht. Tegenwoordig ben ik ervan overtuigd dat er zowel oprechte humanisten als oprechte empathiebeschadigden zijn in alle groeperingen. Je moet echt leren – het is een lang leerproces – om het individu te zien en tegemoet te treden. En je detector aan hebben staan.’

Paul Hjelm knikte kort en sloeg Arto Söderstedt, die er uitgeput uitzag, gade. Het was blijkbaar lang geleden dat hij zo’n vurig betoog had gehouden.

‘Mooi gezegd’, zei Hjelm uiteindelijk. ‘Hoewel het geen zak met professor Udo Massicotte te maken heeft.’

‘Het heeft er alles mee te maken’, zei Söderstedt. ‘Echt alles.’

‘Hoe dan?’

‘Als je alleen maar kijkt hoe zijn huis eruitzag.’

‘De aanwijzingen die jij ziet zie ik niet’, zei Paul Hjelm.

‘Maar je ziet dus wel andere?’

‘Alleen dat een wetenschapper, en met name een arts van het niveau van Massicotte, geweten zou moeten hebben dat ophanging met een korte val een van de meest pijnlijke manieren van sterven is die bekend is. Met een lange val breek je je nek en raak je bewusteloos voordat je stikt. Met een korte blijf je bij je volle bewustzijn tot je langzaam gewurgd wordt.’

‘Maar zelfmoord is dan ook zelfbestraffing’, zei Arto Söderstedt. ‘Als het je menens is dan. Als het geen roep om hulp is. Het kan gaan om ware zelfverachting. Bijvoorbeeld: “Nu zal je dood net zo pijnlijk zijn als je leven geweest is, jij mislukkeling.”’

‘Waren er echt aanwijzingen voor zo’n zelfverachting?’

‘Er waren geen aanwijzingen voor het tegendeel.’

‘Hoe werkt het als we op deze manier van rol wisselen?’

‘We kunnen ons in de positie van de ander verplaatsen.’

Een poosje staarden ze elkaar aan. Alsof ze daadwerkelijk de ander waren geworden. Het was een bijzonder moment. Dat natuurlijk doorbroken moest worden.

‘Ik ben eerlijk gezegd niet van mening veranderd’, zei Arto Söderstedt uiteindelijk en hij leegde zijn glas. ‘Mijn wantrouwen tegen de zelfmoordtheorie heeft niets met het karakter van de geëerde professor te maken, maar met zijn woning en zijn werkplek.’

‘Als ik de zelfmoordtheorie wantrouw heeft het met het korte touw te maken’, zei Paul Hjelm, hij accepteerde de stand van zaken en leegde eveneens het kleine calvadosglaasje. Maar wel dat van hemzelf.

‘Doe jij dat dan?’

‘Professor Udo Massicotte was werkzaam binnen een geheim eu-project aangaande herkenning van terroristen die plastische chirurgie hebben ondergaan. Een hooggekwalificeerde arts met toegang tot een regenboogspectrum aan dodelijke drugs. Er moet wel heel veel gebeuren wil zo iemand zich met een korte val verhangen.’

‘Dus dit wordt een Opcop-zaak?’

‘Ik denk het wel’, zei Hjelm. ‘Maar we zullen niet veel tijd hebben om bewijzen te vinden. Breng me in elk geval een stap dichterbij. Zijn woning en zijn werkplek?’

Arto Söderstedt haalde diep adem en wenkte de serveerster. Toen zei hij: ‘Beide plekken zien eruit zoals ze er waarschijnlijk altijd al uitzagen. Een heel gewone combinatie van orde en wanorde. Alsof Massicotte alleen maar is opgestaan uit zijn stoel, zich uitgerekt heeft, een slok koffie genomen heeft en zich verhangen heeft met een korte val. Die alledaagsheid klopt niet. Hij staat juist op het punt iets extreems te doen, iets exceptioneels. Zelfs als hij geen afscheidsbrief achterliet – wat hij dus niet gedaan heeft – dan had hij wel íéts enigszins afwijkends gedaan met de plek die hij achterliet. Ofwel rommel gemaakt ofwel opgeruimd. Tekenen getoond van sentimentaliteit. Hier zien we een normale situatie die niet echt geweest kán zijn. Het is een situatie die fake ruikt.’

Paul Hjelm tekende de nota en haalde wat fooi tevoorschijn. Toen zei hij: ‘Ja, dat was inderdaad doorspekt met bewijs.’

Arto Söderstedt pakte ook een fooi, die hij op het tafelblad liet rinkelen terwijl hij opstond.

‘Maar eigenlijk gaat het daar natuurlijk helemaal niet over’, zei Söderstedt terwijl hij in de richting van de deur begon te lopen.

Hjelm wuifde kort naar het personeel en liep achter hem aan.

‘Niet?’ zei hij.

‘Nee’, zei Söderstedt en hij hield galant de deur open voor zijn chef.

‘Ik heb vanavond geen zin om ruzie met je te maken’, zei Paul Hjelm en hij stapte naar buiten de regen in. ‘Waar gaat het dan wel over?’

‘Over de ruimte in de kelder’, zei Arto Söderstedt.

Eerste rapport

Omschrijving: Rapport CJH-28347-B452

Opdrachtnummer: A-MC-100318

Doelstelling: Update, afwachten van respons

Datum huidig jaar: 21 maart

Level: The Utmost Degree of Secrecy

Volgens bovengenoemde overeenkomst worden met ingang van de huidige datum doorlopend rapporten geleverd met betrekking tot gezocht object, hieronder genoemd ‘W’.

Rapportage over de periode voor de uitplaatsing is niet gewenst. Het eerste rapport neemt zodoende een aanvang rond de tijd direct na W’s uittreding uit het complex. Dit had plaats in wat in het bronmateriaal wordt aangeduid als de leeftijd ‘voorafgaand aan het bewustzijn’.

W werd geadopteerd door het veeltalige diplomatengezin Berner-Marenzi dat zich, in overeenstemming met de intenties van de opdrachtgever, in constante beweging over de aardbol bevond. Dit hield in dat de jonge W nooit een duidelijke moedertaal kreeg, maar al vanaf de eerste stadia van het leren van taal in gelijke mate in contact kwam met het Spaans van vaderskant en het Duits van moederskant van moeder Maria en het Italiaans van vaderskant en het Russisch van moederskant van vader Luigi. Dat het gezin in haar uitbundige contact met de buitenwereld als regel Engels sprak, draagt bij aan het feit dat W aanspraak kan maken op tussen nul en vijf moedertalen.

Het heeft flink wat tijd gekost voor we een directe bron van W’s eerste jaren hebben kunnen lokaliseren. Het waren de vijf dagboeken van Maria Berner-Marenzi uit de jaren 1979 tot 1994 in afwisselend Spaans en Duits.

W is vier jaar als we hem voor het eerst tegenkomen in het dagboek van zijn adoptiemoeder. Hij is het jongste kind van drie, allen geadopteerd, omdat Maria Berner-Marenzi aan een genetische ziekte leed die inhield dat ze onvruchtbaar was en waar ze uiteindelijk vermoedelijk aan overleden zou zijn.

Als ze in leven had kunnen blijven.

De familie verlaat Manilla op de Filippijnen, waar Luigi Berner-Marenzi consul-generaal van Italië geweest is, brengt een jaar door in Dubai, Verenigde Arabische Emiraten, waarna Maria ambassadeur van Spanje wordt in Boekarest, Roemenië. Daar, in de schaduw van het meest corrupte regime van het staatssocialisme, gaat W zo langzamerhand naar school. Voor hij serieus leert schrijven wordt het Roemeens zijn zesde taal.

Als hij voor het eerst iets op schrift achterlaat, gebeurt dat echter in het Engels, aangezien hij in de wijk Lipscani in Boekarest naar een internationale school voor diplomatenkinderen gaat. Maria heeft het opstel overgeschreven in haar dagboek. Het heet ‘Mijn zomervakantie’ en luidt als volgt (met verbeterde spelfouten):

‘In de zomer gingen we zwemmen in het Gardameer. Het was koud. Una ging er het eerst in. Er waren veel stenen. Ze viel. Papa moest het water in rennen om haar overeind te trekken. Ik zwom op een andere plek die ik gevonden had. Vera kwam naar me toe. Maar het was mijn plek. Ze moest huilen en vond toen een eigen plek. Die was veel minder goed. Ze viel ook. Papa moest ook achter haar aan rennen. Ik zwom rond terwijl papa boos was op Una en Vera. Het was lekker in het water.’

Het korte opstel kreeg een hoog cijfer, zonder verdere commentaren. Een gedeelte uit de lyrische beoordeling van de lerares Engels voor het eerste semester is echter de moeite waard te citeren: ‘W trotseert regelmatig zijn neiging tot “spring-in-’t-veld” en kan zonder beproevingen zijn schooltaken uitvoeren. Dat de groepsopdrachten minder goed gaan heeft slechts te maken met de overduidelijke leiderskwaliteiten van W.’

De volgende grotere vermelding heeft te maken met een zeilwedstrijd in de Zwarte Zee. W is inmiddels negen jaar oud en heeft de meest trendgevoelige zeilklasse onder de knie gekregen, de ruim vijftig kilo lichte eenmansjol de laser. Hij zeilt tegen aanzienlijk oudere tegenstanders in het Roemeense kampioenschap in de havenstad Mangalia. De Ceausescugetrouwe lokale pers laat mededelen dat W tweede werd. Drie dagen later is het resultaat gewijzigd. Een notitie informeert droogjes dat de winnaar gediskwalificeerd is op grond van anticommunistische propaganda. In plaats daarvan wordt W nu als winnaar genoemd.

De oorspronkelijke laserwinnaar heette Costin Florescu en hij was op dat moment veertien jaar oud. In gesprekken met onze lokale representant laat Florescu mededelen dat er de dag na de wedstrijd een jongeman op zijn school in zijn geboortestad Constanţa gesignaleerd was met lichtblauw papier in zijn handen. Toen hij zelf een dag later terugkwam uit Mangalia had het volgende plaats:

‘Toen ik op school kwam stonden ze daar, een hele delegatie met de rector voorop. Zonder een woord te zeggen wezen ze naar mijn kluisje. Met trillende handen lukte het me mijn sleutels tevoorschijn te halen. Ik maakte het slot open. Daar lag een blaadje met de aansporing het communistische systeem omver te werpen. Een lichtblauw blaadje.’

Als het gezin vlak na het zeilincident naar Parijs verhuist, aangezien Luigi Berner-Marenzi benoemd wordt tot Italiaans cultureel attaché in Frankrijk, betekent dat nog een extra taal voor de jonge W en zijn zusters. Het is ook juist in het Frans dat de elfjarige W de volgende directe bron achterlaat. De volgende tekst, een schrijfoefening, is het enige van de hand van W dat bewaard gebleven is van The International School of Paris in het zestiende arrondissement. De tekst heet ‘Apprendre le français’ en zou over de moeilijkheden het Frans te leren gegaan moeten zijn. Klaarblijkelijk heeft de tekst ertoe bijgedragen dat W twee semesters later al ingeschreven stond op de Ecole Massillon, een van de katholieke elitescholen van de stad:

‘Frans is niet zo moeilijk. Toen ik van de week op het schoolplein stond kwam Louis met zijn twee maten op me af. Ze scholden me uit voor dingen die ik niet begreep. Maar ik kon aan hun gezichten zien wat ze zeiden. Het was kinderachtig. Ik praatte wat met ze. Toen ik wegliep gingen ze vechten.’

Een zogenaamd beknopte tekst. Hij wordt echter gecompleteerd door de dagboekaantekeningen van zijn moeder:

‘W leek erg blij toen hij vandaag thuiskwam. Mijn kleine jongen is echt groot geworden. Dat houdt wel in dat hij ook een beetje geheimzinnig doet, en ondanks het feit dat ik duidelijk kon zien dat er wat gebeurd was – hij had die schrandere blik die geen moeder kan ontgaan – weigerde hij ook maar een tipje van de sluier op te lichten. Pas tijdens Anaïs’ geweldige avondmaal, toen mijn kleine jongen echt leek te genieten van zijn foie gras, lukte het me hem een verklaring te ontfutselen. Hij begon echt te stralen toen hij zei: “Vandaag heb ik Frans geleerd, moeder.” Ik weet natuurlijk niet exact waar het over ging, maar van binnen werd ik er warm van. Ik vraag me af hoeveel kennis er in dat kleine lichaam huist. Zijn beide zusters hebben er meer moeite mee zich een zevende taal eigen te maken. Ze halen zowel grammatica als spelling door elkaar. Luigi zegt dat het komt doordat W de jongste is, en het is het makkelijkst talen te leren als je jong bent, maar ik weet dat dat niet de volledige verklaring is.’

Bijgevolg dient hieraan toegevoegd te worden dat er in de diplomatenwoning in het zestiende arrondissement een huishoudster was met de naam Anaïs, en dat zij de hoofdrol speelt in de episode waarmee we dit initiële rapport afronden. Twee getuigenissen zetten twee verschillende psychologische profielen neer. De eerste is wederom het dagboek van de moeder – en we schrijven nu ruim een jaar later, wanneer W binnen afzienbare tijd dertien jaar wordt:

‘Vandaag waren we genoodzaakt ons te ontdoen van Anaïs. Het was een harde klap voor ons. Deze, zoals we tot nu toe van mening waren, heerlijke verschijning uit de Provence, die meer dan een jaar onze dagelijkse maaltijden in feestelijke aangelegenheden heeft veranderd, om het dus nog niet eens over de weekend- en feestmaaltijden te hebben, heeft van de week mijn kleine jongen zo grof verraden dat er geen alternatief was. Ik was genoodzaakt in alle haast te handelen, aangezien Anaïs’ vals klinkende klaagzang anders de niet altijd zo tolerante oren van Luigi riskeerde te bereiken. Ze moest zodoende van het ene moment op het andere vertrekken, niet zonder een flinke bonus.’

Bij de Parijse politie is echter ook een getuigenis bewaard van ene Anaïs Criton, en één passage in het bijzonder is de moeite van het citeren waard:

‘Ik heb in zijn kamer echt een reageerbuis gevonden die gelabeld was als “Protobiamide”. Nee, helaas heb ik die niet meer, ik heb ’m teruggelegd. Was het gerucht dat ik in de bureaulades van de jonge W heb lopen speuren zijn moeder ter ore gekomen, dan zou mijn tijd erop gezeten hebben. Maar de tweede keer dat het gebeurde, was veel erger. Ik weet dat hij pas twaalf jaar is, commissaris, maar het gaat hier niet om een normale twaalfjarige. Jullie zouden zijn blik moeten zien. Ja, ja, ik weet dat de blik van een twaalfjarige geen enkel bewijs vormt, maar waarom zou hij anders dit protobiamide thuis hebben? Het is een stof die hevig reageert met eiwitten, zoveel heb ik begrepen van een vriend die scheikundige is, maar meer dan dat weet ik niet. Behalve hoe ontzettend vreselijk het jeukte. Het jeukte zo erg dat ik me opengekrabd heb. Daarbeneden, ja. Ik schaam me het te bekennen, maar na afloop bloedde mijn onderlichaam. Ja, ik weet uiteraard dat sperma voornamelijk eiwitten bevat, maar mag ik mijn theorie dan op tafel gooien? En het is beduidend meer dan een theorie, commissaris, dat garandeer ik u. Nee, ik weet dat het geen officieel bewijs is, maar tegelijkertijd realiseer ik me dat protobiamide op de een of andere manier in mijn slipje terecht is gekomen, en het deed verschrikkelijk pijn, commissaris, echt verschrikkelijk pijn. Mijn theorie? Ja, maar commissaris, dat is wel duidelijk. W heeft mij gestraft omdat ik mannen ontmoette. Hij heeft een laag protobiamide in mijn slipje gestreken, en toen ik seks met een man gehad had kwam de reactie. Moet ik nog meer uitleggen?’

Verder dan hier zijn we niet gekomen in ons speurwerk naar W. Aangezien er nog geen aanwijzingen zijn waar zijn huidige verblijfplaats zich bevindt zijn we gedwongen hem nu te verlaten op de drempel naar zijn puberteit. Nu wachten we op respons van de opdrachtgever. Moeten we doorgaan met ons speurwerk? We verwachten heel wat meer materiaal op te duikelen over zijn tijd tot aan zijn verdwijning, en onze aanbeveling is dat onze naspeuringen doorgaan totdat zich meer directe aanwijzingen beginnen te openbaren. Het zal naar alle waarschijnlijkheid niet lang duren.

Samenkomst

den haag, 10 mei

Jutta Beyer zat op de fiets. De zon scheen gul, de regen van de dag ervoor was verdwenen. Het voelde of het iets te laat was voor grillig aprilweer, maar aan de andere kant was het ook laat op de aardbol. Maar dat vond Jutta Beyer al een poos. Het was een gevoel dat het afgelopen jaar soms was toegenomen en soms was afgenomen.

Was toegenomen omdat haar inzicht in de huidige Europese misdaad was verdiept. Was afgenomen omdat ze voor het eerst sinds lange tijd van haar werk hield. Het was bijna zo dat ze aanleiding had tot vertrouwen.

Toen ze met haar fantastische Kalkhoff uit het Duitse Cloppenburg de straat in reed gebeurde er iets wat vaak gebeurde rond deze tijd in de ochtend. Ze kwam een collega tegen die zijn fiets op slot aan het zetten was.

‘Nee, Marek’, zei ze al voordat ze afstapte.

‘Ik heb niets gevraagd’, lachte Marek Kowalewski. ‘Maar goeiemorgen, Jutta.’

‘Het wordt altijd gedoe als we onze fietsen aan elkaar vast zetten’, zei Jutta en ze zette haar fiets op slot net op het moment dat er een antieke gezinswagen van het merk Toyota Picnic in de richting van de fietsenstalling gebromd kwam. Marek en Jutta zwaaiden naar de krijtwitte bestuurder, die terugzwaaide en in een roestwolk de hoek om verdween.

‘Arto zag er bleker uit dan normaal’, zei Kowalewski terwijl ze naar de ingang liepen van het oude Europolgebouw. ‘Het wordt tijd dat de zon zich nu echt laat zien.’

‘Ongelofelijk dat ze het nieuwe gebouw niet op tijd af hebben gekregen’, zei Beyer. ‘Het voelt alsof we hier uit aan het groeien zijn.’

‘Dat is de eu’, zei Kowalewski. ‘Bergen goede voornemens, megalange aanlooptijd. Terwijl het in Polen supergoed gaat.’

‘Voor het eerst in de wereldgeschiedenis’, zei Beyer.

Zwijgend liepen ze langs de bewaking en vervolgens de trappen op.

‘Goed weekend gehad?’ vroeg Kowalewski uiteindelijk.

‘Zo’n beetje als altijd’, zei Beyer. ‘Ik ben naar Antwerpen gefietst.’

‘België? Maar dat moet toch zo’n honderdvijftig kilometer zijn?’

‘Honderddertig’, zei Jutta Beyer. ‘Het gaat snel op een echte Kalkhoff, in tegenstelling tot zo’n Pools brik.’

‘Volgens mij heb ik een Hollands brik, om precies te zijn. Ik was thuis in Krakau dit weekend. Mijn moeder is ziek.’

‘Ai. Erg?’

‘Ja, haar hypochondrie was echt ernstig deze keer. Drie soorten kanker tegelijkertijd. Ik heb de verscheurde notitie van haar arts in de vuilnisbak gevonden. Ik heb ’m aan elkaar geplakt en genoegen genomen met de woorden “zo gezond als een fitte 35-jarige”.’

Jutta Beyer merkte dat ze er als altijd niet in slaagde afstand te bewaren tot Marek Kowalewski. Ze begon te lachen terwijl ze zich met pincodes toegang verschaften tot de kantoortuin van Opcop. Daarbinnen stonden Miriam Hershey en Laima Balodis net op bij hun wonderlijk samengegroeide bureaus.

‘Vergadering’, zei Balodis, vaag wijzend.

‘De Kathedraal?’ vroeg Beyer.

‘Nee’, zei Hershey. ‘Het Whiteboard.’

Kowalewski aanschouwde de laconieke dames en betrapte zich erop te filosoferen over gewoontes. Hoe snel werden bijnamen en routines niet gevestigd. ‘De Kathedraal’ was de grote vergaderzaal met cassetteplafond en beeldschermen voor alle 27 eu-lidstaten. ‘Het Whiteboard’ stond voor zowel de meer informele ontmoetingsplek in een hoek van de kantoortuin als het touchscreen dat het klassieke whiteboard verving.

Aan het bureau naast het whiteboard zat Paul Hjelm, de chef van Opcop, diep verzonken in een stapel papier. Naast hem zat de plaatsvervangend chef van de groep, de graatmagere Griek Angelos Sifakis, te stoeien met de internetverbinding. Het whiteboard flikkerde vreemd, Sifakis trok een al even vreemd gezicht en dook achter het bureau naar de harddisk van de computer.

Twee personen waren al aanwezig toen Kowalewski, Beyer, Hershey en Balodis ieder op een stoel gingen zitten. Het waren de Française Corine Bouhaddi en de Spanjaard Felipe Navarro. Arto Söderstedt kwam als laatste van iedereen aangeslenterd uit een uithoek van de kantoortuin, waar hij juist een lange, blonde vrouw omhelsd had. Marek Kowalewski bekeek haar met waardering. Een van de nationale representanten die zich altijd een beetje aan de rand van de kerngroep bevond, hij probeerde op haar naam te komen. Ze was toch Zweedse? Met een heel vreemde naam? Uiteindelijk wist hij het weer: Svenhagen.

Sara Svenhagen.

Een van de ruim tien nationale representanten ter plekke.

Angelos Sifakis kwam achter zijn bureau vandaan, bekeek het scherm, dat was opgehouden te flikkeren, en zei op zijn ingetogen wijze: ‘Zo dan, samenkomst van de kerngroep.’

Paul Hjelm keek op van zijn stapel papier en knikte naar Sifakis, die een foto tevoorschijn klikte van een oudere man met bedroefde ogen die werd uitvergroot tot het grote formaat van het elektronische whiteboard. Hjelm schraapte zijn keel en zei: ‘Dit is professor Udo Massicotte, plastisch chirurg van wereldklasse. Hij wordt onze opdracht van deze week. Afgelopen zaterdag heeft hij zich van het leven beroofd door zich te verhangen. Hij was op dat moment zevenenzestig jaar oud en werkzaam binnen een beveiligd gebied, namelijk een geheim eu-project betreffende herkenning van terroristen die plastische chirurgie ondergaan hebben. Men heeft ons een paar dagen toegang tot dit project beloofd, maar als we in die tijd niets vinden gaan de luiken weer dicht. Dat is in de eerste plaats de reden dat we hier hoog op inzetten, niet omdat we per se iets vermoeden. Vinden we binnen een paar dagen niets, dan laten we het vallen. Samenwerking met de navo is toegezegd, maar als de Amerikanen erbij betrokken zijn willen die waarschijnlijk hun eigen onderzoek uitvoeren.’

‘Een eventuele link met terrorisme, dus?’ zei Miriam Hershey, die een verleden had binnen de mi5 in Engeland.

‘Mogelijk’, gaf Hjelm toe.

‘Waar was hij precies mee bezig?’ vroeg Kowalewski.

‘Het is op ons bordje beland omdat er sprake is van een eu-project, maar we hebben niet voldoende informatie gekregen. Het project wordt uitgevoerd in Straatsburg, er zijn vijf onderzoekers en veiligheidsexperts van verschillende pluimage bij betrokken. We hebben zojuist groen licht gekregen om een paar van ons erheen af te laten reizen om met de overige vier te praten. Het project werd dus geleid door Udo Massicotte, de overige namen hebben jullie daar.’

Sifakis deed iets met zijn computer aan zijn bureau, en vier namen van zo te zien verschillende nationaliteiten kwamen tevoorschijn.

‘Vormen terroristen die plastische chirurgie ondergaan hebben een groot probleem?’ vroeg Jutta Beyer.

‘Ik heb erover gelezen’, zei Laima Balodis. ‘Westerse veiligheidsdiensten hebben het vaak moeilijk met het identificeren van voornamelijk Arabische terroristen, en schijnbaar zijn het er steeds meer die gebruik maken van ons onvermogen en zich plastisch laten opereren.’

‘Verdere info over de aard van het project kan in Straatsburg ingewonnen worden door Hershey en Balodis’, zei Hjelm.

‘Vlucht over precies een uur vanaf Schiphol’, zei Sifakis. ‘Taxi staat buiten te wachten, tickets, hotelreservering en overige informatie wordt naar jullie mobieltjes gestuurd. Off you go.’

Hershey en Balodis keken elkaar zuchtend aan.

‘Een budgetvlucht, neem ik aan?’ zei Hershey.

‘Koop ondergoed op de luchthaven’, zei Kowalewski.

‘Jullie moeten nu weg’, zei Hjelm.

En zo geschiedde. Hershey en Balodis liepen half rennend de kantoortuin door en vervolgens naar buiten.

‘Dat was gemeen’, zei Arto Söderstedt. ‘Dat hadden jullie ze vanochtend meteen kunnen meedelen.’

‘Het werd drie minuten voordat jullie hier waren bepaald’, zei Hjelm.

‘Maar er was geen sprake van zelfmoord?’ vroeg Jutta Beyer.

‘We denken van niet’, zei Hjelm. ‘Daar zijn aanwijzingen voor.’

‘Aanwijzingen?’

‘Arto?’ zei Paul Hjelm met leedvermaak in zijn stem.

Arto Söderstedt keek hem lang aan en zei toen: ‘Het is beter dat jullie er zonder informatie vooraf naar kijken.’

‘Het betreffende materiaal staat op jullie computers’, zei Sifakis. ‘Ga erdoorheen en laat ons weten wat jullie zien.’

Paul Hjelm bekeek zijn groep terwijl ze min of meer natuurlijke paren vormden. Dit was dus wat er over was van de oorspronkelijke Opcop-groep, die vorig jaar zo tragisch gedecimeerd was en nog geen vervangers gekregen had. Misschien werd eraan gewerkt, misschien ook niet. Hij kon de gedachte niet van zich afschudden dat er ergens een machthebber zat die hem aan het straffen was. Of misschien heette die machthebber eenvoudigweg Geweten.

Slecht Geweten.

Zowel Hershey en Balodis als Beyer en Söderstedt waren natuurlijke partners geworden. Navarro en Kowalewski waren computeragenten, net als Sifakis, en vonden het vrij makkelijk om alleen te werken of tijdelijke allianties met elkaar aan te gaan. Degene die er een beetje buiten viel was Bouhaddi. Zij had een partner nodig. En bovendien moest hij de vervangers voor de eeuwig gemiste Fabio Tebaldi en Livinia Potorac op orde krijgen.

Hij liep terug naar zijn kamer en zette, voor hij de navo belde, de radio aan voor wat muzikale rust. De eenvoudige maar majestueuze tonen van Beethoven slaagden erin een veel te groot deel van het Europees volkslied, ‘An die Freude’, te vormen voor hij de radio weer uitzette en de hoorn van de haak nam.

In de kantoortuin klikte Jutta Beyer zich met geroutineerde hand door haar computer en ze zei: ‘Nou, dat was niet veel hier …’

‘Foto’s,’ zei Arto Söderstedt, ‘verslagen. Zeg wat je ziet.’

Toen verzonk hij in een soort trance die Beyer zo goed herkende. Hij wachtte op haar.

Ze werkte zich door de foto’s heen, zowel die van de villa van Massicotte aan de rand van Charleroi in Wallonië als van zijn werkkamer in de provisorische ruimtes van het project in een gebouw dat toebehoorde aan het Europees gerechtshof in Straatsburg. Massicotte had zich in de villa verhangen, in een inloopkast in de slaapkamer. Beyers blik scande de beelden, zocht koortsachtig naar aanwijzingen. Terwijl ze zich op het schriftelijk onderzoeksmateriaal van de Belgische politie wierp ging Söderstedts trance over in een winterslaap. Je zag duidelijk hoe zijn lichaamstemperatuur met zo’n tien graden daalde.

Corine Bouhaddi bekeek hem van opzij en schudde haar hoofd. Toen zei ze: ‘Hoe onderbouwd is zijn alcoholisme?’

‘Hè?’ riep Kowalewski naast haar uit.

‘Ik zie het in de documentatie van de Belgische politie staan, maar ik zie nergens een bron. Behalve een roddelende buurvrouw.’

‘Mooi’, zei Kowalewski. ‘Schrijf ik op. Maar de scheiding is goed onderzocht. En vond een half jaar geleden plaats.’

‘Neem me niet kwalijk’, zei een stem van het bureau ernaast. ‘Er staat een verschrompelde lever in het lijkschouwingsrapport.’

Bouhaddi en Kowalewski draaiden zich om en keken in het enigszins ondefinieerbare gezicht van Navarro. Deze legde uit: ‘Levercirrose. Over alcoholisme gesproken, bedoel ik.’

‘Dank je’, zei Bouhaddi. ‘Mooi, dan hebben we dat onder controle.’

‘Twee jaar geleden stond er een artikel in La Nouvelle Gazette over het hardwerkende echtpaar Massicotte’, zei Kowalewski, met zijn gezicht vreselijk dicht op zijn beeldscherm.

‘Ben jij bijziend?’ vroeg Bouhaddi.

‘Ik wacht totdat de verziendheid van de ouderdom dit zal opheffen’, zei Kowalewski. ‘Net als dat de tijd mijn longen binnen een half jaar na Queens herstelde. Er staat onder andere: “We weten beiden dat we samen oud worden en samen zullen sterven.” Ruim een jaar later, hij zevenenzestig, zij vierenzestig, scheiding. Zij heeft hem verlaten. Hij heeft gezopen totdat hij zich verhing. Moeilijk iets anders te zien.’

‘Het zuipen was misschien meer oorzaak dan gevolg’, zei Bouhaddi.

‘Niet onwaarschijnlijk’, zei Kowalewski. ‘Misschien werd het zowel oorzaak als gevolg en daarom veel te zwaar om te dragen.’

‘Bijna 2 promille in zijn bloed bij het intreden van de dood’, las Navarro naast hen. ‘1,8.’

‘Alles bij elkaar lijkt het allemaal dezelfde kant op te wijzen’, zei Bouhaddi. ‘Scheiding, drank, workaholic, eenzaamheid, belabberde sociale vaardigheden, een slecht ontwikkelde sociale interesse.’

‘Maar het is er te netjes’, riep Jutta Beyer uit.

Söderstedts lichaamstemperatuur steeg aanzienlijk tijdens alleen al de minimale beweging die nodig was om voorover te leunen. Hij zei: ‘Leg uit.’

‘Het is net of Massicotte alleen opgestaan is van zijn bureau en gedacht heeft: Wacht, als ik ’s zelfmoord zou plegen. Daar zou ik misschien wat van opknappen. Geen uiting van gevoel.’

‘Hm,’ zei Söderstedt, enigszins op de wijze van Sherlock Holmes.

‘Zit ik verkeerd?’ vroeg Jutta Beyer buiten adem.

‘Daar heb ik geen idee van’, zei Arto Söderstedt en hij zakte weer weg in zijn trance. ‘Ga verder.’

Beyer keek teleurgesteld naar hem en werkte zich verder door het materiaal.

‘Korte val?’ zei Corine Bouhaddi.

Kowalewski keek op.

‘Het touw?’

‘Ja’, zei Bouhaddi. ‘Er was een hoog plafond in die inloopkast. Het krukje was hoog, eerder een trappetje. Het zou uitstekend gegaan zijn als hij een lang touw gebruikt had. En het lijden vermeden had.’

‘Eis jij nu geen rationaliteit van een zelfmoordenaar?’

‘Al het andere duidt op rationaliteit’, zei Bouhaddi en ze haalde haar schouders op.

‘Maar nou zie ik het’, riep Jutta Beyer zo stil als ze kon uit.

Dingen stil uitroepen bleef een hele kunst.

Söderstedts ledematen ontdooiden wederom, iets langzamer dit keer.

‘Wat zie je?’ vroeg hij.

‘De ruimte in de kelder’, zei Beyer.

‘Leg uit alsjeblieft’, zei Söderstedt en hij rekte zijn nek uit. Alsof hij een hele winter in slaap geweest was.

‘De villa van professor Udo Massicotte was groot’, zei Beyer. ‘Hij was groot en redelijk rommelig, als ik het eerste verslag hier lees. Hij was aan het afglijden, als ik het andere goed lees. Levercirrose etcetera. Gescheiden, als mens een mislukking. De villa weerspiegelt dat. Hij had wel een schoonmaakdame – zij heeft hem immers gevonden – maar zij heeft duidelijk geen indrukwekkend werk gedaan. Het was overal stoffig. Behalve op één plek. Een ruimte in de kelder die heel goed schoongemaakt was.’

‘Dank je, Jutta’, zei Arto Söderstedt en hij stond op. ‘Bovendien weet jij hoe ver het naar Charleroi is. Wat overigens een heel vreemde plaats is om te gaan wonen voor een van de beste plastisch chirurgen ter wereld. Charleroi staat algemeen bekend als de lelijkste stad ter wereld. Er gaan speciale reizen heen voor mensen die willen zwelgen in lelijkheid.’

‘Ruim tweehonderd kilometer’, zei Jutta Beyer.

‘Daar rijden we in twee uur heen, toch?’

‘Niet in jouw aftandse auto.’

‘Mijn Toyota Picnic verlangt al naar een facelift in de lelijkste stad ter wereld’, beweerde Söderstedt galant terwijl hij zijn jasje aantrok en in de richting van de deur liep.

‘Moeten we dat niet aan de baas vragen?’ vroeg Jutta Beyer.

Waarop Arto Söderstedt verstijfde en bleef staan. Beyer haalde hem in en keek hem verbaasd aan. Hij boog zich naar haar over en zei met klem: ‘Als jij, Jutta Beyer, mij ooit iets aan de báás ziet vragen, beloof me dan me direct naar de afgrond te leiden.’