Mirjam Rotenstreich

Verloren mensen

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Mirjam Rotenstreich, 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © RelaxFoto.de/Vetta/Getty Images

isbn 978 90 445 2440 6

NUR 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Nu Abbi Mandelbaum de grens met Duitsland passeerde, had ze het gevoel echt op weg te zijn naar Lugano. Vroeger wilde haar vader altijd om vier uur in de ochtend de straat uit rijden als ze naar Zwitserland op vakantie gingen. Abbi was op hetzelfde tijdstip uit Amsterdam vertrokken. Ook als ze kalm aan deed, kon ze Bazel makkelijk in één dag halen. Het was eind april en Abbi hoefde zich niet te haasten. Een half jaar had ze zichzelf gegeven om in Lugano tot rust te komen. De plaats waar zulke mooie herinneringen lagen. Waar een paar heerlijke weken lang alles anders was dan thuis, terwijl ze toch dezelfde mensen om zich heen had. Net als toen wilde ze ontsnappen aan de beklemming. Maar ontsnappen alleen was niet genoeg. Ze moest loskomen van wat haar leven al zo lang bepaalde. Van de diepgewortelde en steeds terugkerende angst die haar ook haar relatie met Thomas had gekost. En nog erger: van de angst voor die angst.

Thomas zei dat hij werd aangetrokken door wat hij ‘haar natuurlijke schoonheid’ noemde. Zelf was ze zich daar niet van bewust. Abbi maakte zich nooit op, liep in slonzige kleding en liet haar haar zitten zoals het zat. Thomas wilde het beeld verfraaien. Hij stileerde Abbi, koos kleren voor haar uit, gaf aan hoe ze make-up moest gebruiken en stuurde haar naar een kapper die even duur was als een notaris. Hij genoot ervan dat Abbi onder zijn handen opbloeide en dat anderen het hoofd omdraaiden als ze passeerde. Maar vooral hield hij van haar vermogen te observeren en te luisteren, en pas iets te zeggen als het zin had. Wat hij haar doorzettingsvermogen noemde, was doodgewone koppigheid.

Ze ontmoetten elkaar voor het eerst toen Abbi als journalist voor het Joods Israëlitisch Weekblad op pad gestuurd werd voor een interview met een beeldend kunstenaar. Thomas moest een portret van de nukkige man maken.

Abbi hield van Thomas’ felle groene ogen, maar ze aanbad hem om wie hij was. Waar hij binnenkwam gebeurde iets. Hij was getalenteerd, de spil in een gezelschap en hij kon prachtig vertellen over zijn reizen als fotograaf. Hij keek altijd verder dan de lens.

Thomas’ credo over het huwelijk was dat het nooit kapotgaat door een gebrek aan liefde, maar door een gebrek aan vriendschap. Hun breuk had niets te maken met een gebrek aan vriendschap, wel met levensdrift: het niet ten onder willen gaan samen met de ander.

Abbi’s moeder en vader waren kort na elkaar overleden. Daarmee leek het moment aangebroken dat Abbi en haar oudere zus Zizzel ook het verdriet en de pijn moesten begraven. Dat had de therapeut gezegd bij wie de zussen regelmatig steun zochten. Hij kon het mooi vertellen. ‘Ik doe niets anders dan benoemen wat jullie weten, maar niet willen zien’, zei hij. Hij had gelijk.

Abbi besloot dat de tijd gekomen was om te handelen. Zizzel kon er niet zomaar voor lange tijd tussenuit. Ze werkte aan een groot project van het ministerie van Buitenlandse Zaken dat de gevolgen van de bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking in kaart moest brengen. Bovendien geloofde ze niet dat het haar zou helpen om, zoals ze het uitdrukte, ‘in een hutje op de hei te gaan zitten’. Al heette die hei dan Lugano. Zizzel beloofde dat ze langs zou komen als haar zus haar draai daar had gevonden. ‘Of als je heimwee krijgt.’

Abbi kreeg altijd en overal heimwee. Zizzel kon zich dat niet voorstellen. Het liefst was ze weg van huis, voor het ministerie projecten in het buitenland bezoeken of conferenties bijwonen. Abbi’s heimwee had te maken met verlatingsangst, had de therapeut hun uitgelegd. Dat Zizzel al jaren een latrelatie had en zich daar goed bij voelde, paste volgens hem in datzelfde patroon. Maar daar was Zizzel zelf ook al achter gekomen.

Bij elke auto die haar op de snelweg inhaalde, keek Abbi even nieuwsgierig opzij. Allemaal mensen met een doel, met hun eigen zorgen. Terwijl ze uiterst rechts bleef rijden en niet harder dan honderd, fantaseerde ze over de bestemming van de andere reizigers.

In Bazel ging ze haar neef Joshua opzoeken. Joshua was de zoon van Tante Hena en Oom Herman. Zizzel had Joshua altijd een raar mannetje gevonden. Het was nergens op gebaseerd, maar ze mocht hem niet. Wel was Abbi Joshua dankbaar voor iets wat eigenlijk maar voor een deel aan hem te danken was. Via hem had ze Raymond leren kennen, haar eerste grote liefde. Tijdens een noodgedwongen verblijf in Bazel werden ze aan elkaar voorgesteld. Raymond was nooit meer uit haar gedachten geweest, en natuurlijk idealiseerde ze hem. Maar dat mocht met een jeugdliefde, vond ze.

Tante Hena en Oom Herman hadden indertijd een slagerij waarvan ze goed konden leven. Ze verwachtten van Joshua dat hij het bedrijf over zou nemen en zou uitbouwen, maar hij had andere plannen. Meer dan dat haar neef al jong ‘in zaken’ was gegaan, wist Abbi niet. Totdat hij op een dag haar moeder belde met een uniek aanbod. Hij werkte sinds een jaar bij een gerenommeerde Zwitserse bank. Op eigen initiatief benaderde hij zijn Joodse familieleden. Hij rekende hun voor wat het opleverde als ze hun spaargeld op zijn bank in Zwitserland zouden zetten. Ieder ander die hun dit had voorgelegd, zou met het grootste wantrouwen zijn afgepoeierd, maar met Joshua van de slagerij ging de een na de ander in zee. Het goede nieuws dat het rendement dat hij hun had beloofd ook behaald werd, verspreidde zich snel. De klantenkring breidde zich uit naar vrienden en kennissen. Ook Abbi’s moeder opende op aanraden van Joshua een rekening in Zwitserland. Bij de bank had men algauw in de gaten dat die jongeman – Joshua was in die tijd begin twintig – veel voor hen kon betekenen. Hij maakte snel promotie en bleef klanten binnenbrengen. Nu was hij directeur van een filiaal in Bazel.

Voor zover Abbi wist, was Joshua van huis uit orthodox. Zelf had Abbi de Joodse wereld de rug toegekeerd. Ze had meerdere keren ondervonden hoe schijnheilig het fanatisme van anderen was. Toch was ze trots op haar Hebreeuwse naam Abigaïl: ‘vreugde van de vader’. Liever dan het Jiddische Zizzel, dat ‘zoet’ betekent.

Toen Abbi na de dood van haar ouders het plan opvatte een half jaar naar Lugano te gaan, wilde ze een deel van het geërfde geld van de Zwitserse rekening incasseren. Haar eigen spaargeld was niet toereikend om lange tijd zonder inkomen te kunnen overbruggen. Na een conflict bij de krant had ze de eer aan zichzelf gehouden. Wat ze als freelancejournaliste en tekstschrijfster bij elkaar sprokkelde, kon ze tijdens haar verblijf in Lugano niet verdienen. Ze belde Joshua, die heel blij was om van haar te horen. Geld opnemen kon, maar er moesten wel wat formaliteiten geregeld worden als Abbi een deel van het spaargeld op een lopende rekening wilde laten overschrijven. Het was een tijdrovende procedure die hij kon verkorten als ze persoonlijk zou langskomen. Abbi stelde hem voor elkaar in Bazel te zien. Ze spraken af dat zij naar zijn huis zou komen om van daar de zaak af te handelen. Voor de nacht reserveerde ze een kamer in hotel Merian Am Rhein. Daarna zou ze via de Gotthardtunnel doorreizen naar Lugano.

Veel contact was er tussen neef en nichten nooit geweest. Na het overlijden van Tante Hena stuurde Abbi een kaartje naar Bazel. Joshua reageerde onverwacht met een bedankje. Het was een onpersoonlijk briefje, maar hij had evengoed de moeite genomen.

Op de begrafenis van Abbi’s moeder was niemand van de toch al niet grote familie aanwezig. De enkele overgeblevenen waren gebeld en gemaild om hen van het overlijden in kennis te stellen. Niemand was in staat of had de moeite genomen afscheid te nemen. Haar vriendinnen had hun moeder tijdens haar leven al van zich vervreemd. Die pasten voor huichelachtig medeleven achteraf.

Haar vader stierf zeven dagen later. Toen was de belangstelling iets groter. Thomas kwam er speciaal voor terug uit Zweden, waar hij een fotoreportage maakte. Ze waren net twee maanden uit elkaar.

Voor Abbi was de dood als een familielid over wie veel gesproken werd, maar dat zelden langskwam. De eerste keer dat ze de dood echt aankeek, was toen de vrouw die ze Tante noemde, lag opgebaard.

Tante en Oom waren geen echte oom en tante. Mama en tante Bracha waren tijdens de oorlog naar hun huis in Sint Pancras gebracht door Nellie, een verpleegster.

Toen Abbi en Zizzel als kinderen een keer in Sint Pancras bij Tante op bezoek waren, nam Oom ze mee naar de kast. Hij deed de deur open en haalde de houten vlonder weg. Een stikdonker gat in de aarde kwam vrij. In de tuin van de buren had Abbi ooit een grote kei van zijn plaats gerold. Eronder was de grond vochtig, met allemaal krioelende beestjes. In de kast rook het nu net als onder de steen.

‘Hier stopten we jullie mama en tante Bracha in als er onraad dreigde,’ zei Oom.

‘Wie heeft dat gat gemaakt?’ wilde Zizzel weten.

‘Ik heb het met mijn eigenste handen uitgegraven’, zei Oom.

Abbi vroeg: ‘Waar is al het zand gebleven?’

‘De aarde? Die heeft Tante gebruikt om haar planten te verpotten. Ze stierven een voor een. De wurmen kropen eruit.’

Abbi deed een kleine stap naar voren. Ze zag haar moeder en tante Bracha als meisjes op de zwarte bodem zitten. Nee, Abbi en Zizzel hurkten daar zelf. Ze luisterden met ingehouden adem naar zware voetstappen op de houten kamervloer. Er kriebelde iets op Abbi’s blote arm. Het kon een regenworm zijn. Een spin. De staart van een veldmuis. Ze knepen elkaar, zoals altijd in het donker. Normaal zouden ze gillen, maar ze mochten zich niet verraden, dus dat kon nu niet. De kastdeur ging knarsend open. Gelukkig lag het houten vloertje op z’n plaats, met emmers verzwaard. Boven hen hingen de werkschorten van Tante en de ketelpakken van Oom.

‘Hier gibt’s nichts.’ De kastdeur werd met zo’n kracht dichtgesmeten dat er klontjes aarde op Abbi en Zizzel neerregenden.

*

Tante is dood. Ze is, net als Oom, niet naar een dokter gegaan. Misschien was zij met een dokter erbij net zo goed gestorven. Ik weet dat het niet waar is, maar ik wil er graag in geloven.

We zijn in de kamer waar we altijd zaten als we Tante bezochten. Iedereen zwijgt. Fenna, die we ‘tante’ noemen maar het net als tante Aafke niet is, schenkt koffie in en gaat met een schaal rond: plakjes cake in plaats van koekjes. Ik betrap me erop dat ik kijk of het snoepdoosje met toffees op het dressoir staat.

Tante is voor de laatste keer te zien. Ik loop naar de schuur waar ik soms speelde. Ik deed dan net of ik boer was. Ik harkte het hooi aan, veegde de vloer en legde de appels netjes in kisten. Nu is het Tante die in een kist ligt. Het is de eerste keer dat ik de dood aankijk. De dood mij niet. Tantes ogen zijn gesloten. Ik heb me vaak afgevraagd hoe een dode tante eruit zou zien.

Als iedereen afscheid heeft genomen van Tante gaan we naar buiten. We lopen achter de wagen naar de kerk. Nooit eerder zat ik in een kerk. Ik kijk voorzichtig om me heen in de hoop tante Aafke te zien, maar ik kan haar nergens ontdekken.

Mama’s gezicht glimt en ze snuit telkens haar neus. Bij papa denk ik: hij heeft niet eens een tante die geen tante is. Zo eentje die doodgaat en om wie hij kan huilen.

Na de plechtigheid zegt mama uit zichzelf dat we wel mogen gaan kijken of tante Aafke thuis is.

‘Ik durfde het niet aan, vanwege mijn slechte benen’, geeft tante Aafke als antwoord op de vraag van Zizzel en mij waarom ze er niet was. Ik zie tranen in haar ogen. Ik vind haar de liefste tante die ik heb.

Een paar maanden na de begrafenis zitten mama, Zizzel en ik in de bus op weg naar Sint Pancras. Het is gek dat we niet met papa zijn, maar nog vreemder vind ik het dat er geen Tante is om te bezoeken. Dat ik geen ‘huisje’ kan spelen, of ‘boertje’. Zizzel en ik krijgen vast geen toffee. Tante Fenna heeft nooit lekkers in huis. We kunnen ook al niet naar tante Aafke. Ze is gevallen en kan niet goed uit de voeten.

‘Het is onzin’, had mama gezegd. ‘Aaf loopt al lang slecht. Ze schaamt zich gewoon: voor de rommel en voor zichzelf, omdat ze zo dik is. Aaf is trouwens altijd al vreemd geweest. Is ze er in haar huwelijksnacht niet vandoor gegaan? En de laatste keer dat ik bij haar was, bewaarde ze een dood vogeltje in een kistje. Als haar kat doodgaat, zou ze hem op dezelfde manier bij zich houden.’

Ik haat mama als ze zulke lelijke dingen zegt over tante Aafke.

De bus rijdt de weg langs het kanaal op. Als mama maar niet gaat schreeuwen, zoals bij papa in de auto. Mama’s ogen gaan snel heen en weer, maar ze houdt haar lippen stijf op elkaar; ik zie ze bijna niet, zo dun zijn ze. Pas als we voorbij het kanaal zijn, doet ze haar mond weer open.

We rijden Sint Pancras binnen. Aan het begin van de Bovenweg stappen we uit. Het is niet ver lopen. Dan hoor ik een schreeuw. Het is mama. ‘Het huis!’ roept ze.

Ik zie wat mama ziet: het huis van Tante is er niet meer. Het is afgebroken. Het hele tweelinghuis, links en rechts.

Mama begint te jammeren: ‘Hoe hebben ze dat kunnen doen! Waarom wist ik daar niets van?’

Er staat een container voor het huis. De divan van zolder, waar mama en tante Bracha sliepen, steekt erboven uit.

Mama wil alleen nog maar naar het graf van Tante en Oom. Tante Fenna kan wachten tot een volgende keer.

Ik vraag me af wat er met het gat in de aarde is gebeurd.

*

De reis tot aan Zwitserland verliep zonder problemen. De navigatie deed zijn werk en er waren nauwelijks files. Halverwege Duitsland stopte Abbi bij een Raststätte waar ze ooit met Thomas gepauzeerd had op weg naar een tentoonstelling in München. Wat bedoeld was als een korte stop om de benen te strekken, liep uit op anderhalf uur mensen kijken. Thomas legde tientallen scènes vast van eenlingen, stelletjes en gezinnen die los van hun dagelijkse omgeving zonder gêne op de parkeerplaats verpoosden. Ze moest hem dwingen in de auto te stappen.

Nu ze daar langs de picknicktafels slenterde, bekroop haar een gevoel van heimwee. Ze kon terug naar Amsterdam. Bijna gaf ze toe aan die aanvechting, maar ze wist dat teruggaan een vlucht was waar ze spijt van zou krijgen.

‘Is er iets?’ vroeg een vrouw in het Nederlands. ‘Hier is geen plaats. Kein plaats.’

Abbi realiseerde zich dat ze tegen een tafel leunde en al een tijdje in een geopende koelbox staarde.

Een man stond op. Onder zijn korte broek staken melkwitte benen. ‘Heb je niet gehoord wat mijn vrouw zei?’ Een kind stak zijn tong naar Abbi uit.

‘Misschien verstaat ze ons niet’, suste de vrouw.

‘Jawel. Sorry, ik … Goede reis’, zei Abbi. Ze liep naar haar auto en even later zat ze weer op de Autobahn.

Haar ouders namen altijd de route door Frankrijk, nadat het in Duitsland een keer uit de hand gelopen was. Hoewel het een droevige situatie was, moest Abbi glimlachen toen ze eraan dacht.

*

Papa tilt me met deken en al uit bed en draagt me naar de auto. We vertrekken zoals altijd heel vroeg, een uur of vier, omdat het dan stil is op de weg. Ik val meteen weer in slaap, maar schrik wakker door mama die roept: ‘Nathanial, de boter!’ Mama weet zeker dat ze de boter op de keukentafel heeft laten liggen.

We nemen steevast een koelbox mee met eten voor onderweg, maar ook voor in Lugano, zoals pindakaas en roomboter. Dat laatste vind ik raar. Mama klaagt altijd dat Nederland zijn beste roomboter naar Duitsland en Zwitserland stuurt. Na inspectie van de koelbox blijkt dat de boter inderdaad ontbreekt.

‘Vooral lekker laten liggen, die boter’, zegt papa.

‘Dan bederft hij.’

‘Ik ga niet terug,’ zegt papa, ‘we zijn al twee uur onderweg.’

‘Nathanial, alsjeblieft, keer om’, smeekt mama.

‘Enkel en alleen omdat je bang bent dat de boter bedorven zal zijn bij thuiskomst?’ Papa’s ogen glinsteren achter zijn bril. Hij heeft er plezier in om mama te plagen. ‘Boter van de bedervingsdood redden is geen reden om dat hele stuk weer terug te gaan.’

Wat een mooi woord, ‘bedervingsdood’, denk ik. Heeft papa vast zelf verzonnen. Of het is een woord uit het Jiddisch, of het Pools.

Uiteindelijk krijgt mama haar zin.

De hele weg terug wordt er geen woord gezegd. Voor ons huis in Amsterdam blijven wij in de auto zitten. ‘Ramen en deuren dichthouden’, heeft papa gezegd.

De buren komen naar buiten en vragen of er wat gebeurd is. Die mensen weten hoe het er bij ons soms aan toe gaat. Papa houdt zijn mond stijf dicht en gaat naar binnen. Als hij met de boter onder zijn trui weer naar buiten stapt, staan ze hem aan te gapen, maar papa laat niets los.

‘Stond de boter op de keukentafel of niet?’ vraagt mama als we de straat uit zijn.

Papa knikt.

‘Hebben we dat hele eind in ieder geval niet voor niets gereden’, zegt ze.

‘We?’ Papa spuwt het woord uit.

‘Ja, we’, zegt ze.

Uit protest weigeren papa, Zizzel en ik de hele vakantie lang van de boter te eten.

Aan het eind van de dag blijkt mama’s botervrees niets vergeleken bij haar angst om in Duitsland te moeten overnachten. Door heel hard te rijden probeert papa de zwarte wereld van de nacht voor te zijn. Mama schuift heen en weer op haar stoel. Ze plukt aan haar haren, waarna ze, met allemaal losgeraakte slierten tussen haar vingers, haar neus begint te poetsen en eraan trekt. Ik vind het afschuwelijk om mama zo bezig te zien. Het doet me denken aan het gestoorde eekhoorntje dat ik een keer in het Vondelpark zichzelf eindeloos zag schoonmaken.

Als mama maar niet, zoals soms, gek gaat ademen, waarna ze ineens slap in haar stoel hangt met de ogen dicht, alsof ze dood is.

Zwitserland is nog ver. Papa kan zijn ogen bijna niet meer openhouden. Dat zegt hij ook. Mama protesteert, maar dit keer krijgt papa zijn zin. Doorrijden is gevaarlijk. We stoppen bij een hotel in een kleine plaats.

‘Dit is de laatste keer dat ik in Duitsland overnacht’, zegt mama als we op onze hotelkamer zijn. Papa belooft in het vervolg de route via België, Luxemburg en Frankrijk te nemen.

Als we de grens met Duitsland overgaan, zal ik nooit meer kunnen roepen: ‘Kijk, bergen’, ook al had papa verteld dat het geen bergen zijn, maar hopen afval van verbrande steenkool. Hier ruimen ze de slakken niet op, zoals papa dat doet bij de potkachel in het naaiatelier thuis.

Ik ben graag in het atelier, vooral in de winter. Papa staat dan heel vroeg op om de potkachel aan te maken, zodat het warm is als mama binnenkomt. Ik ga in mijn pyjama voor de kachel zitten en kijk naar papa. Hij maakt het luik onder in de kachel open, duwt er een prop krantenpapier in, legt er wat stukjes hout op en steekt het papier aan. Als het hout brandt, doet hij het luik dicht en de klep boven op de kachel open. Hij pakt de kolenkit en legt hem schuin op de opening. Het is een mooi gezicht om de nootjes door de ruit in het vuur te zien vallen. Het zilver van de brokjes glanst dan extra. Ik blijf voor de kachel zitten tot hij, net als mijn gezicht, gloeit en rood ziet van de warmte. Soms is daar nog een laag sombere eierkolen voor nodig. Die stort papa uit een andere kit. De rook uit de kachel kronkelt daarna door een schoorsteen de hemel in. Dat weet ik van de huizen aan de overkant van de straat.

Een aantal van die Duitse bergen steenkoolslakken ligt er al zo lang dat ze groen zien door de begroeiing. Op sommige, blijkbaar jongere bergen steken klaprozen uit de nog zwarte afvallaag. Alsof het steenkool is waar vlammen uit lekken.

*

Getoeter rukte Abbi los uit de herinnering. Aan de gebaren van de man in de auto achter haar begreep ze dat ze van de rechte lijn was afgeweken. De bestuurder haalde haar in en wees naar zijn voorhoofd. Abbi haalde haar schouders op en zwaaide verontschuldigend, alsof ze wilde zeggen dat ze ook wel wist dat ze niet helemaal in orde was, maar er niets aan kon doen.

Er waren veel gebeurtenissen uit haar jeugd die ze zich op elk moment nog helder voor de geest kon halen. ‘Zwerfafval’ noemden zij en Zizzel dat. Ze spraken er vaak over, vulden elkaar aan of bestreden de juistheid van elkaars versie. De behoefte om het zwerfafval te sorteren en goed op te bergen was groot voor beide zussen. Voor een deel was het gelukt, maar soms waaide er bij zwaar weer iets uit de bak. Dan moesten ze het oprapen, opnieuw bekijken en op zijn plaats leggen. In Lugano wilde Abbi de hele bak nog een keer omkeren, alles door haar handen laten gaan en voorgoed opbergen.

Dankzij het navigatiesysteem reed ze in Bazel rechtstreeks naar de woning van Joshua. Het was een normaal rijtjeshuis, niet de ruime woning die je je voorstelde bij de directeur van een bank. Het zou wel te maken hebben met zijn zuinigheid. Geen betere reclame voor een financiële instelling dan een baas die ook privé op de centen let. Abbi belde aan. Ondanks het feit dat ze hem zo lang niet gezien had, wist ze dat het kleine, magere mannetje dat de deur opendeed, Joshua moest zijn. Hij betreurde het dat er geen tijd was om haar binnen te ontvangen. Ze moesten meteen naar de bank. Het kon maar achter de rug zijn.

Ze reden in haar auto naar het centrum van Bazel. Joshua vroeg haar of ze alle documenten bij zich had en legde uit wat ze gingen doen. Het was verstandig om niet al het spaargeld op de nieuwe rekening te storten. Ze kreeg een pasje waarmee ze overal geld kon opnemen. Als er problemen waren, kon ze hem inschakelen. Hij kende iedereen.

De actie verliep perfect. Abbi schudde een paar handen, zette een stel handtekeningen en een uur nadat ze de bank binnen waren gegaan, stonden ze weer buiten. Abbi nodigde Joshua en zijn vrouw uit om iets te gaan eten. ‘In een kosjer restaurant?’ vroeg ze. ‘Nee, het Merian is prima’, zei Joshua.

Abbi vertrok naar het hotel. De lange reis begon zwaar te wegen. Ze verlangde naar een bad en een bed. Eenmaal op haar kamer zette ze haar handbagage weg en viel met kleren en al op de oudroze sprei. Ze had nog net de energie om de receptie te bellen met de vraag of ze straks, rond zes uur, gewekt kon worden. Toen sloot ze haar ogen.

Op het overdekte terras van het restaurant hield Abbi een tafel in de hoek bezet. Om zeven uur precies arriveerde Joshua met een vrouw die hij voorstelde als zijn vriendin. Tot Abbi’s verbazing deed hij zijn keppeltje af. Hij vertelde dat hij gescheiden was. Zijn vriendin had hij bij de bank leren kennen. Ze was een klant. Zo’n klant die vanwege haar vermogen een persoonlijk adviseur kreeg. Van het een kwam het ander. De vriendin knikte. ‘Maar’, zei hij, ‘dat er geld is, betekent niet dat je het zomaar kunt laten rollen.’ Na vette jaren konden magere volgen, voegde Joshua er een tegeltjeswijsheid aan toe. Abbi wist er alles van.

Joshua vroeg waarom Abbi naar Lugano ging. Ze antwoordde dat ze eraan toe was om een tijd alleen te zijn. De vriendin trok een gezicht dat zei ‘vertel mij wat’.

Nadat de ober de bestelling had opgenomen en Abbi nog wat vroeg over het werk bij de bank en Joshua nogmaals bedankte voor de vlotte afhandeling, bracht Joshua het gesprek op hun overleden ouders. ‘We zijn nu allebei wees’, zei hij. Abbi verwachtte een sentimenteel verhaal over het verlies, maar Joshua legde onverbloemd zijn frustratie over zijn moeder op tafel. De vriendin gaapte achter haar hand. Abbi deed haar best het onderwerp wat te verbreden. Joshua stoomde door. Alsof hij maandenlang op deze lange monoloog gerepeteerd had, mat Joshua uit hoe de moeders het leven van hun kinderen hadden gedomineerd. ‘En dat van hun mannen’, voegde hij eraan toe. ‘Mijn vader was de slager, maar mijn moeder wist hoe ze in het gezin de hakbijl moest hanteren. Daarom ben ik ook gescheiden. Eerst zoek je iemand die in alles de tegenpool van je moeder is om er na een paar jaar achter te komen dat ze toch op elkaar lijken. Roofbouw hebben onze ouders op ons gepleegd’, zei hij. ‘Wij kinderen moesten alles goedmaken voor hen.’ Over de vaders zweeg Joshua, die zijn eten koud liet worden. Zo kwam hij nooit van dat magere postuur af, dacht Abbi.

Ze vroeg hem of hij zich de vakantie nog herinnerde toen Zizzel, Abbi en haar moeder bij zijn ouders logeerden. ‘Ja’, zei Joshua. Maar ze zag aan zijn gezicht dat hij er niets meer van wist. Ze informeerde naar haar jeugdliefde Raymond Raphaël. Joshua moest diep nadenken over welke Raymond ze het had. Ineens wist hij het weer. Nee, die Raymond had hij in geen jaren gezien. Geen idee of de man nog in Bazel woonde. Joshua keerde weer terug naar zijn eigen onderwerp: zijn moeder.

Toen de ober kwam vragen of het had gesmaakt, keek Joshua hem aan alsof hij nu pas besefte dat er eten op tafel stond.

‘Heerlijk’, zei Abbi. De vriendin van Joshua knikte. Abbi had haar nog niets anders zien doen dan dat. Met een knixje verdween de ober.

‘Ik val om van de slaap’, geeuwde Abbi heel ondiplomatiek. ‘Ik vond het heel leuk om jullie te ontmoeten, maar de reis was erg vermoeiend en …’

Joshua pakte zijn keppeltje. Abbi stond op. Ze legde een hand op zijn arm.

‘Neef, zullen we onze moeders laten rusten in vrede?’

Joshua liet van schrik het keppeltje uit zijn handen vallen. De vriendin haastte zich het op te rapen.

‘“Rust in vrede” is iets christelijks. ’, zei hij.

‘In gewoon Duits?’ vroeg Abbi.

‘“Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel der levenden.”’

‘Het gaat er maar om dat je moeder voor eeuwig rust heeft’, zei Abbi.

‘En wij ook’, verzuchtte haar neef.

Ze namen afscheid. Joshua vroeg haar naar haar adres in Lugano. Abbi zei dat ze het in een van haar koffers had en het hem zou mailen.

Toen Joshua en zijn vriendin vertrokken waren, leunde Abbi over de reling van het terras. Onder haar stroomde de Rijn. Rustig, zeker van zijn richting. Ze zag zichzelf weer aan de oever op een bankje zitten met Raymond, de jongen voor wie zij te jong was. Voor het eerst sinds haar vertrek uit Amsterdam viel de spanning van haar af. Door de ontmoeting met Joshua begreep ze eens te meer waarom ze de banden met de schaarse familieleden niet wilde aanhalen.

De wind bracht koele lucht naar het terras. Abbi rilde. Nog even keek ze naar het water, dat naar het land stroomde waar zij net vandaan kwam en waar ze voorlopig niet zou terugkeren. Langzaam draaide zich om. Ze moest haar kamer maar eens opzoeken.

De volgende dag stond Abbi vroeg op. Vanaf Bazel was het een flinke rit naar Lugano. Ze kon niet wachten om eindelijk het meer te zien, maar het zou nog een halve dag duren voordat het zover was.

Na een tocht door het prachtige landschap naderde ze de Gotthard. Abbi zag op tegen de lange tunnel. Liever had ze de bergpas genomen, maar die was nog afgesloten voor het verkeer vanwege de sneeuw. Bovendien was ze er niet zeker van dat haar zwaarbeladen auto de vaak steile delen van de weg aankon. Op het moment dat Abbi de tunnel in ging, zette ze de kilometerteller op nul, zodat ze tijdens de rit in de gaten kon houden hoeveel ze nog voor de boeg had. Ze leidde zichzelf af door de kinderliedjes te kwelen die Zizzel en zij vroeger tijdens de reis zongen. Het hielp niet. Al snel werden haar handen nat van het zweet. Ze omklemde het stuur nog steviger dan ze al deed. Een gemene kramp in beide handen was het gevolg. Een voor een haalde ze haar handen van het stuur om de pijn in haar spieren te verminderen.

Opeens was er een klap. Haar eerste gedachte was: een bom, een terroristische aanslag. De rode lampen van de auto’s voor haar lichtten dreigend op en ook Abbi stond meteen op de rem. Ze zag een brand voor zich die de tunnel in één grote, verzengend hete oven veranderde waarin alles en iedereen tot as zou vergaan. De stroom auto’s was tot stilstand gekomen. Mensen stapten uit en spraken elkaar aan. De bestuurder van de auto voor haar kwam naar haar toe. Ze draaide haar raam open. ‘Het is niets ernstigs’, zei de man in Duits met een Italiaans accent. ‘Een vrachtwagen met een klapband. Daardoor is de combinatie gaan slingeren en op zijn kant beland.’ Ze had voor niets in angst gezeten.

‘Wat nu?’ vroeg Abbi.

‘Ze zullen de tunnel tijdelijk afsluiten voor al het verkeer van buiten en wat in de tunnel staat wordt om de vrachtwagen heen geleid’, zei de man, alsof hij de leiding van de operatie had.

Abbi bedankte hem met zo veel enthousiasme dat hij er verlegen van werd.

De Zwitsers waren wel iets gewend als het om ongelukken ging. Snel en routineus werd de ravage opgeruimd. Toch duurde het nog enkele uren voordat het verkeer weer volledig op gang kwam.

Abbi benutte de tijd om op adem te komen. Als ze haar ogen dichtdeed zag ze de remlichten van al die auto’s in de tunnel voor zich, maar ze moest verder. Ze belde de verhuurder van Villa Pace, de vakantievilla, dat ze behoorlijk wat later was dan gepland. Hij wist het, zei hij. Ze was te verbaasd om te vragen van wie hij dat had gehoord.

Ze stapte in de auto. Het was nu niet ver meer naar Lugano.

Bij Castagnola, het noordelijke deel van de stad waar Villa Pace stond, ging ze de snelweg af. Ze wilde eerst naar het meer. Haar navigatiesysteem raakte van slag door wegwerkzaamheden. Daarom volgde ze de bordjes CENTRUM. Op het hoogste punt verwelkomde de stad haar op een onvergetelijke manier. Daar was het ineens: het meer, een spiegelglad oppervlak, omsloten door middelgebergte, dat bedekt was met een aaneengesloten vlak van bomen, crêpepapieren propjes – dezelfde waarmee je op de kleuterschool de bloemenvelden van de Keukenhof namaakte – beurtelings donker- en lichtgroen gevlekt. Hierna ging de weg naar beneden, recht op het meer af. Abbi parkeerde de auto in een zijstraat, schreef de naam in haar notitieblokje, stapte uit en liep naar beneden, het meer tegemoet. Nadat ze over was gestoken, stuitte ze op dranghekken die tussen de rijweg en de boulevard waren geplaatst. Het was 1 mei, Dag van de Arbeid. Werd dat in dit katholieke en conservatieve land nog zo groot gevierd? Ze liep een stuk langs de afzetting, maar nergens was een opening. Dan maar eroverheen, dacht Abbi. Ze moest en zou haar gezicht in het meer weerspiegeld zien. Halverwege haar klimpartij gleed haar rechtervoet weg en ze kwam met haar kruis keihard op de bovenste ijzeren stang terecht. Een paar seconden verloor Abbi het bewustzijn. Het volgende moment lag ze in de twee armen die haar hadden opgevangen, net voordat ze op de stenen zou kletteren.

‘Così piccola, ci sei.’ Het kwam uit de mond van een robuuste man. Abbi schaamde zich. De man trok haar omhoog: ‘Va bene?’ Het lukte Abbi te knikken. ‘Allora ciao allora, piccola’, zei de man, en hij streek Abbi met de buitenkant van zijn hand over haar wang, waarna hij de hand op de schouders legde van een tengere jonge vrouw die naast hem stond en wel drie keer in zijn lichaam paste.

De man en de vrouw draaiden zich om en wandelden naar het meer.

‘Piccola’, had de man gezegd. Ze sprak nauwelijks Italiaans, maar ze wist dat het ‘kleine’ betekende. Zo hadden haar vader en Raymond haar ook genoemd.

Abbi fatsoeneerde haar kleren en liep naar de balustrade die het meer van de boulevard scheidde. Ze leunde over het hekwerk. Het meer deed haar alles vergeten.

Utopia bestond wel degelijk, maar de mens – Abbi – had altijd in de verkeerde richting gezocht, besefte ze nu. Het was niet iets wat in de toekomst lag en ingelijfd diende te worden, maar iets wat zich in het verleden bevond en op herovering wachtte. Daar was het. Vóór haar. Het bood zich aan. In het meer dreven, net als vroeger, zwanen: witte met een enkele zwarte. Zij waren de meesters en meesteressen van het meer en de sierlijkheid van de in de zon schitterende zeilboten met hun bol staande witte zeilen, viel bij de elegantie van de zwanen in het niet. Hoe vaak had Abbi ze niet met brood gelokt en ze zover gekregen dat ze de oever waren op gekrabbeld. Ze had net zo lang met ze gepraat tot ze zich bij haar op hun gemak voelden en hun snavel op haar schoot legden. Ook de scholen visjes zwommen er nog, net onder het wateroppervlak.

Maar het belangrijkste was de geur van het meer: een zoete ziltigheid, anders kon ze het niet omschrijven. Nooit was ze die lucht ergens anders tegengekomen. Het maakte van haar weer dat kleine meisje dat de hele dag in het meer kon liggen. In dat vettige, zachte water, dat haar lichaam omsloot en waardoor ze werd opgenomen in een andere wereld, die ervoor zorgde dat de wereld waarin ze leefde tijdelijk niet bestond. Samen met Zizzel dook ze naar stenen met zilveren spikkels. Ze zocht de platte exemplaren. Sommige keilde ze over het water. Ze kon het veel minder goed dan Raymond, die het weer minder goed kon dan haar vader, van wie ze de kunst had afgekeken.

Abbi dacht aan de jaarlijks terugkerende laatste avond van het gezin in Lugano, de avond voor vertrek. Ergens in een straat achter de boulevard, buiten het zicht van het meer, kochten ze gebakjes, kleiner dan die in Nederland. Daarom mochten ze er ieder twee nemen. Abbi herinnerde zich rechthoekige exemplaren bedekt met hagelslag, die ze het lekkerste vond en daarom altijd uitkoos. Met een doos gevuld met de lekkernijen liepen ze vervolgens naar de boulevard om de gebakjes daar op een bankje te verorberen. Nooit smaakte iets lekkerder. Als alles op was, en de handen en monden door hun moeder ruw schoongepoetst waren met een servet dat natgemaakt was met het water van het meer, concentreerde Abbi zich op de donkere spiegel.

Het meer, waarvan alleen aan de oever het water te zien én te horen was. Het meer, met de boten zo opgeslokt door de nacht dat alleen hun lichtjes te zien waren. Het meer, waartegen af en toe een witte zwaan oplichtte. Dat tussen de twee bergen – de Monte Brè en de San Salvatore – ingeklemd zat, de eerste tot op driekwart hoogte bezaaid met lichtjes van huizen en wegen, de tweede alleen gemarkeerd door een verticale strook lampjes langs de kabelspoorbaan, van beneden tot bijna op de top.

Die laatste avond zorgden het meer en de gebakjes voor vrede.