Iman Humaydan

Andere levens

Uit het Arabisch vertaald door Djûke Poppinga

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Hayawât ukhrâ, verschenen bij Dar Errawi, Beiroet, 2010

Oorspronkelijke tekst © Éditions Gallimard, Parijs 2012

Nederlandse vertaling © Djûke Poppinga en De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp total italic (Thierry Wijnberg), Amsterdam – Berlijn

Omslagillustratie © Getty Images/Faruk Ulay/Vetta en cgtextures.com

isbn 978 90 445 2447 5

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

‘When will you be back home?’ vroeg hij me onderweg naar de luchthaven van Mombassa. Ik had niet gezegd dat ik zou terugkomen, maar ook niet dat ik zou wegblijven. Ik had alleen gezegd dat ik Libanon miste, terwijl ik eigenlijk wel weet dat ik geen heimwee heb naar een bepaalde plek, maar eerder naar iets in mezelf, iets wat ik elke dag opnieuw verlies. Het is iets wat ik tijdens mijn afwezigheid ben kwijtgeraakt en heb gereconstrueerd uit de beelden die ik al die tijd in mijn hoofd heb bewaard. Het lijkt alsof daar nu niets meer van over is. Er is meer dan vijftien jaar verstreken sinds mijn vertrek. Ik weet dat ik door mijn terugkeer naar Beiroet niet zal vinden wat ik heb verloren, maar ik denk wel dat ik er een bevestiging van mijn verlies zal vinden. Ik zal tot de conclusie komen dat wat ik heb gemist alleen maar in mijn hoofd zat.

Ik kan dat aan niemand overbrengen, zelfs niet aan Chris.

Ik heb Chris achtergelaten, zoals ik ook zijn brief ongeopend op het tafeltje naast mijn bed heb achtergelaten. Ik weet wat er in de envelop zat: geld waar ik geen prijs op stel en de vraag wanneer ik weer terugkom. Sinds we zijn getrouwd laat hij geld voor me achter in een envelop. Onze handen raken elkaar nooit aan als hij me geld geeft.

De dag voor mijn vertrek van Kenia naar Libanon belde ik Chris op het laboratorium waar hij aan het werk was. Zijn assistente nam op, zei dat hij me zou terugbellen en legde op. Hij vroeg me niet wat ik wilde. Hij werd te veel in beslag genomen door wat hij zelf te zeggen had. Met een bevende stem, alsof hij huilde, liet hij me weten dat hij verbluffende resultaten had bereikt met de proeven waarmee hij een jaar daarvoor was begonnen. Natuurlijk was hij blij, maar zijn vreugde kon me niet van mijn besluit afbrengen, noch van de drang die ik voelde om mijn koffers alvast in te pakken, af te sluiten en naast de deur te zetten. Ik opende de lege koffer en legde er gedachteloos wat kleren en spullen in. Ik trok de laden van de linnenkast open en pakte er ondergoed, katoenen T-shirts en spijkerbroeken uit, die ik op een hoop op het bed gooide. Veel te veel. Ik moest eraan wennen om wat lichter te reizen.

‘Morgen om acht uur vertrekt het vliegtuig’, zei ik tegen mezelf. ‘Dan moet ik dus om zes uur op het vliegveld zijn. Dat wil zeggen dat ik om vier uur ’s ochtends moet opstaan. Het is nu al na middernacht en ik heb nog geen oog dichtgedaan.’

Eerst zou ik van Mombassa naar Nairobi reizen. Ik wist niet hoelang ik daar zou moeten wachten op het vliegtuig dat me eerst naar Doebai en dan naar Libanon zou brengen. Chris zou me naar de luchthaven van Nairobi brengen en vervolgens terugkeren naar Mombassa waar ons huis staat en waar hij zijn werk heeft. ‘Ik krijg geen heimwee’, zei ik tegen mezelf, terwijl ik door de kamers van het huis liep waar ik elf jaar van mijn leven had gewoond en dat ik alleen verliet voor korte uitstapjes naar Zuid-Afrika en voor mijn jaarlijkse bliksembezoek aan Adelaide, waar mijn vader, Salama de Krankzinnige, en mijn moeder, Nadia de Stille, woonden. Van tijd tot tijd ging ik een weekend naar Nairobi, om de spullen op te halen die Olga me regelmatig uit Beiroet opstuurde. De privélessen Arabisch en de Engelse alfabetiseringslessen die ik op de Unicefschool van Mombassa gaf, waren niet voldoende om de tijd, die net zo grenzeloos was als de Keniaanse laagvlakten, op te vullen. Toch heb ik het land nooit goed leren kennen, ondanks de safaritochten en de georganiseerde reizen naar de bergen en de omringende savannen die ik in de loop der tijd heb gemaakt.

Beiroet … Wat was die stad ineens ver weg. Terwijl ik de tweede koffer sloot en naar de hal sleepte, vroeg ik me af hoeveel levens ik had geleid sinds ik er was weggegaan. Had ik eigenlijk wel meerdere levens geleid, of was het er maar één, voldoende voor meerdere vrouwen?

Allemaal vragen waar ik geen antwoord op wist. Wat ik wel wist, was dat ik niet veel tijd nodig had om in te zien dat mijn leven sinds mijn vertrek uit Beiroet was veranderd. Vanaf het moment waarop we met ons gebroken gezin in Australië waren aangekomen, was alles anders geworden. Zelfs de tijden en de namen van de feestdagen waren anders dan de onze. In Adelaide – de stad waar ik de vier jaar voorafgaand aan mijn huwelijk en mijn vertrek naar Kenia heb gewoond – was de kerstvakantie ineens de zomervakantie geworden en begon de winter ineens in juli. Ik heb aan dat alles moeten wennen. Ook aan de stad. Beiroet is de eerste stad die ik ooit heb verlaten en die niet meer zo is als vroeger.

We hadden de keuze op Adelaide laten vallen, omdat oom Joesoef daar woonde. Dat was de enige reden. Oom Joesoef was vóór het begin van de burgeroorlog uit Libanon vertrokken. Hij was een actief lid van de Syrische Socialistische Nationalistische Partij[1] en had deelgenomen aan de staatsgreep van 1961.[2] Voordat het Libanese leger hem had kunnen arresteren, was hij gevlucht. Hij was geholpen door een Australiër die hij had leren kennen op de Tiro Country Club vlak bij het vliegveld, waar hij een schiettraining volgde. Die man heeft geregeld dat hij naar Cyprus kon reizen en van daar naar Australië. Ik was toen vijf jaar. Het is alsof ik mijn moeders angst en de zorgen die ze zich voortdurend maakte om haar enige broer, nu nog kan navoelen. Waarschijnlijk is dit haar eerste trauma geweest, lang voor het overlijden van mijn broer Baha. Ze hadden haar laten weten dat Joesoef was gearresteerd en geliquideerd, maar dat bleek achteraf niet te kloppen. Pas later heeft ze de werkelijke toedracht gehoord: dat hij veilig was ontkomen en naar het buitenland was gevlucht.

Mijn moeder herinnert zich het verleden alleen in samenhang met algemene historische gebeurtenissen die tijdens ons leven hebben plaatsgevonden. Zo zegt ze bijvoorbeeld dat ik ben geboren op de dag waarop het Egypte van Nasser door drie legermachten werd aangevallen.[3] En dat ze op de dag van de grote aardbeving, die ontelbare Libanese huizen heeft vernield, waaronder het huis van haar familie in Hasabiyya, doodsbang was om mij – een embryo in haar buik – te verliezen. Verder zegt ze dat mijn broer Baha is geboren na de crisis van 1958, toen mijn vader wegens betrokkenheid bij de protesten was gevangengenomen.[4] En zo zegt ze dus ook dat oom Joesoef een paar dagen na de staatsgreep van 1961 is vertrokken.

Mijn moeder doet hierin niet onder voor mijn grootmoeder Nahiel, de moeder van mijn vader, die net als zij altijd eerst de algemene data in de stamboom van de familie lokaliseert, en dan pas de namen van de individuele personen. Het enige verschil is dat Nahiels herinnering teruggaat tot een collectieve geschiedenis die zich voor mijn geboorte en zelfs voor de geboorte van haar zoon Salama heeft afgespeeld. Het lijkt alsof het individu in mijn familie pas een verhaal krijgt, als het begin van zijn of haar leven samenvalt met een gedenkwaardig moment in de geschiedenis. Ik heb altijd gedacht dat ons lot was verbonden met die historische data, die ons leven op een mysterieuze, ondoorgrondelijke manier hebben getekend.

Ik weet niet zeker of ik de dingen die ik me van mijn oom Joesoef herinner, zelf heb gezien en meegemaakt. Het kan zijn dat ik uit de verhalen van zijn zuster Nadia – mijn moeder dus – een herinnering heb gefilterd, die met me is meegegroeid en me nooit meer heeft verlaten. Zo verbeeld ik me dat ik me de dag waarop mijn oom werd gearresteerd nog kan herinneren, maar mijn grootmoeder Nahiel zegt dat ik daar te jong voor was. Hoewel ik volgens haar nog geen vijf jaar oud was, staat me nog helder voor de geest hoe kwaad oom Joesoef was op de avond van de aanslag. Hij vervloekte de regering en het land en beschuldigde sommige parlementsleden ervan dat ze ‘interne joden’ waren.[5]

Na zijn aankomst in Australië heeft oom Joesoef zich in Paradise gevestigd, een kleine buitenwijk van Adelaide. Een fascinerende naam, die een extra spannende klank voor me kreeg toen ik hoorde dat zich daar het eerste crematorium en de grootste begraafplaats van de omgeving bevonden. De druzen die naar Australië waren geëmigreerd, hadden er hun eerste eigen begraafplaats gebouwd, misschien wel vanwege de naam. Volgens sommigen bevindt het paradijs zich namelijk op aarde, terwijl anderen het eerder zien als een vertraagde droom, die zich halverwege tussen hemel en aarde beweegt.

Toen we begin 1980 aankwamen, trokken we bij mijn oom in. Ik had hem sinds mijn kindertijd niet meer gezien. Hij zag eruit als elke willekeurige Angelsaks die in Australië was geboren en getogen. Dat kwam vooral door het zware Australische accent dat hij na zijn huwelijk met een Australische die bij een organisatie voor migranten en vluchtelingen werkte, in korte tijd had eigengemaakt. Hij had meteen een huis in Adelaide gekocht en was niet, zoals de meeste andere Libanezen die voor en tijdens de burgeroorlog naar het continent waren gekomen, van het ene district naar het andere getrokken.

Zodra we de aankomsthal van het vliegveld van Adelaide binnenstapten, kwam mijn oom naar ons toe gerend. Hij omhelsde mijn moeder langdurig en vroeg haar huilend hoe het met haar ging. Ze mompelde een paar onbegrijpelijke woorden en ook zij was in tranen. Hij haalde allerlei herinneringen op die ze allemaal leek te zijn vergeten, of misschien had ze de details begraven onder de last van die ene herinnering die haar had gedwongen te zwijgen. Terwijl ze haar broer tegen zich aan drukte, verbrak mijn moeder haar stilte, maar na een paar minuten verviel ze weer tot de zwijgzaamheid waartoe ze zichzelf sinds de moord op mijn broer had veroordeeld. Eenmaal in Australië zou het stilzwijgen haar steeds zwaarder gaan vallen, alsof haar keuze een last voor haar was geworden.

Het enige wat ze bij onze aankomst zei, was dat Joesoef niet was veranderd. Het verbaasde mijn oom niet dat ze praatte, hoewel hij wist dat mijn moeder na de dood van mijn broer Baha had besloten niets meer te zeggen. Op mij werkten haar woorden als een verkwikkende zomerregen, die me bevrijdde van de vermoeienissen van een uitputtende reis, die ruim twee dagen had geduurd. Het deed me meer dat ze na die lange stilte weer was gaan praten, dan dat ik geïnteresseerd was in wat ze over oom Joesoef zei. In de auto onderweg naar huis nam mijn oom haar weer in zijn armen en begon zij weer te huilen. Ondertussen zat mijn vader door het raampje te kijken naar de mensen, de gebouwen en de straten. Zijn gezicht was rood aangelopen en het zweet druppelde over zijn slapen en in zijn hals, alsof hij in een sauna zat. Hij droeg nog dezelfde wollen trui waarin hij Libanon had verlaten. Hij bleef volhouden dat het winter was en weigerde hem uit te trekken, hoewel het snikheet was in Adelaide. Hij maakte een broze indruk op me, zoals hij zijn hoofd uit het raampje stak en van links naar rechts draaide, kijkend naar de voorbijgangers en de gebouwen, alsof hij een film volgde die sneller ging dan hijzelf. Ondertussen herhaalde hij als een kapotte grammofoonplaat: ‘O, wat mooi! Moge God al dit moois tegen het boze oog beschermen!’

Volgens mijn moeder was oom Joesoef niet veranderd, ook al was de band met zijn nieuwe vaderland nog zo sterk. Van een Syrische nationalist was hij een echte Australiër geworden, maar dat had hem niet verhinderd zich op te werken tot een actief en invloedrijk lid van een druzische sociëteit, die door de jaren heen onder verschillende namen had geopereerd. Hij was gesticht als ‘De Syrisch-druzische vereniging’, na de onafhankelijkheid van Libanon was het ‘De Libanees-Australische vereniging voor de druzen’ geworden en na de migratie van grote aantallen druzen naar Australië in de jaren zestig en vlak voor het uitbreken van de Libanese burgeroorlog, was de naam voor de derde en laatste keer veranderd in ‘De vereniging van Australische druzen’. Joesoef was een van de verantwoordelijke bestuurders geworden.

We hebben een aantal maanden bij mijn oom in huis gewoond, alvorens we een onderkomen voor onszelf vonden. We huurden een huis dicht bij het zijne. Het stond in een dunbevolkte wijk, in een straat met aan één kant een rijtje bijna identieke huizen. We namen de meeste spullen die we hadden moeten aanschaffen, mee. Intussen was de band tussen mijn moeder en mijn oom, die gedurende al die jaren van scheiding warm en hecht was gebleven, enigszins bekoeld.

We waren niet de enige Libanezen in de wijk. Er woonden veel meer gezinnen, met name christenen en druzen, waarvan vijf in onze straat. Later zouden er nog meer bij komen in de omliggende straten. Het duurde niet lang of we leerden ze allemaal kennen. Aan de tuinen te zien, waren de bewoners al die jaren niet veranderd. Ze besteedden veel zorg aan hun tuinen, waarin ze bomen hadden geplant die hen aan hun dorpen deden denken, en misschien ook aan hun huizen in de bergen.

Adelaide is een stad van kerken. In de buurt waar wij woonden, stonden er minstens vier, waarvan sommige ’s zondags door de christelijke Libanese gemeenschap werden bezocht. De meeste Libanese christenen waren gedwongen geweest te emigreren, nadat ze uit hun dorpen in de bergen waren verjaagd. In de naburige wijken waren enkele in onbruik geraakte protestantse kerken omgebouwd tot banken, cafés, makelaarskantoren en woningen voor oude hippies.

Wat mijn vader misschien nog het meest beviel aan ons nieuwe huis, was dat het vlak bij een Libanese bakkerij stond, die een jaar voor onze komst zijn deuren had geopend. Voortaan ging hij zelf naar bakkerij Oasis in de Victoriastraat, die uitkwam op de onze, om Libanees brood en met tijm en olijfolie besprenkelde manakiesj [6] te kopen. De winkel verkocht niet alleen brood en deegwaren, maar ook groenten in het zuur, tijm en sumak, die mijn moeder voor de fattoesj [7] gebruikte. Na verloop van tijd zagen we steeds meer nieuwe producten op de planken verschijnen, zoals koffiebonen, kaneel en appeltabak voor de waterpijp. Nu en dan waren er kleine Libanese vlaggetjes te koop, die de eigenaar uit China importeerde, om klanten met heimwee ter wille te zijn.

[1] Extreem-rechtse Groot-Syrische partij, in 1932 gesticht door de Libanees Antoen Saadeh. Het Groot-Syrië dat Saadeh voorstond, bestond uit het huidige Syrië, Libanon, Jordanië, Palestina en delen van Egypte, Irak en Turkije.

[2] Van 1958 tot 1961 vormde Syrië een staatkundige eenheid met Egypte: de Verenigde Arabische Republiek (VAR). In 1961 maakte een militaire coup een einde aan de VAR.

[3] Dat waren Israël, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.

[4] Tijdens de verkiezingen van 1958 leden de druzen een gevoelige nederlaag. In reactie hierop braken straatprotesten uit.

[5] Ontleend aan Antoen Saadeh, de leider van de Syrische Socialistische Nationalistische Partij, die het idee van de ‘externe vijand’ had gelanceerd.

[6] Kleine, ronde, platte broodjes, belegd met kaas of olie en tijm.

[7] Libanese salade waaraan gefrituurde croutons worden toegevoegd.

#

‘Waarom ben je teruggekomen? Wat heb je hier te zoeken?’

Sinds mijn terugkeer naar Beiroet stelt Olga me steeds weer diezelfde vraag, alsof ze zelf het antwoord niet weet.

Ben ik teruggekomen omdat ze ongeneeslijk ziek is, of zijn de berichten van het ministerie voor Migranten en Ontheemden, dat ik mijn ouderlijk huis misschien kan terugvorderen, de aanleiding geweest? Ben ik teruggekomen om een oude rekening te vereffenen met een oorlog die mijn familie heeft verscheurd, een droom heeft gebroken en elke kans om hier verder te leven heeft gedwarsboomd? Misschien ben ik hier wel om mijn vriend Georges te zoeken, die nooit in Australië is aangekomen. Ik had verwacht dat hij me zou volgen, maar toen was hij ineens verdwenen. Ze zeiden dat hij via de haven van Djoenieh Libanon had verlaten, maar wij hebben hem nooit meer gezien. Misschien is hij ontvoerd. Misschien is hij nooit vertrokken en is hij in Libanon gebleven: gevangen, verdwenen, of vermoord. Misschien hebben ze zijn lijk begraven, zonder dat zijn familie weet waar hij ligt. Hoe het ook zij, hij is nooit aangekomen, zoals zo velen hun land hebben verlaten en nooit op hun bestemming zijn aangekomen. Volgens de mensen van het schip dat die dag naar Larnaka is uitgevaren, stond zijn naam op de lijst, maar niemand heeft hem gezien. Ze zeggen dat hij thuis afscheid van zijn familie heeft genomen en geruime tijd voordat het schip vertrok naar de haven is gegaan.

‘Waarom ben je teruggekomen?’ herhaalt Olga haar vraag. Als ze merkt dat ik niet antwoord, komt ze naar me toe en slaat ze haar armen om me heen, terwijl ze achtereenvolgens mijn haar, mijn gezicht, mijn mond en mijn hals kust. Ze vraagt of ik kwaad ben en komt dan weer terug op haar eerste vraag: ‘Waarom ben je teruggekomen?’

Die vraag herinnert me aan een oude angst die er al was voordat ik uit Beiroet vertrok en brengt me terug naar de dood van mijn broer Baha en de verdwijning van Georges. Toen we net in Adelaide woonden, schreef ik in mijn eerste brief aan Olga: ‘Dat we naar een ander land zijn verhuisd en in een nieuw huis wonen is niet genoeg om onze angst te overwinnen. De angst is ons gaan beheersen. Om hem uit te schakelen, zouden we een deel van onszelf moeten uitschakelen. Misschien zouden we een van onze ledematen moeten afsnijden. Ik heb het altijd vergeleken met een kleine zelfmoord. Het is alsof we onverschrokken in de ogen van een monster kijken en al kijkend dat monster proberen te doden, zonder te weten dat we daarmee een groot deel van onszelf doden. Maar wat blijft er daarna over? Wat blijft er over als je de angst hebt gedood? Blijft er dan nog wel iets van je geheugen over, of wordt het een blanco pagina? En waarmee moeten we die dan vullen?’

Olga schreef niet veel brieven. Ze belde liever. Elke donderdag. Zij had die dag uitgekozen en daarna was het een traditie tussen ons geworden: Olga belde mij elke donderdag en ik schreef haar elk weekend een brief. Zo waren we permanent met elkaar in gesprek. Een gesprek dat we elk op onze eigen manier voerden: ik per brief en zij per telefoon. Ze bleef steeds langer aan de telefoon. Lachend hoorde ik haar verhalen aan, die ze soms een paar keer herhaalde, omdat ik de donderdag daarvoor volgens haar niet goed had geluisterd. Elk gesprek eindigde ze met de woorden: ‘Vergeet niet in je volgende brief te antwoorden op mijn vragen.’ Soms ging er een week of meer voorbij zonder dat ze me belde en als ze dan weer contact opnam, vertelde ze dat de lijnen waren doorgesneden en dat Libanon een land van louter doden en gewonden was geworden. Het was een ellendige situatie, zei ze, en met haar was het nog ellendiger gesteld.

‘De laatste keer dat we met elkaar hebben gesproken, heb je me niet gezegd dat je al zo snel zou komen …’

Sinds mijn terugkeer naar Beiroet zit Olga me op mijn nek, alsof ze twijfelt aan alles wat ik zeg en niet kan geloven dat ik alleen ben teruggekomen om het huis in Zoekaak al-Balat op te eisen. Ik heb haar niet gezegd dat ik haar medische rapport heb gelezen en dat ik weet dat ze de voorgeschreven behandeling heeft geweigerd. Ik heb ook de analyses en de resultaten van de onderzoeken gezien.

In de tijd dat ik tussen Libanon, Australië en Kenia heen en weer reisde, heb ik maar liefst dertien koffers verzameld. Dertien koffers, die ik vulde met de spullen die ik nodig had. Inmiddels begrijp ik niet meer waarom mensen hun koffers nog willen uitpakken. Mijn koffer is mijn huis geworden. Ik ben een kofferexpert geworden: sommige zijn speciaal bedoeld voor mensen met rugklachten, andere hebben een grote inhoud zonder dat ze te zwaar worden. Ik heb extra ruimte in huis moeten maken, om ze kwijt te kunnen. Veilige plekken, waar ik gemakkelijk bij kan als ik ze nodig heb.

‘What a surrealistic life! ’ was het nuchtere commentaar van Chris, mijn Engelse echtgenoot, toen hij de opgestapelde koffers begon te tellen.

‘How many lives you need to fill all these?’ vroeg hij en hij voegde eraan toe dat ik zou moeten reïncarneren en andere levens zou moeten leiden om al die koffers te kunnen vullen. Het enige wat ik volgens hem in Mombassa deed, was ‘een veilige plek voor mijn bagage zoeken’. Zo beschreef hij mij, alsof hij een grapje maakte. In het begin van onze relatie liet ik me nog wel intimideren door zijn opmerkingen, die ik toentertijd heel poëtisch vond. Toen dacht ik nog dat er veel fantasie voor nodig was om dat soort zinnen te kunnen bedenken, maar na verloop van tijd maakte zijn commentaar me niet meer nieuwsgierig en moest ik niet meer lachen om zijn grapjes. Ik werd er juist kwaad van en zag vooral zijn onvermogen om in te zien dat ik het wachten en de angst alleen draaglijk kon maken door veilige plekken te zoeken voor een tijdelijk verblijf, of een uitgesteld vertrek. Voortaan deed ik ear plugs – van die met watten beklede wassen bolletjes – in mijn oren, als hij weer over zijn onderzoeken en nieuwe ideeën begon te zeuren. Dan knikte ik instemmend, alsof ik luisterde, en keek toe hoe hij druk gebarend zijn betoog voortzette. Hij deed me altijd denken aan de doventolk die ik in Adelaide bij het nieuws van zes uur op de televisie had gezien. Ik had geen idee waar hij het over had, wanneer hij met zijn duim en wijsvinger een cirkel maakte om aan te geven dat alles naar behoren verliep, precies zoals hij het wilde. Ik lachte maar wat en doezelde langzaam weg. Ik kon niet anders dan glimlachend wegdoezelen.

Mijn leven lijkt op een tijdlijn die is afgebroken; op een reeks filmscènes die zich herhalen en weer beginnen waar ze zijn geëindigd. Ik kijk niet op een lineaire manier terug naar wat er met me is gebeurd, maar ik denk cyclisch. Ik keer steeds weer terug naar het punt waar ik ben begonnen. Toen ik dat aan mijn arts vertelde, stelde hij me gerust en zei dat het cyclische geheugen een vrouwelijk kenmerk is en dat mannen zich dingen op een andere manier herinneren. Maar zijn antwoord klinkt mij niet logisch in de oren. Voor mij is de relatie tussen gebeurtenissen en plaatsen altijd vaag en onduidelijk geweest. Zo zit ik het ene moment te denken aan de dag waarop we uit Beiroet zijn vertrokken, en maken mijn hersens het volgende moment ineens een sprong naar mijn Keniaanse jaren met Chris. Misschien komt het daardoor dat mijn verhaal soms de vorm van een cirkel en soms die van een spiraal heeft.

Vier kleurloze jaren heb ik in Adelaide doorgebracht, en daarna elf jaar in Mombassa, waar ik altijd op het punt van vertrekken stond. Het woord ‘punt’ vat een heel leven samen, verdeeld tussen Australië en Canada. Het was alsof ik wachtte tot ik naar buiten kon, terwijl ik op dat moment zelf niet binnen was. Ik leidde een leven dat in een vacuüm tussen binnen en buiten zweefde. Ik leidde het leven van iemand die gedoemd is te wachten in een purgatorium met gesloten deuren, zonder brug of toegangsweg. Dat laatste doet me denken aan wat de antropologe Mary Douglas over het begrip inbetweenness heeft gezegd in een boek dat ik in Australië heb gelezen, toen ik probeerde mijn masterscriptie af te maken. Volgens haar is het een tussenfase die mensen doormaken, om daarna over te stappen naar een andere, duidelijkere fase, waarin hun leven en hun relaties zich kunnen ontwikkelen. Mijn situatie lijkt totaal niet op wat Douglas beschrijft. Voor mij is inbetweenness een permanente levenswijze, die niet verandert en niet overgaat in een andere situatie.

#

Terug naar Beiroet.

Op de luchthaven van Doebai hing ik wat rond in een bar op de eerste verdieping, die ik had uitgekozen vanwege de brede banken, waarop ik languit kon liggen en me kon ontspannen. Ik moest zes uur wachten op het vliegtuig naar Beiroet. Bijna een hele nacht. Op dit soort plekken vloeit de tijd op een merkwaardige manier weg. Ik had niet het gevoel dat het nacht was en het lukte me niet in slaap te vallen. De hal leek op een immens ruimtestation vol juwelen, speelgoed, souvenirs en voedingswaren. Een verlichte wereld die nooit slaapt. Een wereld waarvan ik me voorstel dat hij verschrompelt en sterft zodra de mensen zijn vertrokken. Die niet meer lijkt te zijn dan een illusie, een televisiebeeld. Je hoort hier muziek uit alle landen, op één en hetzelfde moment. Filippijnen, Indiërs, Sri Lankanen, Europeanen, Arabieren en Amerikanen, mensen van alle nationaliteiten lopen over de verdiepingen en door de gangen. Deze plek leeft en straalt dankzij hen. Desondanks wordt hij van binnen opgevreten door de leegte, zoals gebouwen worden aangevreten door het zand van de woestijn en veranderen in skeletten die verouderen met de snelheid van het licht.

Aan het andere eind van de bank zat een vijftigjarige man in een Engelse krant te bladeren. Toen ik wilde gaan zitten, schoof hij weg en vouwde zijn krant dicht, alsof hij plaats voor me wilde maken. Ik had geen ruimte nodig en de krant hinderde me niet in mijn bewegingen. Ik zette mijn koffer op de stoel naast me en legde mijn boek en mijn papieren op de tafel. De man begon zijn spullen bij elkaar te zoeken, alsof hij plotseling weg moest. Hij maakte een verwarde indruk en leek volkomen in beslag genomen door de identiteit van de vrouw die naast hem zat – van mij dus. Na een paar minuten keek hij op en vroeg glimlachend: ‘Traveling to Beirut? ’

Ik keek hem even aan, om er zeker van te zijn dat de stem van hem kwam, en knikte instemmend. Mijn nieuwsgierigheid was gewekt. Hij zei – nog steeds glimlachend – dat hij over magische krachten beschikte, waardoor hij verborgen dingen kon zien. Daarna gleed zijn blik haast onmerkbaar naar het paspoort dat ik op de tafel voor me had neergelegd en zijn glimlach werd nog breder. Er zat een instapkaart in, die was uitgegeven door Middle East. Een mislukte verleidingspoging, constateerde ik vermoeid. Maar er was echt meer nodig om de passie die ik al zo lang niet meer had gevoeld, weer tot leven te roepen. Toch namen zowel angst als opwinding bezit van me, zoals dat bij kinderen gebeurt, als ze zich op een nieuw spel storten. Ik kon zijn aftershave van een afstand ruiken. Of misschien was het zijn huid die zo rook. Toen hij opstond en naar me toe liep, viel het me op dat hij er frisser en uitgeruster uitzag dan je van een reiziger zou verwachten.

‘My name is Noer ’, zei hij, terwijl hij zijn hand uitstak.

Noer … Ik glimlachte. Ik had niet verwacht dat deze man, met zijn Amerikaanse accent, een Arabische naam zou hebben. Hij droeg een spijkerbroek en een blauw hemd met grijswitte strepen. Het zag eruit alsof hij zich al enige tijd had voorbereid op deze kennismaking. Hij vroeg of ik een beker warme chocolademelk met hem wilde drinken, en voordat ik kon antwoorden, schoof hij zachtjes mijn leren koffer naar me toe, zodat hij tegenover me kon plaatsnemen.

Ik weet niet hoelang het heeft geduurd voordat ik hem in de ogen keek. Zonder hem een hand te geven, zei ik langzaam, op een neutrale toon: ‘I am Maryam.’

Langzaam en neutraal, dacht ik, terwijl ik een slokje van de warme chocolademelk nam, die mijn verhemelte en mijn tong verbrandde. ‘Langzaam en neutraal’, zei ik nog eens tegen mezelf, beseffend dat de manier waarop ik me tegenover hem opstelde, tot een van de vele, bekende communicatietechnieken behoorde. Of was het een van die non-verbale technieken, waar ik me sinds mijn vertrek uit Beiroet in had bekwaamd?

Hij vertelde dat hij sinds zijn tiende in Amerika woonde en dat hij dit jaar voor het eerst terugging naar Libanon. Hij was een week in Doebai geweest voor een journalistieke opdracht en ging nu naar Libanon, omdat hij daar was geboren. Hij wilde het land dat hij sinds 1967 niet meer had bezocht, leren kennen. Hij ging terug om naar zijn wortels te zoeken. Ik vond het lachwekkend zoals hij over zijn wortels sprak. ‘I am searching for my roots’ herhaalde hij steeds weer met getuite lippen. Als hij dat woord uitsprak, klonk zijn stem ineens veel harder en scheller.

Hoewel Noer een Palestijnse vader en een Libanese moeder had, sprak hij geen woord Arabisch. Net als bij Chris zou het me grote moeite kosten om te luisteren naar deze man die zijn eigen moedertaal niet eens kende, en helemaal om zijn vragen te beantwoorden. In een paar minuten, die een eeuwigheid leken te duren, vertelde hij me alles over zijn familie, zijn leven, zijn Amerikaanse vrouw en zijn dochter. Gaandeweg kon ik uit zijn woordenstroom opmaken dat hij moe was en dat hij zijn leven het liefst aan de eerste de beste persoon die naar hem luisterde, in bewaring zou willen geven. Toevallig was ik die persoon. Zomaar een vrouw die hij op het vliegveld had ontmoet. Ik stelde vast dat ik geen ruimte had voor de levens van anderen. Ik had genoeg aan mijn eigen leven en mijn aanhoudende pogingen om alles in de hand te houden, waarbij ik me steeds wanhopiger en machtelozer begon te voelen. Ik werd zo onrustig bij die gedachte, dat mijn lichaam plotseling iets kreeg van een strijder die zich opmaakt om een aanval af te weren. Ik voelde dat ik op dat moment niet in staat was me te concentreren op één plek en één herinnering. De woorden van Noer brachten me van mijn stuk en maakten mijn leven nog onrustiger. Desondanks hoorde ik mezelf in het Engels, met onverholen sarcasme zeggen: ‘Why bother searching for roots? I can give you as much as you want, a surplus I want to get rid of !’

Dat antwoord had hij niet verwacht en ook ikzelf had het er zonder erbij na te denken uit geflapt. Het was eruit gekomen zonder dat ik het wilde. Waarschijnlijk kwam het voort uit een nutteloos, maar niettemin verontrustend idee, dat door mijn noodgedwongen zwerftochten tussen Libanon, Australië en Afrika steeds grotere vormen had aangenomen: wortels zijn een verschijnsel dat we steeds weer heruitvinden en veranderen, zoals we eten koken en er naar onze eigen smaak kruiden aan toevoegen. Tijdens het gesprek groeide er al snel een verstandhouding tussen ons, die niet alleen was gebaseerd op de woorden die we met elkaar wisselden, maar ook op een milde lach, die ons zachtjes omhoogtilde.

Hij was in 1945 in Libanon geboren en als kind samen met zijn ouders naar de Verenigde Staten geëmigreerd. Nu zijn ouders allebei waren gestorven, was hij teruggekomen om het land van zijn moeder te leren kennen. Hij had in Beiroet een klein appartement gehuurd, dat werd betaald door de Amerikaanse krant waarvoor hij als correspondent werkte. ‘Natuurlijk kan ik niet terug naar Palestina’, zei Noer. ‘Dertig jaar geleden is het huis van mijn grootvader van vaderskant vernietigd.’ Tot 1967 was hij regelmatig op bezoek geweest in het huis van zijn grootvader, maar sindsdien kon hij het land niet meer in. Hij zei dat hij bijna alles was vergeten, behalve de etensgeuren, die voor zijn gevoel nog steeds dichtbij en springlevend waren. Hij was teruggekomen om naar die geuren te zoeken. In Amerika kookte hij vaak op zaterdagavond voor zichzelf en zijn Amerikaanse vrienden. Dan maakte hij gerechten die hij van zijn moeder had geleerd of hij haalde recepten uit de Palestijnse en Libanese kookboeken die hij had aangeschaft.

Hij vertelde het verhaal van zijn familie chronologisch, alsof hij het in een boek had gelezen. Als een pijnloze herinnering. Heel anders dan het mijne, dat altijd de vorm van een spiraal aanneemt. Ik begin op een punt en kom er uiteindelijk weer bij terug. Noer had een exotische manier van vertellen, alsof ik een buitenlandse was die zijn verhaal alleen kon volgen als hij zich aan de chronologische volgorde hield.

In het vliegtuig vertelde hij me het verhaal van zijn leven. Hij had een sterke drang om me alles over zichzelf te vertellen. Als je onderweg bent, is het net iets gemakkelijker om jezelf bloot te geven. Misschien omdat je de woorden snel achter je kunt laten, zonder dat ze te zwaar op je blijven drukken.

Ik heb geleerd me over te geven aan mijn angst als ik me in een vliegtuig bevind. Ik blijf lijdzaam zitten en berust in een mogelijke dood. In een angst die me opslokt, maar me niet meer bang maakt. Ik drukte mijn hoofd tegen het glas van het vliegtuigraampje, terwijl Noer, die de plaats naast de mijne had weten te bemachtigen, een boek zat te lezen dat hij uit zijn kleine reistas had gehaald. De auteur, Elia Kazan, beschrijft daarin een deel van zijn eigen leven en dat van zijn Turks-Grieks-Armeense familie en hun emigratie naar de Verenigde Staten. Een verhaal over identiteit en integratie. Op de kaft las ik de titel: The arrangement.

Noer sloeg een bladzijde op en begon hardop een passage voor te lezen waarin de oude vader van de schrijver op zijn sterfbed om druiven uit Smyrna, oftewel Izmir, vraagt. Sinds zijn vertrek uit Anatolië heeft hij ze nooit meer gegeten. Na een lange levensreis vol veranderingen en vergeten herinneringen, een reis waarin hij zich heeft aangepast en een nieuw leven heeft opgebouwd, zijn de druiven van Smyrna bijna de enige hartstocht die in het geheugen van de vader is blijven hangen.

De woorden van Noer raakten me. Hoewel ik steeds wegdommelde, probeerde ik wakker te blijven, omdat ik wilde blijven luisteren. Zodra zijn woorden mijn hoofd binnenkwamen, veranderden ze in kleurige beelden, afkomstig uit een verleden dat het vergeten voorbij was. Beelden van de dag waarop mijn oom was vertrokken en de dag waarop wij waren vertrokken. Na verloop van tijd veranderden de woorden in vragen, ingegeven door zijn verhaal over de emigratie van zijn eigen familie. Wat betekent het om te emigreren en een ander land en een andere cultuur aan te nemen? We emigreren, beginnen een ander leven en denken dat we onszelf hebben gered. Maar op een gegeven moment stort alles wat we hebben opgebouwd in en grijpen we terug naar een verleden waarvan we dachten dat het was verdwenen, dat we opzettelijk hadden verdrongen en hadden weggestopt onder de dikke plooien van ons geheugen.

De gedachten tikten één voor één tegen mijn schedel en versmolten met de stem van Noer, zodat het me moeite kostte te bepalen of ik sliep en droomde, of wakker was en in mezelf zat te praten. Ik moet in ieder geval even zijn weggedommeld. Ik voelde me warm en tevreden als een jong poesje, vooral omdat ik voor de verandering eens geen hoofdpijn had. Mijn migraine, die vlak voor mijn vertrek uit Libanon was begonnen, was vijftien jaar geleden met me meegereisd naar Australië en had me sindsdien nooit meer verlaten.

Ik werd wakker in het vliegtuig en toen ik de blauwe wollen deken zag die Noer tijdens mijn slaap over me heen had gelegd, werd ik bevangen door een weldadig gevoel. Ik nam twee tabletten tegen de migraine, die ik altijd bij me had. Ik was eraan gewend ze zelfs al voordat de pijn begon, in te nemen, want ik wilde er zeker van zijn dat de pijn me niet zou verrassen.

Toen hij me vroeg waarom ik terugging naar Libanon, liet ik hem weten dat mijn terugkeer niet permanent was en dat ik alleen even naar Beiroet moest om een huis te vorderen waarvan ik al die tijd had aangenomen dat ik het kwijt was. Ik weet niet waarom ik de behoefte had om tegenover deze man die ik nauwelijks kende, te benadrukken dat mijn bezoek tijdelijk was en dat ik niet in Libanon zou blijven. Was ik geschrokken van de passie waarmee hij sprak over zijn eigen terugkeer, en over Libanon, dat hij nog maar een jaar geleden opnieuw had ontdekt? Was het angst voor de hartstocht waarmee hij sprak over de geboorteplaats van zijn vader in Palestina, zijn familie en zijn jeugd in Libanon, het land van zijn moeder? Ik weet niet waarom ik nog een keer zei dat mijn bezoek aan Beiroet tijdelijk was en dat ik snel weer naar huis zou gaan. Misschien was het om mezelf ervan te overtuigen dat niets mijn beslissing om naar Afrika terug te keren in de weg zou staan.

Noer was teruggekomen om zijn wortels te zoeken. Als correspondent had hij zelf zijn standplaats mogen kiezen en de keuze was op Libanon gevallen, het land waar hij zijn kindertijd had doorgebracht alvorens naar Amerika te emigreren. Ik daarentegen was naar Libanon gekomen om het huis dat ik van mijn familie had geërfd, te verkopen, waarna ik naar Kenia zou terugkeren. Zodra de ontheemden die in het huis waren ondergebracht, eruit waren, zou ik het te koop kunnen aanbieden. Ik zou het nooit hebben geërfd als mijn broer Baha niet was vermoord, want natuurlijk was hij de eerste erfgenaam. Hij was de enige man in het gezin, net als mijn vader Salama destijds, die het van mijn grootvader Hamza had geërfd.

Baha is in het begin van 1978 omgekomen, ongeveer drie jaar na het uitbreken van de burgeroorlog. Er was een granaat terechtgekomen op het balkon van de eerste verdieping van ons huis in Zoekaak al-Balat[8], waar hij zich op dat moment bevond. Door de ontploffing was hij onherkenbaar verminkt. Ze kwamen met een kist, waar ‘onze zoon in lag’, zoals ze beweerden. Twee dagen na zijn begrafenis hebben jongens uit de buurt nog afgereten ledematen gevonden aan de takken van de paar bomen die er nog stonden. Ze waren verkoold door de ontploffing. De geur van het verschroeide lichaam van mijn broer heeft nog lange tijd in huis gehangen en soms heb ik nog steeds het gevoel dat die brandlucht bij me is, alsof mijn zintuigen sinds het ongeluk geen andere geur meer kunnen waarnemen. Die dag werd ook mijn vader in zijn hoofd getroffen. Hij bracht het er heelhuids vanaf, maar na enige tijd begon hij zich vreemd te gedragen. De arts wilde de splinter niet uit zijn hoofd verwijderen, vanwege de risico’s van de operatie. En mijn moeder, die zei geen woord meer. De schok van de dood van mijn broer had haar van haar spraakvermogen beroofd. Als ze iets wilde zeggen, maakte ze bewegingen met haar vinger, alsof ze lege cirkels in de lucht tekende. Zo hebben we Libanon verlaten, op weg naar Adelaide, waar mijn oom Joesoef woonde, die jaren voor de oorlog was geëmigreerd: een onvolledig, geamputeerd gezin, bestaande uit een half krankzinnige vader, een moeder die weigerde te praten en een dochter die wachtte op een man die haar naar Australië had zullen volgen, maar die ze nooit meer zou terugzien.

Twee jaar na de dood van mijn broer Baha en na de vele vruchteloze pogingen van mijn grootmoeder om mijn vader aan te sporen een nieuwe zoon bij een jonge vrouw te verwekken, hebben we Libanon verruild voor Australië. Het idee om te emigreren was van oom Joesoef gekomen. Hij had ons geschreven dat in Libanon blijven een langzame vorm van zelfmoord was en dat mijn moeders zwijgzaamheid en mijn vaders krankzinnigheid daarvan het bewijs waren. Op de dag van het vertrek verkeerde mijn zieke vader nog in de veronderstelling dat mijn grootmoeder met ons mee naar Australië zou reizen, maar op het laatste moment zei ze: ‘Het is daar heus niet beter dan hier. Waarom zou ik dan weggaan?’ En even later voegde ze eraan toe: ‘Alle landen op de wereld lijken op elkaar, waar ze ook liggen, en de mensen zijn overal hetzelfde.’

Ze kwam niet, zoals alle anderen, naar de deur om ons uit te wuiven; ze weigerde te huilen waar we bij waren. Nadat ze afscheid had genomen van mijn vader, draaide ze zich om en sloot zich op in haar kamer. Voor de buitenwereld leek het alsof ze boos was op haar zoon Salama. Boos omdat hij had gefaald in onze opvoeding, omdat hij had gefaald in het tweede huwelijk dat zij voor hem had bekokstoofd, en omdat hij niet in staat was geweest een zoon te verwekken die de plaats van Baha kon innemen. Boos over het uiteenvallen van een familie waarvan ze de toekomst met zo veel inzet en overgave had uitgestippeld. Toch weet ik dat ze op het moment van het afscheid haar tranen heeft moeten bedwingen en dat ze, nadat ze de deur achter zich had gesloten, het zorgvuldig in de kast opgeborgen Boek der Wijsheid[9] tevoorschijn heeft gehaald en een willekeurige bladzijde heeft opgeslagen. In de hoop in de met zwarte, brede, sierlijke letters geschreven woorden een grote toekomst voor onze familie te lezen. Dat zijn de momenten waarop Nahiel haar geloof weer terugkrijgt en haar woede verdwijnt. Dan blijft ze volhouden dat de toekomst, die zich in het boek aan haar heeft geopenbaard, ooit werkelijkheid zal worden, als een film, die steeds weer opnieuw wordt vertoond, maar waarvan de nieuwe scènes altijd beter zijn dan de vorige.

Mijn grootmoeder weigerde met ons mee te gaan, zoals ze vroeger had geweigerd het huis in de bergen te verlaten om met mijn grootvader Hamza in Beiroet te gaan wonen. Dat was vlak nadat hij het huis in Zoekaak al-Balat had gekocht van een Turkse familie die Damaad heette. Misschien wilde ze niet verhuizen, omdat ze ervan overtuigd was dat de zaken niet meer liepen sinds mijn grootvader het twee verdiepingen tellende pand had gekocht. ‘Dat huis brengt ongeluk’, herhaalde ze steeds weer, en ze voegde eraan toe dat ‘het brood dat je door een list uit de mond van de rechtmatige eigenaars stoot, niets goeds kan brengen’. Maar de meningen en angsten van Nahiel weerhielden Hamza er niet van het oude huis te restaureren en op de eerste verdieping, die bestond uit een groot dakterras en twee kamers, enkele nieuwe kamers aan te bouwen. Daarnaast versierde hij de muren en de hoge lijsten van de nieuwe deuren met spreuken, aangebracht door steenhouwers die hij speciaal daarvoor uit de bergen had laten komen. Bovendien liet hij ze boven de vijf toegangspoorten zinsneden aanbrengen in vergulde letters, omringd door groene, gele, blauwe en rode ornamenten. Nahiels verzet duurde niet lang. Toen Hamza klaar was met de verbouwing van het pand, verliet ze het huis in de bergen. Ze is er pas na zijn dood weer teruggekeerd.

Mijn grootvader bewoog hemel en aarde om de indruk te wekken dat hij het huis had geërfd van voorouders die niet te traceren waren. Misschien hoopte hij door al die verbouwingen en versieringen zijn eigen geschiedenis en die van zijn familie uit te wissen. Misschien wilde hij vergeten hoe hij als kind met zijn straatarme ouders uit Syrië naar Libanon was gekomen, waar hij eerst als loonarbeider aan de bouw van het station van Sofar had gewerkt en daarna als chauffeur in dienst was gekomen bij de Turkse familie Damaad, die hem had overladen met geld en hulp. Daarna was hij frisdrank, brood en ijs gaan verkopen aan passagiers van de trein van Beiroet naar Damascus, die langs het station van Sofar kwam. Uiteindelijk had hij het huis voor een habbekrats van de weduwe van Damaad kunnen kopen, nadat haar man was omgekomen bij de brand van de Galatabrug in Istanboel, waardoor het hele familiekapitaal in één klap was verdwenen. Mijn grootmoeder bleef herhalen dat de vrouw haar huis voor een spotprijs had verkocht, omdat ze geld nodig had voor een reis naar Amerika, waar ze zich bij haar familie wilde voegen. Hamza had een totaal andere versie van het verhaal. Hij bleef erbij dat hij de weduwe van de Turk een dienst had bewezen door dat armzalige, vervallen huis, omringd door een kaal, met cactussen overwoekerd terrein te kopen, terwijl hij voor hetzelfde geld een lap grond vol bloeiende olijfbomen in zijn dorp had kunnen krijgen. In zíjn lezing van het verhaal zouden de mensen uit zijn dorp hem zelfs hebben uitgelachen en hebben gezegd dat hij zijn verstand had verloren. Hoe het ook zij, hij bleef erbij dat hij het huis enkel had gekocht om iets voor een medemens te doen. Bovendien had hij nog een schuld in te lossen aan de man die hem destijds had geholpen en die na zijn overlijden een berooide echtgenote had achtergelaten, zo beweerde hij.

[8] Wijk in Beiroet.

[9] Het heilige boek van de druzen heet kitaab al-hikma (het Boek der Wijsheid). Naast de profeten geloven de druzen in de wijsheid van klassieke Griekse filosofen, zoals Plato, en van een aantal ‘wijze mannen’ die in de twaalfde eeuw de druzen zowel spiritueel als militair hebben geleid.