Hilda Schalck

De grote droom van Leo Baekeland

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave kwam tot stand door bemiddeling van Sebes & Van Gelderen Literair Agentschap te Amsterdam

© Hilda Schalck, 2013

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Keystone-France/Hulton Archive/Getty Images

ISBN 978 90 445 2442 0

NUR 681

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

I
==
==

I - 1863 november

Geboorte Leo, eerste zoon van Charles Baekeland en Rosalie Merchie

1

Vanaf het Belfort sloeg de Grote Triomfante boven Gent. Rosalie hoorde de eerste twee slagen. Ze trok haar wollen omslagdoek over zich heen, alleen haar ogen kregen ruimte en kou. Ze schuifelde door het strooizand op de tegels naar de deur. Als ze niet zo’n dikke buik had gehad, zou ze nu ferm naar haar man toe lopen.

Tijdens de Ledebergse kermis van 1862 was Charles Baekeland op zoek gegaan naar een vrouw. De meiden die te gretig lonkten zochten wanhopig, degenen met blinkende hals en pols hadden te veel te verbergen, wist hij. Het vrouwvolk dat protserig paradeerde had hem al meermaals geld gekost. Rosalie Merchie stapte bedrijvig, zij werd het. Rosalie was content, ze wilde baas worden in haar eigen huishouden en voor haar eigen gezin zorgen. Nu sjokte ze over de aangestampte aarde. Op de tast vond ze de pomp waar ze zich aan vasthield, een kort moment stond ze stil alvorens de kleine koer over te steken. De mist was overal. Door het raam van de schoenmakerij schoof een zwak licht. Rosalie stak haar hoofd door de deur naar binnen. De klok was opgehouden met slaan. Charles, ’t is zes uur. De paardenkar …

Weet ik, Rosalie. Hij sprak met de kleine spijkers nog tussen zijn tanden.

Opnieuw probeerde ze het: ’t Is al vroeg donker, Charles.

Hij antwoordde niet.

Ze draaide zich om. Met de handen onder haar buik schoof ze terug naar de warmte van de kachel, naar de warmte van het alleen-zijn. Het was een herfstzomer geweest, in de Sterrenwacht van Brussel was in juli een temperatuur van 6 ºC gemeten en nu in november leek het of de winter begonnen was. Ze ging voor de stoel staan, plaatste haar handen op de leuning en liet zich op de zitting zakken.

Charles spuugde de spijkers in zijn hand, legde ze naast de leest met de zwarte schoen. Hij nam de lijmpan van de potkachel en zette die op een tegel. Zijn donkerbruine leren schort hing hij over de stoelleuning. Dan trok hij zijn wollen cape van de muur. De kar, hij moest zich haasten. Zijn herberg stond nog niet vermeld in de Wegwijzer der stad. Hij was pas kort getrouwd. Rosalie had aangedrongen: Ik ben gewend om te bedienen, ik weet hoe ik klanten tevreden kan stellen. Hij wist dat ze gelijk had. In de volgende Wegwijzer wellicht, dan hoefde hij zijn werk niet te onderbreken om zoals nu naar de kar te lopen.

Misschien was de koetsier verlaat door de mist. Hopelijk zouden Charles’ klanten, de marchands, zich er niet door laten afschrikken. Hij liep dicht langs de huizen, met zijn hand steun zoekend bij de muur. De paarden zagen nog minder dan hij en hij wilde niet platgedrukt worden. Zodra hij de huizenrij achter zich had gelaten, kwam hij bij de kale vlakte waar vóór zijn tijd de diensthuizen van de wachters en de tolheffers stonden. Er was nauwelijks iets van over. Iedereen wilde wraak nemen op de symbolen van de macht, en stenen kon iedereen gebruiken. Voor de paarden lagen kasseien in het midden van de weg, voor de voetgangers was de modderaarde. Charles had een lamp moeten meenemen. De lantaarn, een witte kring in een witte waas, was niet voldoende. Het was stil, hier lag het einde van de Kortrijkse Steenweg, het einde en het begin van de stad. Hij woonde buiten de Kortrijkse Poort. De poort was overigens al drie jaar weg. Sinds 1860, het jaar dat Charles vanuit Oudenaarde naar Gent was gekomen, hoefde er bij binnenkomst in Gent geen tol meer betaald te worden, en welk nut had een poort dan nog? Gent was omgeven geweest door poorten, de Dampoort, de Brugse Poort, de Brusselse Poort en de Kortrijkse Poort. Allemaal plaatsen waar hij een herberg had kunnen beginnen. Bij hun trouwen had Rosalie de Kortrijkse Poort gekozen, weg van de tyfus en de cholera van de binnenstad. Bovendien kwamen langs de Kortrijkse Steenweg niet alleen handelaren uit het Kortrijkse, maar ook Fransozen en ze kende hun taal. Die had ze in Ledeberg geleerd in dienst bij Madame et Monsieur. Ze had ook Charles Frans willen leren, die hoefde alleen het allernoodzakelijkste te weten om zijn klanten te kunnen bedienen en om hun te vertellen hoeveel ze hem moesten betalen voor zijn diensten. Franse en Vlaamse handelaars kwamen bij hen drinken, eten en soms logeren, Charles wachtte de paardenkar van zes uur op. In de zomer hoefde hij pas om zeven uur in het verdwenen poortgat te staan.

In de verte klonk het regelmatige gekets van ijzer op steen. Hopelijk stapte er iemand uit. Charles stond klaar voor arme en voor beginnende handelaren die Gent niet kenden. Als hij geluk had droegen ze versleten schoenen en kon hij die repareren. Twee vliegen in één klap.

Ho. Ho. Het silhouet van een paard dook op.

Charles stapte door de witte muur, kwam naar voren en zwaaide.

Ho. Ho. Het paard stopte. De koetsier stak zijn zweep in de lucht, naast hem zat een jongeman, een kind nog, dacht Charles. De koetsier stapte van de bok en bond het leidsel vast.

Charles hielp de jongeman afstappen. Aan zijn schoenen mankeerde niets, de zolen waren stevig dik. De koetsier gooide een grijsgrauwe zak over de rand van de kar. Charles kon hem nog net opvangen. De zak was licht, textiel dacht hij. Zoekt ge logies?

De jongeman knikte, een schuchtere knik.

Als hij maar geld heeft, dacht Charles.

Het paard hinnikte.

Juu. Juu. Er volgde een zwiepige zweepslag. Langzaam kwam de hoefslag weer op gang.

Kom mee, zei Charles.

Vraag naar Baekeland, goedkoop, proper en eerlijke lui, hadden de marchands op de Grote Markt in Kortrijk gezegd. Hij was te bleu om het te vragen, hij voelde zich overvallen door deze vreemde stad. Nu liep hij achter een onbekende aan. Er doemden enkele lage huizen op. Bij een ervan stopte de man.

Goed volk, riep hij. Het geklingel van de bel zong eroverheen.

Kent u ene Baekeland, vroeg de jongeman schuchter.

Dat ben ik, zei de man.

De jongen zuchtte opgelucht.

Ze stonden in een kleine staminee met twee tafels. Op de grijze cementtegels lag zand. Het rook naar petrol. Een kleine flikkering verlichtte de kamer waardoor de jongeman zag hoe groot de waard was en hoe zuinig, nee, hoe grimmig hij keek. Bijna had de jongen zich omgedraaid, maar toen ging de deur open en drong een zoete hutspotgeur de kamer binnen.

In de deuropening stond een hoogzwangere vrouw, ze had zijn moeder kunnen zijn met haar altijd dikke buik. Welkom, bienvenu, zei ze. Ge kunt op de kleine zolderkamer slapen, op een strozak. Ge hoeft niet bang te zijn voor vlooien. De gagel[1] werkt goed tegen beestjes. De grote zolderkamer is duurder, daar ligt een kapokmatras. Buiten kunt ge u wassen aan de pomp.

Ze had ogen als zijn moeder, zorgzaam bangelijk. Is het uw eerste? Hij vroeg het vooraleer hij had nagedacht.

Ja, antwoordde ze en in haar ogen groeide de angst.

Meestal gaat het goed, zei hij. Hij voelde dat hij rood werd. Thuis vroeg niemand om zijn mening, hier ook niet, toch wilde hij dit vriendelijke mens ongevraagd een hart onder de riem steken. Er waren zo veel gruwelijke verhalen te vertellen, ook over zijn jongste broer, die met de angstwekkende verlostang van Jan Palfijn[2] was gehaald en die met zijn vervormde kop voor de rest van zijn leven zou ronddwalen in een wereld die hij niet begreep.

Hoeveel nachten? Opeens stond de herbergier weer voor hem, een man met dwarse bakkebaarden en groeven van ongeduld, een man die geen tegenspraak duldde.

Voorlopig één, zei de jongen.

Eerst betalen.

Voorzichtig zocht hij naar de munten in de zak die zijn moeder voor hem had genaaid. De marchands in Kortrijk hadden hetzelfde bedrag genoemd. Hij legde het bedrag gepast op tafel.

Breng die zak naar boven en kom dan in de staminee.

De jongen kroop de ladder op en legde de zak met moeders fijne kant erin op de enige stoel. Hij streek de zak glad. Als hij met zijn vingers over de stof voelde, leek het of zijn moeder in de buurt was. Op de plankenvloer lagen twee strozakken en daarboven grijze wollen dekens. Door de kieren in de houten vloer kwam warme lucht naar boven. Voor het eerst uit huis en toch thuis.

Bij de hutspot lag een snee brood met glinsterende korrels zout in de reuzel. Hij vroeg warme melk, de man gaf hem een kroes bier. Alles beter dan water, daar krijgt ge buikloop van, had zijn moeder hem geleerd. De waard kon hij met drinken niet bijhouden. Dat wilde hij ook niet, morgen moest hij de chique boordsels en de kanten kleden van zijn moeder slijten. Toen het acht uur sloeg, dronk hij zijn laatste slok en klom de ladder op.

De kou en het licht vielen tussen de dakpannen. Met de zak over zijn schouder daalde de jongen voorzichtig van de ladder. Als de vrouw sliep, wilde hij haar niet wekken. Op de koer bewoog hij de zwengel tot de emmer vol was. De pomp piepte. Hij stak zijn hoofd in het ijzige water en droogde zich af aan de doek naast de pomp. De doek was stijfhard, hij schuurde. Op het einde van de plaats zag hij de deur met het uitgezaagde hart. Hij stapte er met de emmer heen. Hij was geen vuilak die zijn viezigheid voor de volgende bezoeker achterliet.

In de staminee stond een kan warme melk klaar met een kroes en een homp brood. Graag had hij de vrouw bedankt, maar het was stil in de keuken en de man was nergens te zien. Misschien kon hij na de markt binnenspringen.

De grote klok sloeg half acht. Hij moest opschieten. Rustig trok hij de deur dicht. De veer deed de bel rinkelen. De koude wind beet door zijn wollen frak heen. Om zichzelf te verwarmen stapte hij stevig door, de Kortrijkse Steenweg af. Vraag naar de Vrijdagmarkt, altijd druk, ga gewoon op de grond zitten naast de anderen, hadden ze in Kortrijk gezegd. Verwonderd keek hij naar de karren in de straat. Zo vroeg al: steekkarren en paardenkarren met kisten, er hing een donkere doek overheen, het baarkleed. Hij telde meerdere karren met zo’n zwarte vracht. Daarachteraan kwamen karren met zwarte bouwsels met guirlandes, sommige hoog, katafalken, andere bescheiden zoals het leven van de dode. Op de bok de koetsier met dwarse steek, de zwarte sjerp naast zijn oren bengelend. De mannen naast en voor de bok hadden een steek met de punt voorop, de sjaal naar achteren geslagen. Achteraan liepen de lijkkistdragers in lange uniformjas met dubbele rijen knopen en rond de kragen glanzende boordsels. Treurend strakke mannen volgden de koetsen. Hun vrouwen bleven verplicht thuis terwijl hun hart in de kist meevoer.

Op het uitgestrekte plein waar de karren halt hielden, zag hij een koepel. De Sint-Pieter, vertelden ze hem. Op een kar zag hij een huilende vrouw, misschien uit haar huis ontsnapt om bij haar kind te kunnen zijn. Een moeder komt nooit over de dood van een kind heen, over een dode man wel, zei zijn moeder. Zodra zijn koopwaar verkocht was, wilde hij hier weg, te veel doden. Gent is gevaarlijk, zeiden ze in Kortrijk. Tyfus en cholera.

In het midden en op de hoeken van de Vrijdagmarkt hadden de marktcontroleurs vuren aangelegd. De jongen liep naar een van de hoeken. Voor een huis met een torentje spreidde hij de zak open en legde er zijn marchandise op. Hij streek de boordsels en kanten kleden glad en ging ernaast zitten, op de zak, dan kroop de kou van de kasseien niet in zijn botten.

Naast hem zat een oude vrouw ingebakerd in haar omslagdoek. Er zullen genoeg klanten zijn voor zulke schone kant. Die heeft een ander motief dan in onze contreien. De madames hier houden niet van gewoon. Te gewoon, zei ze.

De klok sloeg acht uur, de eerste kopers arriveerden. Ze marchandeerden niet, ze kochten en vertrokken vlug om achter hun kachel te gaan zitten.

Toen de jongen ’s avonds op de kar stapte, was de grijze zak leeg. Hij dacht niet meer aan de Baekelands.

2

Ook de Baekelands dachten niet meer aan hem. Er was een nieuwe klant: een goedkope Fransoos, die eerst frank naar Rosalies buik keek en dan pas naar haar gezicht. Ze schaamde zich, hoewel ze niet begreep waarom. Ze warmde de hutspot weer op, hoe vaker gewarmd, hoe indringender de geur.

De Fransoos bleek een kletsmajoor. Ik ben met een West-Vlaamse getrouwd. Ik klap ook Vlaams. Uwe koning Leopold zal niet content zijn: ze zeggen dat hij een immense bruidsschat heeft betaald om zijn dochter Charlotte te laten trouwen met een Habsburger. Maar wie heeft het geld en de macht in Wenen? Haar schoonzus Elisabeth, Sissi. Bovendien zit en ligt haar Maximiliaan liever bij zijn maîtresses dan bij zijn Charlotte. En nu zit ze zich zonder kroon koninklijk te vervelen met een man die altijd weg is.

Charles antwoordde dat iedereen zijn lot moet dragen, en dat het lot van prinsessen is dat ze geduldig moeten zijn. Wachten is hun belangrijkste taak, dan doen ze niets verkeerd. Hij kon niet accepteren dat een Fransoos het Belgische koningshuis belachelijk maakte. Daar hadden alleen de Belgen het recht toe. En uwe keizer dan? Die wordt zelden naast zijn keizerin wakker.

De Fransman was vroeg op de stromatras gaan liggen. Hij was in diepe slaap toen gestommel van beneden hem wekte.

Haal de baakster. Snel, zei de vrouw.

Er was gevloek, een deur sloeg dicht.

De Fransman hoorde zacht gehuil, gekerm, gepiep van een hond. Baren was een bezigheid waar in een klein huis iedereen bij betrokken werd. Misschien moest hij opstaan, kon hij helpen, de vader had fors staan drinken met zijn klanten. Terwijl hij erover nadacht, ging de deur beneden open.

’t Lijkt wel winter, zei een vrouwenstem.

De baakster, dacht de Fransman en hij doezelde weg.

Ge kunt me vertrouwen, madame Baekeland, ik heb mijn diploma gehaald in de École de maternité van de Bijloke. De eerste is niet gemakkelijk, maar als ge doet wat ik zeg, is het minder zwaar. Die laatste woorden sprak de baakster zacht gedecideerd. De woorden, maar meer nog de stem gaven Rosalie vertrouwen. Heet water en schone doeken. Staccato commando’s voor de man.

De Fransman zat rechtop. Het kreunen nam toe. Het zou niet lang meer duren.

Uit de weg, riep een vrouwenstem.

De Fransman schrok van de slag van één uur en het geschrei van een kind.

Een gezonde zoon, zei een vrouwenstem.

Een man schreeuwde eroverheen. Ik heb een zoon, mijnen Leo! Goed gewerkt, Rosalie.

Onzen Léon, antwoordde de moeder.

Ook al goed, we drinken op onzen Leo, zei de vader.

De logé viel glimlachend weer in slaap.

Hij hoorde niet meer dat de baakster vroeg om haar naar huis te brengen. Het is nacht, ik ga niet alleen naar huis, zei ze. Mijnheer Baekeland, draag een lamp mee, de ruimstraatklok[3] heeft al uren geleden geluid.

Leo sliep zoals baby’s van twee dagen oud slapen, onbezorgd. Rosalie was tevreden. Een kind baren bracht meer geluk dan trouwen, dacht ze. Zulke dingen kon ze niet tegen Charles zeggen, die vond dat ze alle geluk van de wereld had met een man zoals hij.

Rosalie had geen meid die voor haar het werk deed. Ze liep naar het schuurtje waar de bloederige doeken lagen te weken. Ze wrong ze uit en ging met een emmer vol wasgoed naar de Bijlokekaai. Het was maandag, er zaten meer vrouwen te schrobben.

Rosalie, wat is het geworden? Een jongen?

Ik heb het u gezegd. Ik zag het aan uw kruin. Proficiat, mens.

Zorg dat hij niet in de stank komt.

Zoek goede lucht.

Ga wandelen in de kruidentuin van het Baudeloopark of onder de bomen van de Coupure[4].

Rosalie luisterde, ze moest wel, ze riepen om het hardst met hun goede raad. Zelf had ze ook al bedacht dat ze dikwijls naar de buiten zou gaan, beter zoete stank van een mesthoop dan braaklucht van open riolen in de stegen. Er waren er tientallen, het was moeilijk om ze te ontwijken, volgeperste proletarische beluiken[5] zoals de Batavia. Daar woonden vijfhonderd mensen rond zes gemakken waarvan de inhoud zich midden op straat verspreidde in een open geul. De Batavia was een van die nauwe stegen waar de zon aan voorbijging. Binnen in de schaduwkamers huilden de mensen om hun blauwe doden, uitgedroogd door het braken en de diarree. De cholera vond er gemakkelijke slachtoffers. Rosalie wilde haar zoon hier weghouden. Ze bond de uitgewrongen was in het grootste laken.

Wacht, Rosalie, ik loop mee naar de bleek.

Vrouwen, dacht ze, gemaakt om kinderen te krijgen en om elkaar te helpen. Ze voelde zich gelukkig dat ze geen man was.

Charles liep trots rond in de staminee, hij schoof de stoelen ordentelijk rond de tafels. Zijn gezicht stond minder bitter, vrolijk bijna. Hij was content met zichzelf, maar vooral met zijn Leo. Vandaag waren de doop in de Sint-Pieter en de inschrijving in het stadhuis. Zijn schoonvader Emiel zou straks uit Nokere arriveren.

Zijn zus was al duidelijk aanwezig. Charles, ge moet de kachel harder stoken. En Rosalie moet Leo steviger inbakeren. Uw vrouw moet meer drinken.

Charles bleef uit haar buurt. Met Emiel zou het er vrolijker aan toe gaan. Hippoliet, een van zijn vrienden, zou ook komen. Charles had zijn schoonvader samen met deze vriend gevraagd om getuige te zijn. Met vrienden moet ge zorgvuldig omgaan, wist Charles, zeker als die een paardenkar hadden zodat ze niet te voet naar het Sint-Pietersplein moesten lopen voor de doop. Het stadhuis konden de mannen zonder de vrouwen af.

De kerk was killig. Tijdens de doop had Rosalie angstvallig haar zoon toegedekt.

Neem niet te veel water, hij moet niet ziek worden, zei ze tegen de pastoor. Het leek of hij alleen Latijn verstond, hij had niet geantwoord.

Haar schoonzus was meter, haar vader peter. Elk in hun eigen dialect hadden ze de pastoor nagesproken. De plechtigheid was op de galmende stem van de pastoor na in stilte verlopen, Leo had niet gehuild. Met zijn oogjes af en toe wijdopen had hij alles gevolgd.

Rosalie staarde naar hem, het kon niet en toch zag ze het, dacht ze. Een voorteken, murmelde ze tegen zichzelf. Ze zocht overal naar voortekens, dan viel het leven niet zo onverwacht op haar dak.

Leo, Henricus, Arthur. De koster had de doopnamen op zijn plechtige wijze vastgelegd in het doopregister. Nadien waren ze vertrokken: eerst de vrouwen met het kind. Hippoliet bracht hen buiten de Kortrijkse Poort en reed dan tegen drie uur terug naar het stadhuis, daar kon hij samen met Emiel en Charles een kruisje zetten. Met zijn drieën hadden ze alle herbergen bezocht die ze onderweg tegenkwamen.

Charles sprak zijn zoon vaak met Leopold aan. Later beweerde hij dat hij hem naar koning Leopold had vernoemd. In die tijd vertelde Charles ook dat de houten draaibrug van Sint-Michiels door een stenen boogbrug was vervangen omdat Leopold II vanuit Brussel sneller bij zijn lief in Oostende wilde zijn. Gedurende het lange wachten in de automobiel bij de houten draaibrug zou zijn goesting anders te groot worden. Charles liet zich met zijn zatte kop alles wijsmaken wat de marchands vertelden.

3

De dagen en weken na die veertiende november vond Charles telkens weer een excuus om te drinken op de stamhouder die hem straks werk uit handen kon nemen in de herberg en in de schoenmakerij. Charles had zijn vader vroeger in de schoenmakerij geholpen, zoals overal gebruik was. De oudste zoon volgde zijn vader op, maar die vaders waren niet getrouwd met Rosalie Merchie.

In Ledeberg had ze gevoeld hoe de bourgeoisie in rijkdom leefde tussen muren van met leder beschilderd en gestanst behang alsof het van goud was, hoe de bourgeoisie sierlijk schreed op laarzen van het fijnste leder en zich voortbewoog in kanten kleding, versierd met van generatie op generatie overgedragen pronkjuwelen. In Ledeberg kreeg ze Franse commando’s. Rosalie zou Frans spreken met haar zoon opdat hij tot de bourgeoisie zou horen in plaats van ervoor te werken. Van zijn vader erfde Leo zijn weerbarstige ongedurigheid. Zijn moeder gaf Léon haar durf en haar grote droom; kleine dromen waren niet de moeite, vond ze.

Dromen zijn belangrijk, maar in het Gent van 1863 waren hoopvolle dromen noodzakelijk om te overleven als men tot de werkende klasse behoorde. Niet dat mensen uit de hogere klasse niet werkten, maar die werkten met geld. Iedereen wist dat werken met handen zweet kost en een vroege dood, terwijl werken met geld meer geld oplevert. Dat laatste wilde Rosalie voor haar zoon Léon.

Er waren in Gent te veel mensen, volwassenen en kinderen, die met hun handen moesten werken. Elke dag galmde vanaf het Belfort om vijf uur de werkklok.

De kleine Leo hoorde half slapend in zijn bed de kloefkes[6] op de kasseien tikken. Hij zou het zich blijvend herinneren, het geluid van de half slapende, zwijgzame kinderen met hun lijkwitte gezichten, op weg naar de vlasfabriek. Een fabriek waar ze elkaar vanwege het stof tussen de duizenden draaiende spillen met moeite konden zien. Waar dampende waterketels op de continu’s[7] de vlasvezels soepel maakten opdat ze gesponnen konden worden tot garen. Waar de hete damp de kleren van de kinderen doorweekte zodat velen al jong aan longziektes stierven. Of de kloefkes waren op weg naar een van de stoommachinefabrieken of naar een van de vele chemische fabrieken. Wie meer geluk had liep naar de kweekserres.

Naar dit leven werden de plattelandsbewoners getrokken, want in Gent was werk, dachten ze, en een beter leven.

In dikke rapporten waarschuwden artsen voor de slechte hygiëne. Het rijke volk echter zou geen diarree van pompwater krijgen, zij dronken flessenwater dat door scheikundeprofessor Donny in zijn brouwerij werd gebotteld. Zelfs tot in Ledeberg bezorgden de paardenkarren de kostbare flessen.

Er verschenen nog dikkere rapporten over onwenselijke en onmenselijke werkomstandigheden.

De vrouwen met geld lazen andere geschriften, boeken waarin adellijke dames hun liefde in het geheim deelden met andere mannen dan met hun zorgvuldig uitgezochte echtgenoot. Of boeken waarin mesalliances vrouwen in het verderf stortten. Misschien hadden ze ooit geloofd in de liefde, maar een huwelijk sloten ze niet uit liefde, dat werd berekend en gearrangeerd op grond van geld en titels.

In deze vermogende stad bouwden industriëlen patriciërshuizen alsof het kastelen waren, met koetspoort en doorrit, vestibules met zuilen, salonsuites, kelderverdiepingen, het souterrain voor de kamermeid, de keukenmeid, de dienstmeid, de huisknecht en voor de koetsier, want elk soort werk behoefde een andere hulp. Sommige eigenaren waren van adel, andere gedroegen zich alsof ze het waren. In deze huizen werden kamers voorzien voor de bonne d’enfants, de kindermeid, en voor de gouvernante, want de moeders in de grote huizen waren goede moeders, maar van hun kinderen wilden ze niet moe worden.

Bij de rijke woningen lagen guinguettes, lustpriëlen in lusthoven, vooral langs de Coupure. Hier konden de ‘goede dames’, zo aangesproken door de arbeiders vanwege hun genereuze gulheid, vanuit hun hof de wandelaars en de boten gadeslaan. Het chique volk flaneerde in salonserres, wintertuinen onder gietijzer en glas. Ook als het regende hield het gezelschap droge voeten, zelfs met stoffen schoenen aan.

Vanuit alle windrichtingen joegen de fabrieken hun hinderlijke stank over de stad, daarom trokken de rijken tijdens de zomer naar hun buitenverblijven. Rosalie herinnerde zich de kastelen van de gefortuneerden, namen die zelfs haar madame met ontzag had uitgesproken zoals die van markiezin de Courtebourne-de Nédonchel in kasteel Slotendries in Oostakker. Het waren er zo veel meer, ze kon er met gemak nog tien andere noemen, namen waarvoor de Gentenaren hun pet afnamen en de vrouwen diep bogen.

Toch vergat de stad haar werklui niet. Ook zij mochten gezond ademen. Al onder Napoleon legde het stadsbestuur een wandeltuin aan voor alle burgers, de Baudeloo, weliswaar een hof afgepakt van een klooster, maar toch, een openbaar park, dienstig om de arbeiders gezond te houden.

Na Napoleon was Gent een orangistische stad geworden. Koning Willem I had er de industrie en de handel bevorderd. Hij had Gent ook haar universiteit geschonken waardoor ze een invloedrijke studentenstad kon worden. Sommigen studeerden aan de universiteit, anderen volgden aan de hogeschool een ingenieursopleiding of bestudeerden de technologie van textiel, van spoorwegen of van het brouwen. ’s Avonds dwaalden deze jongemannen rond. Ze spraken rare talen, hun moeders en vaders woonden in Brazilië, Chili, Peru, Java, Cuba, Turkije, Polen, Rusland, Roemenië en Portugal. De jeugdige vreemdelingen waren eenzaam en zoals jongemannen doen, zochten ze naar liefde en die vonden ze in de kaberdoeskes[8], bijvoorbeeld in Au Chasseur langs de Coupure.

In de herberg buiten de Kortrijkse Poort sprak Charles maar over één ding, mijnen Leo. Het maakte niet uit waar de gasten vandaan kwamen, ze moesten zijn zoon leren kennen. Soms wilde hij zijn ingebakerde kind aan de gasten tonen, maar Rosalie verbood het hem.

Ze hoorde in de kamer de stamineepraat over de verre wereld aan. In zijn bedje lag haar Léon in zijn eigen kleine wereld, te kijken en te luisteren naar alles rondom hem.

Het was al laat en Charles kwam binnen. Ze willen eten, zei hij. Hij boog zich over zijn zoon. Wat heeft hij aan zijn ogen?

Rosalie hoorde geen vraag, zij hoorde angst. Ze aaide over Leo’s hoofd. Dat is een bruine vlek in een grijs oog, dat krijgen alleen bijzondere mensen. De uwe zijn gewoon grijs, Charles.

Ge zult het wel weer beter weten, zei hij. Haast u, de gasten hebben honger.

Voor ze aan het eten begon keek Rosalie naar haar zoon. Ze noemde hem een godsgeschenk. Elke dag voor ze opstond en als ze ging slapen, dankte ze daarvoor. Ze ging niet naar de kerk, maar bidden deed ze wel, thuis. Zonder steun van boven zouden ze het hierbeneden niet redden, dacht ze. Charles bad alleen bij bijzondere gebeurtenissen, als hij bang was of dringend en dwingend hulp nodig had, verder kon hij het alleen af.

Als Rosalie naar haar zoon keek, werd ze vanzelf vrolijk. Hij had donkere krulletjes, al bij zijn geboorte, en zijn mond lachte voortdurend. Rosalie vond, zoals alle moeders, dat zij het mooiste kind ter wereld had gekregen. Hij zou bijzonder worden.

En het geluk was wederzijds. Als hij haar lachende mond boven zijn bedje zag, ging hij kraaien en schateren tot hij de hik kreeg.

Dan tilde ze hem op en wiegde hem zacht tegen zich aan met woorden die ze van de bonne d’enfants in Ledeberg had gehoord: Mon petit chou, mon petit bonhomme, mon petit ange. Soms zong ze ‘Frère Jacques’ en dan gingen de donkergrijze ogen met de bruine stip glinsteren. En bij de ‘bimbambom’ bewoog Rosalie haar kind heen en weer.

Waar is dat goed voor? Hij moet niet in de opera gaan zingen, zei Charles.

Iedereen weet dat mensen die muziek begrijpen slimme mensen zijn, zei Rosalie.

En gij gelooft alles. Met bier kon Charles de hele wereld aan, zelfs zijn vrouw.

Rosalie vergat nooit om haar zoon een kruisje op het voorhoofd te geven. Op die manier riep ze Leo’s speciale engelbewaarder op, althans dat dacht en hoopte ze. Soms deed ze er voor de zekerheid nog een paar weesgegroeten bovenop. Er gingen verhalen rond dat baby’s zonder enige aanleiding stierven in hun slaap.

4

Nog voor Leo een jaar oud was, was Rosalie weer zwanger. Dat verschoonde haar niet van het werk. Toen de lente op 21 maart moest beginnen, vroor het 8 ºC. Rosalie schoof het bedje van Leo dicht bij de kolenkachel. Er stond steeds een waterketel te dampen, de lucht moest vochtig zijn, had ze van haar moeder geleerd, anders kregen kinderen de kinkhoest.

Charles deed zijn best om het huis voor de gasten en voor zijn gezin op temperatuur te krijgen. Hij zoog de verhalen van zijn klanten op. Een van hen praatte over de burgeroorlog in de Verenigde Staten, zijn oom was erbij geweest. Belgen trokken over de hele wereld, zei de man.

Op zaterdag 27 mei was het zover. Leo lag te slapen toen Charles de baakster ging halen.

Haast u, zei Rosalie. Ofschoon de zwangerschap bij Leo perfect verlopen was, had ze dit keer bange voorgevoelens. De afgelopen week had ze het kind niet meer voelen bewegen.

Het ligt dwars, ik moet het draaien, zei de baakster.

Rosalie voelde binnenin een hand bewegen.

En nu persen, riep de baakster. Ze wreef over de buik om het kind kracht te geven, zodat het vooruit ging. Maar het leek of het klem zat.

Rosalie perste en gaf alle kracht die ze nog in zich had.

Opnieuw greep de baakster in. Ze zette zich af tegen de muur en draaide en trok met alle macht aan het hoofdje.

Hoe het kind uiteindelijk ter wereld kwam, herinnerde Rosalie zich niet meer, het liefste had ze dit kind bij zich willen houden. Haar hart had het uitgeschreeuwd: Laat de navelstreng niet los. Maar een hart kan niet schreeuwen, Rosalie was de enige die het gehoord zou hebben.

Nu klonk de holle slag van een hand op het ruggetje, de baakster deed het met volle kracht.

Stop, had Rosalie willen schreeuwen, stop, ge breekt zijn rug, maar net zoals haar hart was ze stom van verdriet.

De baakster riep wel: Schreien! Schreien!

Maar Charles was degene die begon te huilen bij het zien van zijn paarse zoon.

Rosalie wist het al langer: een kind dat niet meer beweegt in de schoot, heeft weinig kans in het leven. Maar nu moest ze handelen, ze wilde niet dat haar tweede zoon zou doodgezwegen worden. Over doodgeboren kinderen werd zachter dan fluisterend gesproken vanwege de wreedheid die hun werd aangedaan. De natuur was meedogenloos, maar ook de kerk, die besliste dat vaders en moeders hun dode kind niet in gewijde aarde mochten begraven, het was immers niet gedoopt.

Rosalie kon dit niet accepteren. Samen met haar man en de baakster zocht ze naar een oplossing.

Breng het naar de Westerbegraafplaats, zei de baakster.

Niet op het Geuzenkerkhof, zei Rosalie, dat heeft de bisschop verboden.

Ga dan met hem naar een sanctuaire à répit, een opwekkingskapel in een Mariakerk, zei de baakster.

Willen ze hem daar dopen, vroeg Charles.

Ik heb horen zeggen dat daar speciaal gebeden wordt tot de Moeder Gods om het kind tijdelijk tot leven te wekken, antwoordde de baakster.

Dat kan niet, zei Rosalie. Dood is dood.

De baakster ging onverstoord verder. Ze leggen het lijkje op de marmeren trappen voor het Mariabeeld, de kou zorgt voor stuiptrekkingen, dat is voldoende leven voor een doop door de priester ter plaatse.

Rosalie wilde niet dat haar kind naakt op ijskoude marmeren trappen gelegd werd.

Als u dat niet wilt, kunt u uw zoon onder de goot van een kapel of een kerk begraven, dan krijgt hij toch nog gezegend water over zich heen en is hij niet voor eeuwig verdoemd in het voorgeborchte.

Wat doen we, Rosalie? Moet ik een schop halen om hem te begraven? Charles hield zijn handen op zijn hoofd, liever nog had hij ze voor zijn ogen gelegd om niet te zien wat hij zag.

Het kind is nog warm, doop het, zei Rosalie. In de zondagslessen had ze het geleerd: in tijd van nood mag en moet iedereen dopen.

Schep wat aarde van de koer, zei de baakster.

Nee, zei Rosalie, wijwater.

Charles haastte zich naar het wijwatervat bij de voordeur. Hij rukte het met spijker en al van de muur.

De baakster had het dode kind in haar armen. Ze hield het weg van de moeder. In de École de maternité hadden de zusters benadrukt: Zorg dat een moeder geen band krijgt met haar dode kind.

Rosalie wist niet wat er aan baaksters geleerd werd, ze voelde alleen maar wat haar gelovig moederhart wilde: een gedoopt kind.

Charles sprenkelde het wijwater over het bebloede paarse kopje. Ik doop u. Hoe heet hij, Rosalie?

Dode borelingen mogen geen naam hebben, dat is verboden, zei de baakster.

Charles begon opnieuw: Ik doop u in de naam van God de Vader, God de Zoon en God de Heilige Geest.

Nadien bad hij geknield bij het bed een rozenhoedje.

Rosalie was al bij het derde weesgegroet in slaap gevallen, de zwarte bolletjes van de paternoster zaten stevig tussen haar rechterduim en wijsvinger. Voor zijn lijfje kon ze niet meer zorgen, voor zijn ziel wel, haar kind was veilig.

Op dinsdag 30 mei brachten ze het lijkje naar de Sint-Pieter om het te laten begraven in gewijde grond.

Ge moet thuisblijven, zei Charles. De pastoor ziet niet graag vrouwen bij een begrafenis.

Het is mijn kind; hij zal zo alleen zijn. Rosalie trok een zwarte mantilla over haar haren en over haar gezicht, haar zoon zou weten dat zijn moeder hem niet in de steek liet.

De koster schudde zijn hoofd, hij had moeite met het doopverhaal van Charles.

Wat hebt u opgeschreven, vroeg Rosalie.

Dat hij begraven wordt, zei de koster.

Rosalie wachtte even. Waar, vroeg ze.

Op de zelfmoordhoek, hij is niet gedoopt; verder kwam de koster niet.

Hij is wel gedoopt, zei Rosalie.

Haar resolute getuigenis aanvaardde de koster alsnog, hij streepte ‘zonder doopsel’ door in het register. Het kind werd begraven in gewijde aarde als zijnde van het mannelijke geslacht, zonder naam.

Die zijn we in de consternatie vergeten, loog Rosalie.

5

Op het einde van het jaar was Rosalie weer in verwachting. Ze was blij, ze hoopte haar paarse kind te kunnen vergeten. Maar 1866 bracht diepe angst: een nieuwe cholera-epidemie. Elke dag bad ze voor haar Léon, dat hij gezond mocht blijven.

Hij zat meestal naast haar op zijn bankje. Soms klom hij erbovenop om te zien wat zijn moeder deed. Hij kwam juist met zijn gezicht boven de tafelrand.

Ze praatte met hem, want ze wist dat hij wél naar haar luisterde en alles van haar aannam. Dus was het zaak om zinnige dingen tegen hem te zeggen, dingen die ze zelf begreep en kon uitleggen. Dat rijke mensen veel geld hebben omdat dat in hun wieg lag of in de wieg van hun vrouw, of het kregen door hard te werken en niet bang te zijn om nieuwigheden uit te proberen. En ze vertelde over de zoon van de kruidenier die petrol uit Amerika liet komen voor de lampe belge[9] en hoe de klanten klaagden omdat de kaas en de suiker van de kruidenier naar petrol stonken.

Een enkele keer antwoordde de kleine Leo: ik vind dat nog een beetje moeilijk, moeder. Maar meestal praatte hij terug als een grote zoon, met waaroms, of hij herhaalde wat zijn moeder eerder had gezegd.

Ook dat overtuigde Rosalie: haar zoon was bijzonder.

Wanneer Leo moe werd van het staan luisteren, ging hij op de grond zitten en speelde met zijn houten blokken. Hij bouwde graag een huis of een brug, geen gewone stapeltoren. Als het niet lukte, schopte hij alles weg, ver weg.

Niet doen, Léon, was alles wat zijn moeder zei, op dezelfde toon als wanneer ze hem zei dat hij niet moest slurpen en netjes moest eten. Tegen Charles zou ze geroepen hebben: raap het zelf op. Bij Leo was zij het die bukte.

Het liefst had ze haar zoon in huis opgesloten en alle vreemden buitengehouden, maar in de herberg en in de schoenmakerij moesten ze hun geld verdienen.

Als ze naar de markt ging of verzoolde schoenen wegbracht, hield ze een doek voor haar neus, en een doek voor die van Leo. Stegen vermeed ze. Bij de straten langs de Schelde bleef ze weg. Het getij zorgde er in de winter voor overstromingen. In de zomer was het nog gevaarlijker, dan stond de Schelde droog en lag de drek uit de riolering te rotten en te stinken. Hier viel eenderde van de slachtoffers van de cholera. Op alle hoeken van de straten verschenen Mariakapelletjes om bescherming af te dwingen tegen de blauwe dood.

Rosalie had moeite met Charles die dronken spotte met de handelaren die gingen bidden bij de kapelletjes. Ze zei dat hij een vloek over hun huis bracht. Als hij niet keek, sproeide ze wijwater in de kamer om de vloek te verbreken. Bij de Onze-Lieve-Vrouwkapel aan de Kerkstraat, met het opschrift: GEZONDHEID DER KRANKEN, prevelde Rosalie het bid-voor-ons om bescherming voor haar Léon en haar toekomstige kind te vragen. Elk gebed bij de witblauwe Maria met het rode Jezuskind eindigde ze met het verzoek tot vergeving van haar spottende man en dat hij voortaan van de drank zou afblijven.

Op zondag 19 augustus stond Charles bij de baakster op de stoep.

Ze kwam onmiddellijk.

Ook het kind kwam onmiddellijk. Het was een meisje.

Die weten wat er van hen verwacht wordt, zei de baakster, sneller dan jongens.

Bakerpraat, zei Charles, maar hij schonk haar en zijn vrouw een faro in.

Rosalie was gelukkig met haar Elodia.

Leo keek naar het meisje en aaide het over haar zwarte krulletjes. Hij leek een reus naast zijn kleine zus.

Ineens zijt ge een grote jongen. Ik moet voor Elodia zorgen, zei zijn moeder.

En hij knikte naar haar en hij lachte naar zijn zus, zonder jaloezie.

Op de zondagen wandelde Rosalie met haar twee kinderen langs de Coupure, de met bomen omzoomde lange straat aan weerszijden van het water.

6

De Coupure, een doorgesneden stuk Schelde, was de aanlegplaats voor schepen.

Hier werd het Noorse ijs gelost om vervoerd te worden naar de ijskelder van brouwerij Donny, maar ook de meekrap om wol en linnen te verven. De zwarte sjouwers torsten op hun rug de zakken steenkool om de stoommachines te laten draaien. De kranen tilden uit de schepen balen met wol, vlas en katoen die men in de fabrieken liet spinnen, weven, bleken en bedrukken. Er werd brazielhout gelost dat in de gevangenis, het rasphuis, door opgepakte hoeren en zwervers en andere gedetineerden geraspt werd voor de rode kleurstof die nodig was in de katoendrukkerijen. Met zorg werden uitheemse planten gelost, orchideeën en palmen, bestemd voor de wintertuinen en voor de Casinotentoonstellingen. Er werd wijn geïmporteerd voor de kelders van de rijken.

Op de terugreis en de doorreis namen de boten afgewerkte producten mee, zoals indiennes[10], werktuigen, stoommachines. Deze producten maakten niet alleen de fabrikant rijk, hun fabricage voorzag de arbeider van werk. De haven van Gent was voor passanten een wonderlijke wereld, voor industriëlen en arbeiders een weldaad.

Aan de Coupure woonden hoofdzakelijk rijke Gentenaars, hogere burgerij en adel. Edellieden vanwege het groen in de omgeving, magistraten omdat het gerechtshof vlakbij was, hoge militairen omdat hun hospitaal in de buurt lag, professoren omdat de universiteit niet ver weg was, industriëlen omdat ze ruimte hadden om in hun tuin een bedrijf te bouwen. De bewoners zorgden ervoor dat lege huizen bewoond werden door familieleden, vrienden of collega’s. Liefst huwde men onderling om de elite in stand te houden.

In een van de grote herenhuizen aan de Coupure, het huurhuis op nummer 29, heerste een ander soort geluk dan in het gezin Baekeland: doctor Théodore Swarts was zojuist professor Kekulé opgevolgd aan de Gentse universiteit, hij had er met hem gewerkt in het moderne scheikundelaboratorium. Een professoraat was een zwaar bevochten beroep, meestal verkregen na strijd en nijd, maar ook gevlei. Swarts, oud-student van Kekulé, had gewonnen.

Op dinsdag 9 juni 1868 was er opnieuw vreugde: na zoon Frédéric hadden ze een dochter gekregen, Céline. Haar wieg had kanten ruches en stond op een eigen kamer in het statige huis. De bonne d’enfants stond klaar om bij elk geluidje te handelen en de gouvernante was er om Frédéric in het Frans op te voeden.

Rosalie wandelde dit huis en de andere patriciërshuizen voorbij, een gelukkige moeder, die haar dochter in de kinderwagen voortduwde en haar zoon bij de hand hield. Ook met Leonie die in februari 1869 geboren werd, was ze gelukkig.

Wanneer krijg ik mijn tweede zoon, vroeg Charles.

Ge zijt nog jong, zei de baakster, de volgende misschien.

Hij dronk zijn teleurstelling weg.

[1] Plant waarvan de welruikende bladen gebruikt werden tegen ongedierte.

[2] Gentse verloskundige die in de achttiende eeuw zijn verlostang in Parijs demonstreerde.

[3] Klokslag die aangaf dat men niet meer zonder licht op straat mocht lopen.

[4] Een doorsnijding of doorgraving in een waterloop.

[5] Doodlopende straten met arbeiderswoningen, zogenaamde citéetjes.

[6] Klompjes.

[7] Kachels die voortdurend bleven branden.

[8] Verdachte kroegen.

[9] Petroleumlamp uitgevonden door de Gentenaar Sudan.

[10] Bedrukte katoenstoffen.