Jean-Christophe Grangé

De passagier

Uit het Frans vertaald door Floor Borsboom

Uitgeverij De Geus

breda 2015

De vertaling van dit boek is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het Vertaalfonds van de Internationale Boekenbeurs Sharjah

Oorspronkelijke titel Le passager, verschenen bij Éditions Albin Michel

Oorspronkelijke tekst © Éditions Albin Michel, 2011

Nederlandse vertaling © Floor Borsboom en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Gary Isaacs/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2434 5

nur 332/305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

#

Het gerinkel boorde zich als een gloeiende naald door zijn bewustzijn.

Hij droomde van een zonovergoten muur. Hij volgde zijn schaduw op de witte wand, die begin noch eind had. De muur was het universum. Strak, verblindend, onverschillig …

Weer dat gerinkel …

Hij opende zijn ogen. Zag de oplichtende cijfers van de kwartswekker die naast hem stond. 4:02. Hij hees zich op een elleboog. Zocht op de tast naar de hoorn. Zijn hand tastte in het niets. Hij herinnerde zich dat hij in de rustkamer was. Hij voelde aan de zakken van zijn witte jas, vond zijn mobiel. Keek op het schermpje. Hij kende het nummer niet. Hij nam op zonder zijn naam te noemen.

Een stem klonk op in het donkere vertrek.

‘Dokter Freire?’

Hij gaf geen antwoord.

‘Bent u dokter Mathias Freire, de dienstdoende psychiater?’

De stem leek van heel ver te komen. Nog steeds die droom. De muur, het witte licht, de schaduw …

‘Ja, dat ben ik’, zei hij eindelijk.

‘Ik ben dokter Fillon. Ik heb nachtdienst in de wijk Saint-Jean Belcier.’

‘Waarom belt u me op dit nummer?’

‘Dat hebben ze me opgegeven. Ik stoor u toch niet?’

Zijn ogen raakten gewend aan het donker. De lichtbak. Het metalen bureau. De afgesloten medicijnkast. De rustkamer was gewoon een spreekkamer met het licht uit. Hij sliep op de behandeltafel.

‘Wat is er aan de hand?’ gromde hij terwijl hij overeind kwam.

‘Een vreemde toestand bij station Saint-Jean. Bewakers hebben er tegen middernacht een man aangetroffen. Een zwerver die zich had verstopt in een loods langs het spoor.’

De dokter klonk gespannen. Freire keek nog eens naar de wekker: 4:05.

‘Ze hebben hem naar de eerstehulppost gebracht en het politiebureau op de place des Capucins gebeld. De politie heeft hem meegenomen en mij gebeld. Ik heb hem op het bureau onderzocht.’

‘Is hij gewond?’

‘Nee. Maar hij weet helemaal niets meer. Complete amnesie.’

Freire gaapte: ‘Doet hij niet alsof?’

‘U bent de specialist. Maar ik geloof van niet, nee. Het is net alsof hij van een andere planeet komt. Of eigenlijk uit het niets.’

‘Gaat de politie me bellen?’

‘Nee. Ze brengen die vent naar u toe.’

‘Bedankt’, zei hij op ironische toon.

‘Ik meen het. U kunt hem helpen. Ik weet het zeker.’

‘Hebt u een doktersattest opgesteld?’

‘Dat heeft hij bij zich. Succes ermee.’

De man hing snel op. Mathias Freire bleef bewegingloos zitten. De ingesprektoon boorde zich in het donker door zijn trommelvlies. Het was beslist zijn nacht niet. Het feest was om 21.00 uur begonnen. Op de afdeling Gedwongen Opnames had een nieuweling in zijn kamer gescheten, zijn uitwerpselen opgegeten en toen de pols gebroken van een verpleger. Een half uur later had een schizofrene patiënt zich op de afdeling West met stukjes linoleum de aderen doorgesneden. Freire had toegezien op de eerstehulpverlening en de man vervolgens laten overbrengen naar het az Pellegrin.

Hij was om middernacht weer naar bed gegaan. Een uur later was hij bij een patiënt geroepen die poedelnaakt rondliep over het ziekenhuisterrein, gewapend met een plastic trompet. Ze hadden hem drie spuitjes met een kalmerend middel moeten geven voordat hij eindelijk in slaap was gevallen en vervolgens iedereen moeten kalmeren die hij met zijn getoeter had gewekt. Op hetzelfde moment had een vent op de afdeling Verslaafdenzorg een epileptische aanval gekregen. Toen Freire er arriveerde, had hij zijn tong al afgebeten. Het bloed spoot uit zijn mond. Ze hadden hem met zijn vieren in bedwang moeten houden. Tijdens die worsteling had de man Freires mobiel ingepikt. De psychiater had moeten wachten tot hij buiten kennis was om zijn vingers los te wrikken en het apparaatje te bemachtigen dat plakte van het bloed.

Hij was pas om 03.30 uur weer naar bed gegaan. De rust had niet langer dan een half uur geduurd, onderbroken door dat telefoontje waar hij de ballen van begreep. Shit.

Hij zat roerloos in het donker. De ingesprektoon klonk nog steeds, spookachtige sonde in het contourloze vertrek.

Hij stopte zijn mobiel in zijn zak en stond op. Hij zag de witte muur uit zijn droom weer voor zijn geestesoog. Een vrouwenstem mompelde: ‘Feliz’ … Dat betekende ‘gelukkig’ in het Spaans. Waarom Spaans? Waarom een vrouw? Hij voelde de bekende stekende pijn in zijn linkeroog, die altijd opspeelde wanneer hij net wakker was. Hij masseerde zijn oogleden en dronk water uit de kraan boven de gootsteen.

Nog steeds op de tast opende hij de deur met zijn pasje.

Hij had hem op slot gedaan – de medicijnkast was de heilige graal van de afdeling.

Vijf minuten later liep hij over het glanzende wegdek van het ziekenhuisterrein. Bordeaux was sinds de vorige dag in mist gehuld. Een dichte, wittige, onverklaarbare mist. Hij zette de kraag op van zijn regenjas die hij had aangetrokken over zijn witte jas. De zilte geur van de nevel irriteerde zijn neusgaten.

Hij nam het hoofdpad. Het zicht was nog geen drie meter, maar hij kende de omgeving als zijn broekzak. Grijs gepleisterde paviljoens, gewelfde daken, vierkante grasveldjes. Hij had een verpleger kunnen sturen om de nieuwkomer te halen, maar hij stond erop zijn ‘cliënten’ persoonlijk te ontvangen …

Hij stak de centrale binnenplaats met rondom een stuk of wat palmbomen over. Normaal gesproken stemden die bomen, een herinnering aan de Antillen, hem optimistisch. Maar vannacht niet. De kou en vochtigheid wonnen. Hij kwam bij de toegangspoort, stak zijn hand op naar de bewaker en liep naar buiten. De smerissen waren in aantocht. Het zwaailicht draaide langzaam en stilletjes in het rond, als een vuurbaak aan het einde van de wereld.

Freire deed zijn ogen dicht. De pijn klopte onder zijn ooglid. Hij hechtte geen enkel belang aan die puur psychosomatische gewaarwording. De hele dag lang behandelde hij mentale stoornissen die hun weerslag hadden op het lichaam. Dus waarom niet in zijn eigen lijf?

Hij deed zijn ogen weer open. Een van de agenten stapte uit, gevolgd door een man in burger. Hij begreep nu waarom de arts aan de telefoon zo geschrokken had geklonken. De amnesiepatiënt was een reus. Hij was bijna twee meter lang en woog vermoedelijk meer dan honderddertig kilo. Hij droeg een hoed – een echte Texaanse stetson – en cowboylaarzen van hagedissenleer. Een donkergrijze jas spande om zijn schouders. Hij had een plastic tasje en een dikke bruine envelop met officiële papieren in zijn handen.

De smeris wilde op hem aflopen, maar Freire gebaarde dat hij moest blijven waar hij was. Hij liep op de cowboy af. De pijn werd bij elke stap erger en specifieker. Een spiertje begon samen te trekken in zijn ooghoek.

‘Goedenavond’, zei hij toen hij nog maar een paar meter van de man af was.

Geen antwoord. De gestalte stond roerloos in de wazige lichtkring van een lantaarnpaal. Freire richtte zich tot de smeris die was blijven staan, met zijn handen op zijn heupen, klaar om in te grijpen.

‘Het is goed. U kunt gaan.’

‘Moet ik niet vertellen wat er is gebeurd?’

‘Stuur me morgenochtend maar het proces-verbaal.’

De agent knikte, draaide zich om en stapte in de auto, die op zijn beurt in de mist verdween.

De twee mannen stonden tegenover elkaar, slechts gescheiden door enkele mistflarden.

‘Ik ben dokter Freire’, zei hij ten slotte. ‘Ik werk op de Spoedeisende Hulp van het ziekenhuis.’

‘Gaat u me helpen?’

De zware stem was toonloos. Freire kon zijn gezicht, dat schuilging in de schaduw van de stetson, niet goed zien. Zijn hoofd leek dat van een reus in een stripverhaal. Wipneus, grote mond, zware kin.

‘Hoe voelt u zich?’

‘U moet me helpen.’

‘Loopt u met me mee?’

De man verroerde zich niet.

‘Kom mee’, zei Freire en hij stak zijn arm uit. ‘We gaan u helpen.’

De bezoeker week onwillekeurig terug. Er viel wat licht op zijn gezicht. Freire zag bevestigd wat hij al in een glimp had gezien. Een gelaat dat tegelijk kinderlijk en reusachtig was. De man moest in de vijftig zijn. Plukken zilverkleurig haar staken onder zijn hoed uit.

‘Kom maar. U hoeft niet bang te zijn.’

Freire had zijn meest overtuigende stem opgezet. Geesteszieken zijn hypergevoelig. Ze voelen meteen of iemand hen in de maling neemt. Geen denken aan om hen voor de gek te houden. Je moet altijd open kaart spelen.

De man besloot met hem mee te lopen. Freire draaide zich om, handen in zijn zakken, ongedwongen air, en begaf zich in de richting van het ziekenhuis. Hij probeerde niet achterom te kijken – als om te bewijzen dat hij het volste vertrouwen had.

Ze liepen naar de ingang. Mathias ademde door zijn mond, dronk de koude en natte lucht in zoals je op een ijsblokje zuigt. Hij was doodmoe. Het slaapgebrek, de mist, maar vooral dat weerkerende gevoel van machteloosheid ten opzichte van de waanzin die elke dag een ander gezicht liet zien …

Wat had die nieuwkomer voor hem in petto? Wat zou hij voor hem kunnen betekenen? Freire dacht bij zichzelf dat er niet veel kans was dat hij ook maar iets te weten zou komen over zijn verleden. Laat staan dat hij hem zou kunnen genezen …

Dat betekende het om psychiater te zijn.

Een zinkend schip leeghozen met een vingerhoedje.

#

Het was negen uur ’s ochtends toen hij in zijn auto stapte – een tweedehands Volvostationcar die hij bij zijn verhuizing naar Bordeaux anderhalve maand geleden had aangeschaft. Hij had naar huis kunnen lopen – het was nog geen kilometer – maar gewoontegetrouw nam hij de auto.

Het psychiatrisch ziekenhuis Pierre-Janet lag in het zuidwesten van de stad, niet ver van het az Pellegrin. Freire woonde in de Flemingwijk, tussen het Pellegrin en de campus van de universiteit, op de exacte grens van Bordeaux, Pessac en Talence. De Flemingwijk was een anonieme buurt van volstrekt identieke roze huizen, met keurig gesnoeide heggen en een tuintje voor en achter voor de ‘privacy’. Een geluk op menselijke maat, dat zich van straat tot straat aaneenreeg, als ouderwets speelgoed op een lopende band.

Freire reed stapvoets door de dichte mist die nog altijd weigerde op te trekken. Hij zag niet veel, maar deze stad interesseerde hem niet. ‘U zult zien, het is net een klein Parijs’, hadden ze tegen hem gezegd. Of: ‘Het is een prestigieuze stad.’ Of ook wel: ‘Het is het Olympus van de wijn!’ Ze hadden zo veel gezegd. Hij had er niets van gezien. En wat hij ervan had gezien kwam hem vagelijk voor als kleinburgerlijk, arrogant en vooral dodelijk saai. Een vlakke en kille agglomeratie die op elke hoek van de straat een stijve, provinciaalse sfeer ademde.

Hij had ook nog niet kennisgemaakt met het andere gezicht van Bordeaux – zijn vermaarde gegoede burgerij. Zijn collega-psychiaters waren veeleer van die oude linkse rakkers die op voet van oorlog stonden met de betere stand. Kankeraars die niet in de gaten hadden dat ze zelf deel uitmaakten van die klasse waar ze zo veel kritiek op hadden. Hij beperkte het contact met hen tot gesprekken bij de lunch: grappige verhalen over gekken die vorken inslikten, tirades tegen het psychiatrische stelsel in Frankrijk, vakantieplannen en pensioenopbouw.

En al had hij erbij willen horen, het zou hem niet zijn gelukt. Freire had één grote handicap: hij dronk geen wijn. Wat in Aquitaine hetzelfde was als doof, blind of volledig verlamd zijn. Men had het hem nooit verweten, maar de stilte om hem heen sprak boekdelen. Geen wijn, geen vrienden, was het adagium in Bordeaux. Zo simpel was dat. Hij kreeg nooit telefoontjes, mailtjes of sms’jes. Geen ander contact dan beroepsmatig – via het intranet van het ziekenhuis.

Hij had zijn wijk bereikt.

Elk huis droeg hier de naam van een edelsteen. Topaas. Diamant. Turkoois … Het was het enige waaraan de huizen te onderscheiden waren. Freire woonde in ‘Opaal’. Bij zijn verhuizing naar Bordeaux had hij gedacht dat hij dit huis had gekozen omdat het dicht bij het ziekenhuis was. Hij vergiste zich. Hij had zijn keuze op deze wijk laten vallen omdat die neutraal en onpersoonlijk was. Een ideale plek om je te verbergen. Een schutkleur aan te nemen. In de massa op te gaan. Hij was hierheen gekomen om een streep onder zijn Parijse verleden te zetten. Een streep onder de man die hij ooit was geweest: een erkende, eminente en in zijn milieu gevierde psychiater.

Hij parkeerde op een paar meter van zijn huis. De mist was zo dicht dat de gemeente de straatverlichting had laten branden.

Zijn garage gebruikte hij nooit. Toen hij uitstapte had hij het gevoel dat hij in een zwembad met melkwit water dook. De lucht was gevuld met miljarden druppeltjes, als een pointillistisch schilderij.

Hij versnelde zijn pas, zijn handen diep in de zakken van zijn regenjas. Toen hij wederom zijn kraag opzette, prikte de ijskoude waterdamp in zijn nek. Hij voelde zichzelf net een privédetective in een oude Hollywoodfilm, eenzame held op zoek naar de waarheid.

Hij duwde het tuinhekje open, stak het van vocht glanzende grasveldje over en stak zijn sleutel in het slot.

Het huis was binnen al even doorsnee als buiten. Tien keer, honderd keer, herhaalde zich in de wijk dezelfde indeling: halletje, woonkamer, keuken, slaapkamers boven … Met dezelfde materialen. Zwevend parket. Wit gesausde muren. Triplexdeuren. De bewoners gaven hier uitdrukking aan hun persoonlijkheid middels hun meubilair.

Hij trok zijn regenjas uit en liep in het donker naar de keuken. De originaliteit van Freires huis was dat er vrijwel geen meubels stonden. Zijn verhuisdozen stonden nog ongeopend tegen de muren, bij wijze van decor. Hij woonde in een modelwoning, maar veel te zien viel er niet.

In het licht van de straatlantaarns buiten zette hij een pot thee. Schatte zijn kansen in om nog een paar uur te kunnen slapen. Zo goed als nul. Hij moest om 13.00 uur weer aan het werk: hij kon beter zijn statussen bijwerken. Zijn dienst zou om 22.00 uur eindigen. Daarna zou hij zonder te eten op de bank neerploffen en verstrooid naar een of ander amusementsprogramma kijken. Dat zou hij de dag daarna, op zondag, nog eens dunnetjes overdoen. En na een goede nacht slapen zou hij maandag weer enigszins normale uren werken.

Hij keek naar de theeblaadjes die onder in de theepot lagen te trekken en dacht bij zichzelf dat er iets moest veranderen. Hij moest niet meer zo veel diensten doen. Gezond gaan leven. Sporten. Op vaste tijden eten … Maar dit soort gedachten maakten óók deel uit van het vage, repetitieve en doelloze stramien van zijn dagelijks leven.

Hij haalde het theezeefje uit de pot en zag het water donkerder kleuren. Exacte weerspiegeling van zijn brein dat in sombere gedachten verzonk. Ja, dacht hij bij zichzelf, terwijl hij het zeefje weer terugdeed, hij had hier willen opgaan in de gekte van anderen. Om zijn eigen gekte te vergeten.

Twee jaar geleden, hij was drieënveertig jaar, had Mathias Freire in het psychiatrisch ziekenhuis van Villejuif, Parijs, de grootst mogelijke beroepszonde begaan: hij had het met een patiënte gedaan. Anne-Marie Straub. Schizofreen. Manisch-depressief. Een chronische patiënte die de rest van haar leven in een instelling zou slijten. Hij had het taboe aller taboes overschreden.

Toch was er niets ongezonds of tegennatuurlijks aan geweest. Als hij Anne-Marie buiten de ziekenhuismuren zou hebben ontmoet, zou hij ook als een blok voor haar zijn gevallen. Hij zou dezelfde onverklaarbare, brandende hartstocht voor haar hebben opgevat als toen ze voor het eerst zijn spreekkamer was binnengewandeld. Isoleercellen, medicijnen, noch het gekrijs van andere patiënten hadden zijn begeerte kunnen intomen. Liefde op het eerste gezicht, niets meer en niets minder.

Freire woonde intern, in een bijgebouw. Hij ging elke nacht naar Anne-Maries paviljoen. Hij zag het allemaal weer voor zich. De met zeil bedekte gangen. De deuren met kijkgaatjes. De sleutelbos waarmee hij overal kon binnenkomen. Hij sloop als een schim door het duister, geleid – of eigenlijk voortgedreven – door zijn begeerte. Hij kwam elke nacht door de zaal voor kunsttherapie. En elke nacht weer sloeg hij zijn ogen neer om Anne-Maries schilderijen aan de muren niet te zien. Ze schilderde donkere, verwrongen, obscene wonden tegen een felrode achtergrond. Soms scheurde ze het linnen zelfs open met een schildersmes, à la Lucio Fontana. Als hij haar werk in het daglicht bekeek, dacht hij bij zichzelf dat Anne-Marie misschien wel een van de gevaarlijkste patiënten in het ziekenhuis was. ’s Nachts wendde hij zijn blik af en spoedde zich naar haar kamer.

Die nachten hadden hem voorgoed getekend. Hartstochtelijke omhelzingen in de afgesloten cel. Mysterieuze, bezielde, betoverende liefkozingen. Verward gefluister in zijn oor. ‘Niet kijken, lieveling … Ze doen je niets …’ Ze doelde op de geesten die hen, volgens haar, in het donker omringden. Mathias zei niets, met zijn ogen open in de duisternis. Dit moet een keer misgaan, zei hij steeds weer tegen zichzelf. Dit gaat geheid een keer mis.

Op een keer was hij na het vrijen in slaap gevallen. Een uur. Misschien niet eens. Toen hij wakker werd – om ongeveer drie uur ’s nachts – hing Anne-Maries naakte lichaam boven het bed. Ze had zich opgehangen. Met zijn riem.

Hij had het een seconde lang niet begrepen. Hij dacht dat hij nog droomde. Hij had dat lichaam met de zware borsten, dat hem opnieuw opwond, zelfs bewonderd. En toen was de paniek in zijn aderen geëxplodeerd. Hij had eindelijk begrepen dat alles voorbij was. Voor haar. Voor hém. Hij had zich aangekleed en haar lijk met riem en al aan de raamroede laten hangen. Hij had geen verplegers gewaarschuwd, was door de gangen weggevlucht en zijn kamer ingeschoten als een vos zijn hol.

Buiten adem en volledig van de kaart had hij zichzelf een injectie met een kalmerend middel gegeven en was in foetushouding in bed gaan liggen, met het laken over zijn hoofd.

Toen hij twaalf uur later wakker was geworden, had het nieuws al de ronde gedaan. Niemand had zich erover verbaasd – Anne-Marie had al vaker geprobeerd om een einde aan haar leven te maken. Er was een onderzoek ingesteld naar de herkomst van de riem. Dat had niets opgeleverd. Mathias Freire was niet eens ondervraagd. Anne-Marie Straub was al bijna een jaar zijn patiënte niet meer. Ze had geen naaste familie. Niemand had een klacht ingediend. Zaak afgedaan.

Vanaf die dag had Freire alleen nog op de automatische piloot en op een dieet van antidepressiva en angstremmers zijn werk gedaan. Zijn beroep was hem goed van pas gekomen. Geen enkele herinnering aan die periode. Verstrooide consulten. Vage diagnoses. Droomloze nachten. Tot zich die buitenkans van een vacature in Bordeaux had voorgedaan. Die hij met beide handen had aangegrepen. Hij was afgekickt van de pillen. Had zijn koffers gepakt, de tgv genomen en niet meer achterom gekeken.

Sinds hij werkzaam was in het Pierre-Janet, had hij voor een nieuwe professionele aanpak gekozen. Hij vermeed elke betrokkenheid bij zijn werk. Zijn patiënten waren alleen nog maar hokjes die hij moest aankruisen: schizofrenie, depressie, hysterie, ocs (obsessief-compulsieve stoornis), paranoia, autisme … Hij vinkte af, bepaalde de behandeling – en bleef op afstand. Men noemde hem kil, wereldvreemd, een robot. Des te beter. Hij zou geen patiënt meer aanraken. Hij zou nooit meer zijn hele ziel in zijn werk leggen.

Hij keerde geleidelijk naar het heden terug. Hij stond nog steeds voor het keukenraam met uitzicht op de uitgestorven, in mist gehulde straat. Zijn thee zag zwart als koffie. Het was nog maar amper licht. Achter de heggen dezelfde huizen. Achter de ramen dezelfde levens, dezelfde mensen, die nu nog sliepen. Het was zaterdagochtend, en iedereen sliep dus verplicht uit.

Freire veegde de condens van het raam. Op dat moment stapten er twee mannen in lange zwarte jassen uit hun auto. Freire kneep zijn ogen samen. Hij kon ze niet goed zien, maar hun silhouetten deden denken aan die van fbi-agenten in een Amerikaanse film. Of aan die twee potsierlijke figuren in Men in Black. Wat hadden die hier te zoeken?

Freire vroeg zich af of het misschien bewakers waren van een beveiligingsbedrijf die door buurtbewoners waren ingehuurd, maar hun auto noch hun elegante outfit paste in dat profiel. Ze stonden inmiddels met hun rug tegen de motorkap van de zwarte terreinwagen, in de motregen die hen niet leek te deren. En ze keken strak voor zich uit. Mathias voelde de pijn achter zijn oog weer opspelen.

Want waar die doorweekte gasten dwars door de mist hun blik op gericht hielden was zijn huis. En meer in het bijzonder zijn eigen silhouet achter het keukenraam.

#

Na een hazenslaapje op zijn sofa, met een stuk of wat statussen bij wijze van deken, was Freire om 13.00 uur terug in het Pierre-Janet. Geen hond op de Spoedeisende Hulp. Geen ontredderde patiënten, geen stomdronken zwervers, geen doorgedraaide gekken die van de straat waren gehaald. Wat een mazzel. Hij groette de verpleegsters, die hem zijn post overhandigden met de statussen die de vorige dag waren uitgetypt. Hij ging naar zijn kantoortje, dat niets anders was dan zijn spreekkamer annex rustruimte.

Hij opende als eerste het proces-verbaal betreffende de man met geheugenverlies bij station Saint-Jean. Het was opgesteld door kapitein Nicolas Pailhas, van het politiebureau op de place des Capucins. Freire had de vorige nacht niet meer geprobeerd om de cowboy te ondervragen of zelfs maar te begrijpen wat er aan de hand was. Hij had hem na een kort lichamelijk onderzoek met een pijnstiller naar bed gestuurd. Hij zou morgen wel zien.

Vanaf de eerste regels van het pv was Freire in de ban.

De onbekende was omstreeks middernacht door spoorwegbeambten aangetroffen in een werkplaats langs spoor 1. De man had het slot geforceerd en zich in de loods verschanst. Op de vraag van de beambten wat hij daar deed, was hij het antwoord schuldig gebleven en evenmin in staat geweest om te zeggen hoe hij heette. Afgezien van zijn cowboyhoed en hagedissenleren laarzen droeg de indringer een grijs-wollen mantel, een versleten fluwelen jasje, een sweater met de opdruk champion en een gescheurde spijkerbroek. Hij had geen papieren bij zich of wat dan ook om hem te identificeren. De man wekte de indruk in shock te verkeren. Het kostte hem moeite om te praten. En soms ook om te begrijpen wat hem werd gevraagd.

Verontrustender was dat hij twee voorwerpen bij zich had die hij weigerde af te geven. Een enorme bahcosleutel van 450 mm en een telefoonboek van Aquitaine uit 1996 – zo’n baksteen van duizenden pagina’s van dundrukpapier. De bahco en het telefoonboek zaten onder het bloed. De cowboy kon niet uitleggen waarom hij die voorwerpen bij zich had. Of waar dat bloed vandaan kwam.

In de veronderstelling dat hij gewond was hadden de beambten van de sncf hem meegenomen naar de eerstehulppost van het station. Een eerste onderzoek had geen verwondingen aan het licht gebracht. Het bloed op de sleutel en op het telefoonboek moest dus van iemand ánders zijn. De stationschef had de politie gebeld. Pailhas en zijn mannen waren vijftien minuten later gearriveerd. Ze hadden de onbekende meegenomen en er de dienstdoende wijkarts bij gehaald, de man die Freire had gebeld.

Het verhoor op het politiebureau had evenmin iets opgeleverd. Ze hadden de man gefotografeerd. Zijn vingerafdrukken afgenomen. Technisch rechercheurs hadden hem ook wat speeksel en haar afgenomen om zijn dna door de nationale dna-databank te halen. Ze hadden ook vuil op zijn handen en onder zijn nagelranden verzameld. Het wachten was op de uitslag van de tests. Uiteraard hadden ze ook de bahco en het telefoonboek meegenomen. Bewijsmateriaal. Maar bewijs van wat?

Zijn pieper ging af. Freire keek op zijn horloge – 15.00 uur. Het circus begon. Met alle externe en interne patiënten zat je hier niet lang stil. Hij las op zijn schermpje dat er een probleem was in de isoleercel van paviljoen West. Hij vertrok in looppas, met zijn tas in de hand, en nam het hoofdpad, waar nog steeds een dikke mist hing. Het ziekenhuis bestond uit een tiental paviljoens, elk voorbehouden aan een regio in Aquitaine of een specifiek ziektebeeld: verslavingszorg, seksuele criminaliteit, autisme …

Paviljoen West was het derde van links. Freire spoedde zich de hoofdgang in. Witte muren, beige linoleum, zichtbare leidingen: dezelfde inrichting voor elk gebouw. Geen wonder dat patiënten zich bij terugkeer in de schoot van de inrichting in het gebouw vergisten.

‘Wat is er aan de hand?’

De co-assistent reageerde geïrriteerd: ‘Jezus, ziet u dan niet wat er aan de hand is?’

Freire negeerde de agressieve toon. Hij wierp een blik door het kijkgaatje. Een naakte vrouw, blank lichaam besmeurd met stront en urine, zat met bebloede vingers neergehurkt in een hoekje van de cel. Ze had verfschilfers van de muur gekrabd, waarop ze energiek zat te kauwen.

‘Geef haar een spuitje’, zei hij op neutrale toon. ‘300 mg loxapac.’

Hij herkende haar wel maar kon niet meer op haar naam komen. Een vaste klant. Vermoedelijk vanochtend opgenomen. Ze zag lijkwit. Haar gezicht was vertrokken van angst. De botten staken uit haar broodmagere lijf. Ze stopte de schilfers als cornflakes met handenvol tegelijk in haar mond. Er zat bloed op haar vingers. Op de kalkschilfers. Op haar lippen.

‘400 mg’, bedacht hij zich. ‘Geef haar maar 400 mg.’

Freire verbaasde zich er allang niet meer over dat psychiaters vaak machteloos stonden. Voor chronische patiënten bestond maar één oplossing: verdoven met kalmeringsmiddelen tot ze waren uitgeraasd. Het was niet veel, maar het was in ieder geval iets.

Op de weg terug maakte hij een omweg langs zijn eigen afdeling, Henri-Ey. Het paviljoen huisvestte achtentwintig patiënten, allen afkomstig uit het oosten van Aquitaine. Schizofreen. Depressief. Paranoïde … En ook minder duidelijke gevallen.

Hij ging naar de balie en bekeek de notities van die ochtend. Een huilbui. Een vechtpartij in de keuken. Een junk die god mag weten hoe een touw had weten te bemachtigen en zijn penis had afgebonden. Niets bijzonders.

Freire stak de naar verschaalde tabak riekende eetzaal over – bij de gekken werd roken nog gedoogd. Hij ontsloot een volgende deur. Een penetrante ethanolgeur kondigde de ziekenzaal aan. In het voorbijgaan begroette hij enkele bekenden. Een dikke vent in een witte jas die dacht dat hij de directeur van de inrichting was. Een Afrikaanse man die de vloer van de gang sleet door almaar hetzelfde stukje op en neer te lopen. En een man die stond te schommelen als duikelaar en wiens ogen diep verstopt leken in zijn voorhoofd.

Op de ziekenzaal vroeg hij naar de man met geheugenverlies. De co-assistent bladerde door het logboek. Rustige nacht. Normale ochtend. De cowboy was om 10.00 uur voor neurobiologisch onderzoek overgebracht naar het Pellegrin, maar had onder geen beding een röntgenonderzoek of willekeurig welke scan willen ondergaan. De artsen die hem hadden onderzocht hadden op het eerste gezicht geen lichamelijk letsel kunnen vinden. Ze dachten meer aan een dissociatief geheugenverlies, als gevolg van een psychisch trauma. Wat betekende dat de cowboy iets had meegemaakt, of alleen maar gezien, wat tot een acuut geheugenverlies had geleid. Maar wát?

‘Waar is hij nu? In zijn kamer?’

‘Nee, in de Camille-Claudelzaal.’

Een van de tics van de moderne psychiatrie is om zalen, afdelingen en paviljoens naar beroemde geesteszieken te noemen. Zelfs de waanzin heeft zijn kampioenen. De Claudelzaal was gewijd aan kunsttherapie.

Freire ging opnieuw een gang in en ontsloot rechts een deur. Hij betrad het vertrek waar patiënten konden schilderen, beeldhouwen of knutselen met riet of papier.

Hij liep langs de tafels voor kleien en schilderen naar de tafel waar ze aan het vlechten waren. De patiënten werkten er met ingespannen blik aan rieten manden, servetringen of placemats. De buigzame stengels trilden in de lucht terwijl alle gezichten verkrampt waren, als versteend. Hier leefde het plantaardige en schoot het menselijke wortel.

De cowboy zat aan het eind van de tafel. Zelfs zittend stak hij minstens twintig centimeter boven iedereen uit. Hij had een getaand en gerimpeld gezicht en droeg nog steeds zijn idiote hoed. Zijn grote blauwe ogen vormden het enige lichtpunt in zijn gepantserde gelaat.

Freire liep op hem af. De reus vlocht een mand in de vorm van een boot. Hij had eeltige handen. Een arbeider, een boer …, dacht de psychiater.

‘Goedemiddag.’

De man keek op. Hij knipperde aan één stuk door, zij het traag, met zijn ogen. Telkens als zijn irissen van onder zijn oogleden tevoorschijn kwamen, straalden ze een vloeibaar en paarlemoerachtig licht uit.

‘Hallo’, zei hij terug, terwijl hij met een tikje zijn hoed oplichtte, als een rodeokampioen.

‘Wat bent u aan het maken? Een boot? Een pelota-handschoen?’

‘Weet nog niet.’

‘Kent u het Baskenland?’

‘Weet niet.’

Freire schoof een stoel bij en ging tegenover hem zitten.

De lichte ogen rustten opnieuw op hem.

‘Ben je een spychiater?’

Hij nam nota van de omkering. Misschien dyslectisch. Hij merkte ook op dat de man hem tutoyeerde. Eigenlijk wel een goed teken. Mathias besloot om ook tot ‘jij’ over te gaan.

‘Ik ben Mathias Freire. Het hoofd van deze afdeling. Ik heb je hier gisteravond laten opnemen. Heb je goed geslapen?’

‘Ik heb steeds dezelfde droom.’

De man ging door met vlechten. Er hing een drassige geur van vochtig riet in de zaal. Behalve zijn enorme hoed droeg de kolos een hem te leen gegeven T-shirt en katoenen broek. Hij had enorme, gespierde armen, bedekt met rossig-grijze haartjes.

‘Wat voor droom?’

‘Eerst is het heel warm. En dan wit …’

‘Hoezo wit?’

‘De zon. De zon is meedogenloos, weet je … Hij verplettert alles.’

‘Waar speelt die droom zich af?’

De cowboy haalde zijn schouders op zonder zijn werk te onderbreken. Het was net of hij aan het breien was. Het was een nogal komisch gezicht.

‘Ik loop door een dorp met spierwitte muren. Een Spaans dorp. Of Grieks … ik weet niet. Ik zie mijn schaduw. Die loopt voor me uit. Op de muren. De grond. Hij valt loodrecht, bijna verticaal. Het moet tegen twaalven zijn.’

Freire voelde zich onbehaaglijk. Hij had dezelfde droom gehad, vlak voordat hij de man had ontmoet. Een voorteken? Hij geloofde er niet in, maar hij hield van de synchroniciteittheorie van Carl Jung. Met het beroemde voorbeeld van de scarabee: een patiënte vertelt hem dat ze over een gouden scarabee heeft gedroomd, en precies op dat moment tikt een gouden tor op het raam van zijn praktijk.

‘En dan?’ gaf hij een zetje. ‘Wat gebeurt er daarna?’

‘Er is een flits die nog veel witter is. Een explosie, maar zonder geluid. Ik zie niets meer. Ik ben volkomen verblind.’

Rechts van hem klonk gegrinnik op. Freire schrok. Een klein mannetje, een dwerg met een monsterlijk hoofd, zat hen op zijn hurken onder een tafel te bespieden. Antoine, bijgenaamd Toto. Ongevaarlijk.

‘Ga door.’

‘Ik maak dat ik wegkom. Ik ren door witte straten.’

‘Is dat alles?’

‘Ja. Nee. Wanneer ik wegren, beweegt mijn schaduw niet meer. Hij blijft op de muur staan. Net als in Hiroshima.’

‘Hiroshima?’

‘Na de atoombom bleven de schaduwen van de slachtoffers op de muren staan. Wist je dat?’

‘Ja’, zei Freire, die vaag van het verschijnsel had gehoord.

Er viel een stilte. De cowboy sloeg een paar wilgentenen kruiselings over elkaar en keek toen plotseling op. Zijn pupillen fonkelden in de schaduw van zijn grote hoed.

‘Wat denk je, dok? Wat betekent dat?’

‘Het is waarschijnlijk een symbolische versie van wat je hebt meegemaakt’, improviseerde Freire. ‘Die witte flits is een metafoor voor je geheugenverlies. De shock die je hebt ondergaan heeft als het ware een blanco pagina op je geest geplakt.’

Pure shrinkenblabla, die goed klonk maar nergens op sloeg. Een beschadigd brein heeft lak aan mooie frasen en logische verklaringen.

‘Er is alleen een probleem’, mompelde de man. ‘Die droom heb ik al heel lang.’

‘Dat lijkt maar zo’, antwoordde Freire. ‘Het zou heel vreemd zijn als je je nog je dromen van vroeger zou kunnen herinneren. Die behoren tot je intieme, persoonlijke geheugen. Dat deel van je geheugen dat is aangetast, snap je?’

‘Hebben we dan meerdere geheugens?’

‘Laten we zeggen dat we een algemeen, cultureel geheugen hebben – zoals je herinneringen aan Hiroshima – en een autobiografisch geheugen, voor dingen die jezelf betreffen. Je naam. Je familie. Je beroep. En je dromen …’

De reus schudde langzaam zijn hoofd: ‘Ik weet niet hoe het verder met me moet. Mijn hoofd is helemaal leeg.’

‘Maak je maar niet druk. Het is er allemaal nog. Een dergelijk geheugenverlies is vaak van korte duur. En als het langer duurt, hebben we manieren om je geheugen te stimuleren. Tests, oefeningen. We gaan ervoor zorgen dat je geest weer wakker wordt.’

De man keek hem aan met zijn grote ogen die grijs waren geworden.

‘Waarom wilde je vanochtend geen foto’s in het ziekenhuis laten maken?’

‘Daar hou ik niet van.’

‘Zijn er al eens foto’s van je gemaakt?’

Geen antwoord. Freire drong niet aan.

‘Is je vandaag nog iets te binnen geschoten’, vervolgde hij, ‘van wat er de afgelopen nacht is gebeurd?’

‘Bedoel je waarom ik in die loods was?’

‘Bijvoorbeeld.’

‘Nee.’

‘En die bahcosleutel? Dat telefoonboek?’

De man fronste zijn wenkbrauwen.

‘Er zat bloed op, hè?’

‘Ja, er zat bloed op. Waar komt dat vandaan?’

Freire had een autoritaire toon aangeslagen. De trekken van de reus verstarden en kregen toen iets hulpeloos.

‘Ik … Ik heb geen idee …’

‘En je naam? Je voornaam? Je woonplaats?’

Freire had spijt van zijn spervuur. Te kortaf. Te snel. De man leek nog meer in paniek te raken. Zijn lippen trilden.

‘Zou je een hypnosesessie willen proberen?’

‘Nu?’

‘Morgen. Je moet nu eerst uitrusten.’

‘Zou dat helpen?’

‘Ik kan niets garanderen. Maar met suggestie kunnen we …’

De pieper aan zijn riem ging af. Hij wierp een blik op het schermpje en stond meteen op: ‘Ik moet weg. Een spoedgeval. Denk na over mijn voorstel.’

De cowboy ontvouwde langzaam zijn een meter negentig en reikte hem zijn geopende hand. Het gebaar was vriendelijk bedoeld maar had iets angstaanjagends.

‘Niet nodig, dok. Ik doe mee. Ik vertrouw je. Tot morgen.’

#

Een man had zich verschanst in de toiletten naast de hal van de seh. Hij weigerde al een half uur om naar buiten te komen. Freire stond voor het wc-hokje, met een man van de technische dienst en zijn gereedschapskist. Na herhaalde verzoeken – bevelen – liet hij de deur openmaken. De man zat met opgetrokken knieën en zijn armen om zijn hoofd op de grond naast de closetpot. Het was donker in het hokje, en er hing een verstikkende stank.

‘Ik ben psychiater’, zei Freire terwijl hij de deur met zijn schouder dichtduwde. ‘Hebt u hulp nodig?’

‘Sodemieter op.’

Hij knielde met één been neer tussen de plassen urine.

‘Hoe heet u?’

Geen antwoord. De man had nog steeds zijn armen om zijn hoofd.

‘Ga mee naar mijn kamer’, zei hij terwijl hij een hand op zijn schouder legde.

‘Sodemieter op, zei ik toch!’

De man had een spraakgebrek. Het was net alsof hij zijn woorden met speeksel en al opzoog. Verbaasd over de aanraking had hij zijn hoofd opgericht. Freire ving in het halfduister een glimp op van zijn mismaakte gezicht. Tegelijk ingevallen en opgezwollen, asymmetrisch, alsof het in stukken was gescheurd.

‘Opstaan’, beval hij.

De man keek op. Hij kon zijn gezicht nu beter zien. Een samenraapsel van gekreukeld vlees, uitgerekte huid en glanzende striemen. Pure horror.

‘U kunt me vertrouwen’, zei Freire, zijn walging bedwingend.

Meer dan aan brandwonden moest hij denken aan lepra. Een besmettelijke ziekte die langzaam maar zeker het gezicht wegvreet. Maar toen hij in het donker zijn ogen samenkneep, begreep hij dat er iets anders aan de hand was. De man had de huid van zijn gezicht tot plooien en vouwen geknepen en aan elkaar geplakt, vermoedelijk met synthetische lijm. Hij had zichzelf verminkt om zich als zwaargewonde in het ziekenhuis te laten opnemen. Münchhausen-by-proxysyndroom, dacht de psychiater, en hij zei nogmaals: ‘Kom mee.’

De man stond eindelijk op. Freire deed de deur open, blij om weer licht te zien en normaal te kunnen ademen. Ze verlieten de toiletten, maar de nachtmerrie bleef. Hij sprak een uur lang met de lijmman en zag zijn diagnose bevestigd. De bezoeker was tot alles bereid om te worden opgenomen en verzorgd. Voor het moment liet Freire hem overbrengen naar het az Pellegrin om zijn gezicht te laten behandelen – de lijm begon het weefsel weg te branden.

17.30 uur.

Freire liet zich vervangen op de seh en ging terug naar zijn afdeling. Hij installeerde zich in zijn cp, het consultatiepunt waar zich zijn werkkamer en secretariaat bevonden. Het was er uitgestorven. Hij at een broodje terwijl hij langzaam van deze nieuwe verschrikking bekwam. Op de universiteit hadden ze hem gerustgesteld: alles went. Maar bij hem had dat niet gewerkt. Hij raakte er niet aan gewend. Het ging zelfs van kwaad tot erger. Zijn gevoeligheid voor de waanzin was een open zenuw geworden die continu werd geïrriteerd, zo niet geïnfecteerd …

18.00 uur.

Terug naar de eerste hulp.

Rustiger. Alleen mensen die zich vrijwillig lieten opnemen. Hij kende ze. In de anderhalve maand dat hij hier nu werkte kon hij er al de draaideurpatiënten uit pikken. Ze werden een tijdje opgenomen en behandeld, knapten op, gingen naar huis, vergaten hun pillen te slikken, vielen weer terug, en dan was het ‘Hé, dokter, daar ben ik weer’.

19.00 uur.

Hij moest nog maar een paar uur doorhalen. Hij keek scheel van vermoeidheid, zodat hij af en toe zijn ogen moest sluiten. Hij dacht aan de cowboy. Het geval had de hele dag door zijn hoofd gespookt. Het intrigeerde hem. Hij trok zich terug in zijn spreekkamer en zocht het telefoonnummer van het politiebureau op de place des Capucins. Hij vroeg Nicolas Pailhas te spreken, de rechercheur die het proces-verbaal had opgesteld. De smeris werkte die zaterdag niet. Maar met een beroep op zijn autoriteit als psychiater wist Freire zijn mobiele nummer los te peuteren.

Pailhas nam vrijwel meteen op. Mathias zei wie hij was.

‘Ja?’ zei de smeris op geïrriteerde toon.

Hij stelde het bepaald niet op prijs dat hij midden in zijn vrije weekend werd gestoord.

‘Ik wilde weten of u al vorderingen hebt gemaakt met uw onderzoek.’

‘Ik ben nu thuis. Met mijn kinderen.’

‘Maar u hebt allerlei onderzoeken uitgezet. U moet toch al iets binnen hebben?’

‘Ik begrijp niet waar u zich mee bemoeit.’

Freire dwong zichzelf rustig te blijven: ‘Deze patiënt valt onder mijn verantwoordelijkheid. Het is mijn werk om hem te behandelen. Wat onder meer inhoudt dat ik zijn identiteit moet achterhalen en hem moet helpen zijn geheugen terug te vinden. We werken samen in deze zaak, begrijpt u?’

‘Nee.’

Freire gooide het over een andere boeg: ‘Is er in Bordeaux en omgeving niemand als vermist opgegeven?’

‘Nee.’

‘Hebt u contact opgenomen met daklozenorganisaties?’

‘Zijn we mee bezig.’

‘Hebt u ook gedacht aan stations in de buurt van Bordeaux? Aan treinreizigers die wellicht iets hebben gezien?’

‘We wachten nog op reacties.’

‘Hebt u een politiebericht laten uitgaan? Een internetsite, een gratis telefoonnummer geopend? Hebt u …’

‘Als we het niet meer weten, zullen we u bellen.’

Hij negeerde de sarcastische toon en gooide het opnieuw over een andere boeg: ‘En de analyse van het bloed op de bahco en het telefoonboek?’

‘O-positief. Net als de helft van de Franse bevolking.’

‘Zijn er vannacht geen gewelddadige incidenten gemeld?’

‘Nee.’

‘En het telefoonboek? Hebt u gekeken of er een pagina of een naam is aangestreept?’

‘U denkt volgens mij dat u commissaris Maigret bent.’

Mathias klemde zijn kiezen op elkaar: ‘Ik probeer alleen maar de identiteit van die man te achterhalen. Nogmaals, we streven hetzelfde doel na. Ik ga hem morgen onder hypnose brengen. Als u ook maar over enige aanwijzing, enige informatie beschikt die richting kan geven aan mijn vragen, dan is het nu het moment om me die te geven.’

‘Ik heb niets’, gromde de smeris. ‘Hoe vaak moet ik dat nog zeggen?’

‘Ik heb uw bureau gebeld. Ik kreeg niet de indruk dat er vandaag iemand aan die zaak werkt.’

‘Ik ga morgen weer aan het werk’, zei de smeris knorrig. ‘En dat dossier is mijn prioriteit.’

‘Wat hebt u met de bahco en het telefoonboek gedaan?’

‘We hebben met bekwame spoed en via de geëigende kanalen een gerechtelijke procedure in gang gezet.’

‘En wat betekent dat in het Frans?’

De smeris grinnikte, al iets beter gehumeurd: ‘Alles is nu in handen van fo. Maandag hebben we de resultaten binnen. Kunt u daarmee leven?’

‘Kan ik op u rekenen, als u iets weet?’

‘Oké’, zei Pailhas op een inschikkelijker toon. ‘Maar dat werkt twee kanten op. Als die hypnose van u ook maar iets oplevert, neemt u contact met me op.’

Hij viel even stil en voegde er toen aan toe: ‘Dat is in uw eigen belang.’

Mathias glimlachte. De reflex van het dreigement. Je zou elke smeris aan een psychoanalyse moeten onderwerpen om de diepere redenen te ontdekken waarom ze dat beroep hadden gekozen. Freire beloofde het en gaf hem zijn nummer. Geen van beiden geloofden ze er echt in. Ieder voor zich en moge de beste winnen.

Freire ging terug naar de seh. Hij moest het nog twee uur volhouden. Het goede nieuws was dat hij naar huis kon voordat de grote chaos uitbrak. Die van zaterdagavond. Hij zag verscheidene patiënten, schreef antidepressiva en angstremmers voor en stuurde ze allemaal weer naar huis.

22.00 uur.

Mathias droeg de dienst over aan zijn opvolger en ging terug naar zijn werkkamer. De mist was nog steeds geen duimbreed geweken en leek in de loop van de avond zelfs dichter geworden. Freire besefte opeens dat die dichte nevels heel zijn dag hadden besmet. Alsof alles onwerkelijk was.

Hij deed zijn witte jas uit. Pakte zijn spullen bij elkaar. Trok zijn regenjas aan. Voordat hij wegging besloot hij nog even langs de man met de cowboyhoed te gaan. Hij ging naar zijn afdeling en nam de trap naar de eerste verdieping. In de gang hingen nog smerige etensgeuren, vermengd met de gebruikelijke stank van urine, ether en medicamenten. Hier en daar hoorde je het geslof van pantoffels over het zeil, het getetter van televisies en de klik van een staande draaiasbak waarin een peuk verdween.

Plotseling werd hij besprongen door een vrouw. Hij schrok onwillekeurig en herkende haar toen. Mistinguett. Zo noemde iedereen haar. Hij was haar echte naam vergeten. Ze was in de zestig en al veertig jaar de kluts kwijt. Niet kwaadaardig, maar ze had haar uiterlijk niet mee. Verward, wit haar. Verslonsde, grauwe trekken. Ogen met koortsige pupillen, omfloerst, fonkelend, wreed. De vrouw hing aan de revers van zijn trenchcoat.

‘Rustig, Mistinguett’, zei hij terwijl hij zich bevrijdde van haar klauwen. ‘Je moet gaan slapen.’

Gelach spoot uit haar mond als bloed uit een wond. Het ging over in een woedend gesis en vervolgens in een radeloze zucht.

Freire pakte haar stevig bij de arm – de vrouw stonk naar zalf en pis.

‘Heb je je pillen ingenomen?’

Hoeveel keer per dag zei hij dat wel niet? Het was geen vraag meer, maar een dringend verzoek, een smeekbede, een bezwering. Hij slaagde erin om Mistinguett haar kamer binnen te loodsen. Nog voor ze wat dan ook kon zeggen, deed hij de deur op slot.

Hij merkte dat hij in een reflex zijn magneetpasje had gepakt om alarm te slaan. Je streek ermee over een radiator of een leiding, en de verplegers kwamen aanrennen. Hij huiverde en stopte het ding in zijn zak. Waarin verschilde zijn werk eigenlijk van dat van een gevangenbewaarder?

Hij kwam bij de kamer van de cowboy. Hij klopte zachtjes aan. Geen antwoord. Hij deed de deur open en betrad het donkere vertrek. De kolos lag in bed, bewegingloos, enorm. Zijn hoed en laarzen stonden op wacht bij het bed. Als trouwe huisdieren.

Freire kwam zachtjes naderbij om de reus niet aan het schrikken te maken.

‘Ik heet Michel’, mompelde de man.

Freire deinsde achteruit.

‘Ik heet Michel’, herhaalde hij. ‘Ik heb maar één of twee uur geslapen, en ik heb het voor mekaar.’ Hij draaide zijn hoofd naar de psychiater. ‘Niet slecht, toch?’

Mathias deed zijn tas open. Pakte blocnote en pen. Zijn ogen raakten gewend aan het donker.

‘Is dat je voornaam?’

‘Nee, mijn achternaam.’

‘Hoe schrijf je die?’

‘M.I.S.C.H.E.L.L.’

Freire noteerde het, maar had er niet veel fiducie in. Die herinnering kwam veel te snel. Vermoedelijk een verwarde geheugenflard. Of ronduit een verzinsel.

‘Is je in je slaap nog iets anders te binnen geschoten?’

‘Nee.’

‘Heb je gedroomd?’

‘Ik geloof van wel.’

‘Waarvan?’

‘Altijd hetzelfde, dok. Het witte dorp. De explosie. Mijn schaduw die op de muur blijft staan …’

Hij sprak langzaam, met een dikke tong, alsof hij nog half sliep. Mathias schreef nog steeds. Mijn boeken over dromen erop naslaan. Zoeken naar dromen over schaduwen. Hij wist nu hoe hij zijn avond zou besteden. Hij keek op van zijn blocnote. De ademhaling van de man was regelmatig geworden. Hij was weer in slaap gevallen. Freire trok zich terug. Toch een bemoedigend teken. Morgen zou de hypnosesessie misschien wel vruchten afwerpen.

Hij liep terug door de gang en ging naar beneden. De plafondlampen waren gedoofd. Het sein om te gaan slapen.

Buiten hulde de mist de palmbomen en lantaarnpalen op het terrein als in de grote zeilen van een spookschip. Hij dacht aan de kunstenaar Christo die ooit de Pont-Neuf en de Reichstag had ingepakt. Er kwam een nog vreemder idee bij hem op. Het was de nevelige geest van de amnesiepatiënt, de mist van zijn geheugen, waarin het ziekenhuis en heel de stad waren gehuld … Bordeaux was in de ban van die dolende geest …

Op weg naar het parkeerterrein bedacht Freire zich opeens.

Hij had geen honger en ook geen zin om naar huis te gaan.

Hij kon die naam net zo goed meteen gaan controleren.

#

Hij ging terug naar zijn cp, sloot zich op in zijn kamer en ging achter zijn computer zitten, zijn jas over de rugleuning. Hij surfte regelrecht naar het pmsi, het programma van geïntegreerde medische informatiesystemen, een database van alle medische en klinische handelingen die op Frans grondgebied waren verricht.

Geen Mischell.

Freire gebruikte die databank nooit. Misschien bestonden er wel restricties met betrekking tot de vertrouwelijkheid van bepaalde gegevens. Tenslotte was schending van de privacy in Frankrijk een misdrijf dat niet verjaarde.

Die eerste tegenslag spoorde hem aan om dieper te graven. Toen ze de man met de bahco hadden aangetroffen, droeg hij geen identiteitspapieren bij zich. Zijn kleren waren versleten. Daarnaast vertoonde hij uiterlijke tekenen van een leven in de openlucht: getaande huid, door de zon gebruinde handen. Een dakloze?

Mathias pakte de telefoon en belde het ccas, het gemeentelijk centrum voor maatschappelijke dienstverlening, dat dag en nacht bereikbaar was. Hij legde de naam voor: geen Mischell onder de daklozen die in Aquitaine geregistreerd stonden. Hij belde het asais, het steunpunt sociale reïntegratie, en toen de Daklozenopvang. Die organisaties waren eveneens buiten werkuren bereikbaar, maar geen spoor van een Mischell in hun administratie.

Freire zocht verder op het net. Geen telefoonabonnee met die naam in de regio Aquitaine of Midi-Pyrénées. Dat verbaasde hem niets. Hij had al verwacht dat de onbekende vermoedelijk ongewild een verkeerde achternaam opgaf. Die korte oplevingen van zijn geheugen leverden voorlopig alleen nog maar onvolledige informatie op.

Mathias had een ander idee. Volgens het politierapport dateerde het telefoonboek dat hij bij zich had van 1996.

Na veel zoeken ontdekte hij een site waarop je oude telefoonboeken kon raadplegen. Hij koos het jaar 1996 en zocht naar Mischell. Tevergeefs. In geen van de vijf departementen van de regio Aquitaine was iemand met die naam te vinden. Zou hij ergens anders vandaan komen?

Freire ging terug naar Google en typte gewoon ‘Mischell’ in. Dat leverde ook niet veel op. Het profiel van een zekere Mischell op My Space.com met een videomontage waarin Mulder en Scully, de hoofdpersonen van The X-Files, ten tonele werden gevoerd. Muziekfragmenten van de zangeres Tommi Mischell. Een site van een zekere Patricia Mischell, een helderziende uit Missouri in Amerika. De zoekmachine vroeg hem steeds weer of hij misschien niet ‘Mitchell’ bedoelde.

Middernacht. Het werd nu echt tijd om naar huis te gaan. Mathias deed zijn computer uit en pakte zijn spullen bij elkaar. Toen hij al bijna bij de poort was, zei hij tegen zichzelf dat hij allerlei instanties zou moeten afgaan met een foto van de cowboy: daklozencentra in Bordeaux en omgeving, het cmp, het psychologisch-medisch centrum, en het cattp, het opvangcentrum voor deeltijdtherapie. Hij kende ze allemaal. Hij zou er persoonlijk langs gaan, want hij wist bijna zeker dat zijn cowboy al eerder psychische problemen had gehad.

De mist dwong hem om stapvoets te rijden. Hij deed bijna een kwartier over het kleine stukje naar zijn wijk. Er stonden abnormaal veel auto’s in de straat geparkeerd: de zaterdagavonddiners. Onmogelijk om voor de deur te parkeren. Hij zette zijn auto honderd meter verderop en liep door de dichte witte nevel terug. De straat had geen contouren meer. Lantaarnpalen zweefden door de lucht. Alles maakte een luchtige, onwezenlijke indruk. Een moment later realiseerde hij zich dat hij verdwaald was. Hij liep als een blinde langs de druipende heggen en vierdeursauto’s, ging op zijn tenen staan om de namen van de huizen te lezen.

Eindelijk zag hij de bekende letters: opaal.

Hij duwde op de tast het hek open. Zes stappen. Sleutel in het slot. Hij deed de deur achter zich dicht en liep vagelijk opgelucht zijn halletje in. Hij smeet zijn tas weg, legde zijn regenjas op een van de verhuisdozen in de gang en liep zonder het licht aan te doen door naar de keuken. Bij de standaardinrichting van zijn huis hoorden de standaardgebaren van zijn eenzaamheid.

Een paar minuten later liet hij voor het raam een pot thee trekken. In de stilte hoorde hij nog de echo van zijn patiënten. Alle psychiaters kennen dat fenomeen. Ze noemen het ‘de muziek van de gekken’. Hun verwarde manier van praten. Hun sloffende tred. Hun wanen. Zijn hoofd gonsde nog van hun gemompel als een schelp van de echo van de zee. De gekken lieten hem nooit helemaal los. Of eigenlijk was hij zelf nooit weg uit Henri-Ey.

Zijn gedachten stokten in één keer.

De zwarte terreinwagen van gisteren was opgedoken uit de mist.

Het voertuig gleed langzaam, heel langzaam, door de straat en hield stil voor zijn huis. Freires hart klopte in zijn keel. De twee mannen in het zwart stapten in één vloeiende beweging uit en bleven roerloos voor zijn ramen staan.

Freire probeerde te slikken. Onmogelijk. Hij bleef staan en nam hen aandachtig op. Ze waren minstens één meter tachtig lang en droegen, onder hun mantel, een donker kostuum, het jasje hoog dichtgeknoopt, glanzend in het schijnsel van de straatlantaarn. Wit overhemd en zwarte stropdas. Ze hadden iets van hoge ambtenaren, vormelijk en ambitieus, maar straalden ook iets clandestiens en gewelddadigs uit.

Mathias stond er als versteend bij. Hij wachtte tot ze het tuinhekje zouden openduwen en bij hem aan zouden bellen. Maar niets van dat al. Ze verroerden zich niet. Ze stonden open en bloot onder de lantaarnpaal. Hun gezichten waren in overeenstemming met de rest. De een: hoog voorhoofd, hoornen bril, achterover gekamd wit haar. De ander onguurder: lang, kastanjebruin haar dat al dunner werd, borstelige wenkbrauwen, gekwelde gezichtsuitdrukking.

Twee smoelen met regelmatige trekken.

Twee playboys van in de veertig die er relaxed bij stonden in hun dure Italiaanse kloffie.

Wie waren ze? Wat wilden ze van hem?

De pijn in zijn linkeroog kwam terug. Hij sloot zijn ogen en masseerde zachtjes zijn oogleden. Toen hij ze weer opendeed, waren de twee geestverschijningen gevlogen.

#

Anaïs Chatelet kon het bijna niet geloven.

Wat een ongelooflijke mazzel.

Een weekenddienst die een lijk opleverde. Een echte moord, volgens de regelen der kunst, met rituelen en verminkingen. Zodra het telefoontje was binnengekomen, had ze haar auto genomen en zich naar de plaats delict begeven: station Saint-Jean. Onderweg prentte ze zich de informatie in die ze gekregen had. Een naakte jongeman. Meerdere wonden. Abnormale mise-en-scène. Niets waar je de vinger op kon leggen, maar iets wat naar waanzin, wreedheid, duisternis riekte … Geen uit de hand gelopen knokpartij of roofmoord. Toen ze de politiebusjes voor het station zag staan, de zwaailichten ronddraaiend in de mist, de agenten in regenjacks die als glanzende spoken op en neer liepen, begreep ze dat het echt waar was. Haar eerste moord als politieofficier met de rang van kapitein. Ze zou een onderzoeksteam samenstellen. De zaak haarfijn uitzoeken. De schuldige vinden en de voorpagina van alle kranten halen. Op haar negenentwintigste!

Ze stapte uit en ademde de drassige geur van de buitenlucht in. Bordeaux was nu al zesendertig uur ondergedompeld in dat wittige nat. Het was alsof er een moeras over de stad was geschoven, met zijn nevels, zijn reptielen en zijn waterige vocht. Wat het geheel nog een extra dimensie gaf: een moord in de mist. Ze huiverde van opwinding. Een agent van het bureau van de place des Capucins zag haar en liep haar tegemoet.

De man die het lijk had ontdekt was een zogenaamde ‘jockey’, een machinist die treinen van het rangeerterrein het station in rijdt. Zijn dienst ging om 23.00 uur in en hij had zijn auto op het parkeerterrein voor sncf-personeel gezet, ten zuiden van het station. Hij was via een zij-ingang naar de sporen gelopen en had het lijk ontdekt in een niet meer gebruikte smeerkuil tussen spoor 1 en de voormalige reparatieloodsen. Hij had de stationschef gebeld, die zich onmiddellijk in verbinding had gesteld met de mannen van de suge, de spoorwegpolitie, en de bewakers van het particuliere beveiligingsbedrijf dat verantwoordelijk was voor de veiligheid op het station. Daarna was ook de politie van het dichtstbijzijnde bureau op de place des Capucins gealarmeerd.

De rest wist Anaïs al. De officier van justitie was om één uur ’s nachts gebeld. Die had op zijn beurt het hoofdbureau van politie in Bordeaux gebeld, in de rue François-de-Sourdis, en de dienstdoende rechercheur met de zaak belast. En dat was zij. De anderen waren al vertrokken naar klote-incidenten die te maken hadden met de mist. Auto-ongelukken, plunderingen, vermissingen … En zo had zij, Anaïs Chatelet, met haar gloednieuwe kapiteinsrang en haar twee dienstjaren in Bordeaux, of ze dat nu leuk vonden of niet de primeur van die nacht in de schoot geworpen gekregen.

Ze liepen door de stationshal toen een sncf-beambte naar hen toe kwam met twee lichtgevende oranje hesjes om aan te trekken. Terwijl ze de klittenbandsluitingen dichtdrukte, nam ze een seconde de tijd om het bijna dertig meter hoge stalen gewelf te bewonderen dat vervaagde in de mist. Ze liepen het perron af naar de buitensporen. De man van de sncf hield niet op met praten. Zoiets hadden ze nog nooit meegemaakt. Het treinverkeer was op bevel van de officier twee uur lang stilgelegd. De dode, in zijn smeerkuil, zag er echt weerzinwekkend uit. Iedereen was in shock.

Anaïs luisterde niet. Ze voelde de waterdamp op haar huid plakken, de kou in haar botten dringen. In de dichte nevel vormden de seinen – allemaal op rood – een bloederig en wazig gesternte. De leidingen dropen. De sporen glansden van condensatiedruppeltjes om verderop op te lossen in de laaghangende mist.

Anaïs verzwikte haast haar enkels op de bielzen en de ballast.

‘Kunt u bijschijnen?’

De spoorwegbeambte richtte zijn lamp op de grond en ging door met praten. Ze ving en passant wat technische informatie op. De sporen met even nummers voerden richting Parijs, de oneven sporen naar het zuiden. Ze noemden de elektrische kabels boven de sporen ‘bovenleidingen’ en de metalen dingen op het dak van de treinen ‘pantografen’. Ze had er nu nog niets aan, maar het gaf haar het vage gevoel dat ze zich vertrouwd maakte met de omstandigheden van de moord.

‘We zijn er.’

De schijnwerpers van fo tekenden zich als kille en verre manen af in de nacht. De lichtstralen van zaklampen vormden witte gazen linten in de duisternis. Verderop strekte zich het spoorwegdepot uit, met zijn hogesnelheidstreinen, regionale treinen, boemels en sprinters met een zilverkleurig patina. Er stonden ook goederenwagons en zogenaamde treklocs, het equivalent van sleepboten in de haven, die de treinen naar het station sleepten. Krachtige, zwarte voertuigen, die deden denken aan zwijgzame reuzen.

Ze gleden onder de politielinten door. De plaats delict nam vorm aan. De smeerkuil. De chromen poten van de schijnwerpers. De technisch rechercheurs in witte pakken met blauwe strepen. Anaïs was verbaasd dat ze zo snel ter plaatse waren. Het dichtstbijzijnde wetenschappelijke lab bevond zich in Toulouse.

‘Wilt u het lijk zien?’

Een man van de bac, de Anti-Criminaliteitsbrigade, stond voor haar in een regenjack met het veiligheidshesje eroverheen. Ze trok haar gezicht in de plooi en knikte. Ze vocht tegen de mist, tegen haar ongeduld en haar opwinding. Op de universiteit had een professor in de rechten haar op een dag in een gang toegefluisterd: ‘Je bent Alice in Wonderland. Het zal een grote uitdaging voor jou zijn om een wereld te vinden die bij jou past!’ Acht jaar later liep ze tussen de spoorrails op zoek naar een lijk. Een wereld die bij jou past …

Onder in de kuil, vijf meter lang en twee meter breed, heerste de gebruikelijke drukte van een plaats delict, zij het in ingedikte vorm. Forensisch rechercheurs baanden zich moeizaam een weg, duwden elkaar opzij, namen foto’s, zochten elke millimeter van de grond af met behulp van speciale lampen – monochromatisch licht, van infrarood tot ultraviolet – en namen monsters die ze verzegelden in afsluitbare plastic zakjes.

Anaïs wist in het gewoel een glimp op te vangen van het lijk. Een man van een jaar of twintig. Naakt. Uitgemergeld. Bedekt met tatoeages. Hij was echt vel over been. Zijn spierwitte huid leek haast op te lichten. De twee rails boven de kuil omgaven hem als de lijst van een schilderij. Anaïs moest denken aan een renaissanceschilderij van een lijkwitte martelaar in een pijnlijk verwrongen houding, ergens achter in een kerk.

Maar de echte schok kwam van het hoofd.

Niet een mannenhoofd maar een stierenkop.

De machtige zwarte muil van een rund, afgesneden aan de onderkant van de hals, die wel een kilo of vijftig moest wegen.

Anaïs gaf zich eindelijk rekenschap van wat ze zag. Het was allemaal écht. Ze voelde haar knieën knikken. Toch boog ze zich voorover, waarbij ze zich vastklampte aan haar eerste waarnemingen om niet knock-out te gaan. Twee opties. Of de moordenaar had zijn slachtoffer onthoofd en de stierenkop op zijn schouders geplaatst, of hij had zijn trofee over het hoofd van de man heen getrokken.

In beide gevallen was de symboliek evident: de dader had de Minotaurus gedood. Een Minotaurus uit moderne tijden, verdwaald in een doolhof van sporen. Het labyrint.

‘Kan ik naar beneden komen?’

Ze kreeg een paar overschoenen en een papieren hoofdkapje. Ze daalde via een ijzeren trap af in de kuil. De mannen van fo schoven een stukje op. Ze hurkte neer en concentreerde zich op wat haar het meest interesseerde: die monsterlijke dierenkop boven op het lichaam van een man.

De tweede optie was de juiste. De kop was met volle kracht op het hoofd van het slachtoffer gedrukt. Het moest daaronder één grote bloederige brij zijn.

‘Volgens mij heeft hij de hals van het dier uitgehold.’

Anaïs draaide zich om naar degene die had gesproken, Michel Longo, de forensisch patholoog. Hij was net als de anderen vermomd als een spook met capuchon, en ze had hem niet herkend.

‘Hoelang is hij al dood?’ vroeg ze terwijl ze opstond.

‘Nog te vroeg om met zekerheid te zeggen. Minstens vierentwintig uur. Maar de kou en de mist zijn complicerende factoren.’

‘Ligt hij hier al die tijd al?’

De arts spreidde zijn gehandschoende handen. Hij droeg een Persolbril onder zijn capuchon.

‘De moordenaar kan hem hier vanavond ook hebben gedumpt. Dat weten we nog niet.’

Anaïs dacht aan de mist die de stad sinds de vorige dag in zijn greep had. Die was zo dicht dat de moordenaar op elk moment ongezien zijn gang had kunnen gaan.

‘Hallo.’

Ze keek op, met haar hand boven haar ogen. Aan de rand van de kuil tekende zich tegen de witte halo van de schijnwerpers een vrouwengestalte af. Zelfs tegen het licht in herkende ze haar meteen. Véronique Roy, hulpofficier. Een soort dubbelgangster van Anaïs. Geboren in Bordeaux, telg uit een gegoede familie, een jaar of dertig, had ze vrijwel dezelfde weg bewandeld als zij. Ze kenden elkaar van chique privéscholen, de banken van de universiteit en later de toiletten van hippe tenten in de stad. Ze waren nooit vriendinnen geworden. Of vijanden. Ze kwamen elkaar nu af en toe tegen in het kader van hun werk. Iemand die zich had opgehangen. Een vrouw onherkenbaar verminkt door de magnetron die haar man met volle kracht naar haar hoofd had geslingerd. Een tienermeisje dat de hals was afgesneden. Niet bepaald dingen waarvan je dikke vriendinnen werd.

‘Hallo’, bromde Anaïs.

In het felle licht van de schijnwerpers torende de hulpofficier aan de rand van de smeerkuil boven hen uit. Ze droeg een leren jack van Zadig & Voltaire dat Anaïs allang had zien hangen in een etalage bij de cours Georges-Clemenceau.

‘Het lijkt wel een bad trip’, mompelde Véronique, haar blik strak gericht op het lijk.

Anaïs was haar dankbaar voor die debiele omschrijving die de situatie goed samenvatte. Ze was ervan overtuigd dat Véronique hetzelfde voelde als zij. Ontzetting en opwinding tegelijk. Dit was precies waar ze beiden op hadden gehoopt en tegelijkertijd bang voor waren geweest. Een uniek moordonderzoek. Een gestoorde moordenaar. Alle meisjes van hun leeftijd die voor dit werk hadden gekozen, waren grootgebracht met Silence of the Lambs en droomden ervan een Clarice Starling te worden.

‘Heb je al een idee van de doodsoorzaak?’ vroeg Anaïs aan de patholoog.

Longo maakte een vaag gebaar: ‘Geen zichtbare wonden. Hij is misschien gestikt in die stierenkop. Of gekeeld. Of vergiftigd. We moeten de sectie en het toxicologisch onderzoek afwachten. Ik sluit een overdosis niet uit.’

‘Hoezo?’

Hij bukte en pakte de linkerarm van het slachtoffer. De aderen aan de binnenkant van de elleboog leken wel van hout, de huid eromheen vergeven van littekens, vleesuitstulpingen en blauwige oedemen.

‘Een echte junk. Die jongen was er in het algemeen zeer slecht aan toe. Ik bedoel toen hij nog leefde. Goor. Ondervoed. Hij heeft littekens van oude verwondingen die slecht zijn geheeld. Ik zou zeggen dat we te maken hebben met een verslaafde van een jaar of twintig. Een dakloze. Een zwerfjongere. Iets in die geest.’

Anaïs keek op naar de smeris van de bac, die naast de hulpofficier stond: ‘Zijn er kleren gevonden?’

‘Geen kleren en geen identiteitspapieren.’

De jonge man was elders vermoord en hier gedumpt. Had de dader zich van het lijk willen ontdoen? Of het juist tentóón willen stellen? Eén ding was zeker. Die kuil speelde een rol in zijn ritueel.

Ze klom naar boven en wierp een laatste blik op het lijk. Het was bezaaid met ijsschilfertjes en had iets weg van een staalsculptuur. Die naar smeerolie en metaal riekende smeerkuil vormde een perfect graf voor dat schepsel met zijn stierenkop.

Eenmaal weer boven deed ze het hoofdkapje af en trok de overschoenen uit. Véronique Roy sprak de standaardformule uit: ‘Je bent officieel belast met …’

‘Stuur de papierwinkel maar naar het bureau.’

De hulpofficier vroeg Anaïs op geërgerde toon hoe ze haar onderzoek ging aanpakken. Ze antwoordde als een automaat, somde de routinehandelingen op. Tegelijkertijd probeerde ze zich een beeld te vormen van de moordenaar. Hij kende de omgeving. En waarschijnlijk ook de dienstregeling. Misschien een beambte van de sncf. Of een gast die zijn misdaad heel zorgvuldig had beraamd.

Plotseling had ze een visioen dat haar de adem benam. De moordenaar droeg het lijk op zijn rug in een bruine, geplastificeerde hoes. Hij liep voorovergebogen door de mist. Ze maakte een praktische aantekening in haar hoofd: het lijk in combinatie met de stierenkop vormde een last van over de honderd kilo. De moordenaar was dus een kolos. Of had hij de stierenkop pas ter plekke op het hoofd van de man gedrukt? Dat zou betekenen dat hij twee keer op en neer was gelopen, van zijn auto naar de smeerkuil. Waar had hij zijn auto neergezet? Op het parkeerterrein?

‘Wat?’

‘Ik vroeg of je al een onderzoeksteam had samengesteld’, herhaalde Véronique Roy.

‘Daar heb je mijn team …’

Uitgedost in het voorgeschreven lichtgevende hesje kwam Le Coz over bielzen en ballast op hen af strompelen. De hulpofficier keek verbaasd. Ze had lichte ogen met wenkbrauwen als zweepslagen. Anaïs moest toegeven: best wel knap.

‘Ik lul maar wat’, zei ze glimlachend. ‘Mag ik je voorstellen aan luitenant Hervé Le Coz, mijn plaatsvervanger? Hij was de enige die vannacht ook dienst had. Het team wordt over een uur samengesteld.’