Johan Theorin

Grafheuvel

De vier seizoenen van Öland – Zomer

Uit het Zweeds vertaald door Anna Ruighaver

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Gedicht blz. 23 uit Harry Martinson: ‘Midsommardrömmen’, Gräsen i Thule (‘Midzomerdroom’, De grassen in Thule) 1958

Gedicht blz. 219: uit Lennart Sjögren: ‘Jag säger inte att livet är gott’, Sent, tidigt (‘Ik zeg niet dat het leven goed is’, Laat, vroeg) 2001

Gedicht blz. 489: uit Dan Andersson: ‘I min ungdom’, Efterlämnade dikter (‘In mijn jeugd’, Nagelaten gedichten) 1922

Oorspronkelijke titel Rörgast, verschenen bij Wahlström & Widstrand, Stockholm, Sweden

Published by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Oorspronkelijke tekst © Johan Theorin, 2007

Nederlandse vertaling © Anna Ruighaver en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagillustratie © Getty Images/Ulf Huett Nilsson

isbn 978 90 445 2448 2

nur 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

#

Het spookschip kwam uit het donker aanglijden, over het zwarte water van de zeestraat. Het ging voor niets of niemand aan de kant.

De jongen in het rubberbootje kon niet meer op tijd wegkomen toen het schip opeens opdoemde. Zijn kleine vaartuig gevuld met lucht dreigde te kapseizen bij de aanvaring, maar op het laatste moment slaagde hij erin om dicht bij de stalen romp te komen en zijn bootje aan de reling vast te maken.

Het schip torende hoog boven hem uit. Het was vettig en verroest, alsof het al decennialang op zee voer. Op het dek was geen beweging te zien, maar binnen in het schip klonk het bonkende geluid van een motor, als een levend hart.

Het rubberbootje knapte en er kwam water binnen, de jongen had geen keus meer. Hij strekte zijn handen uit, pakte de reling beet en klom aan boord. Voorzichtig stapte hij over de reling het donkere dek op, waar een sterke stank van rotte vis hing.

Langzaam liep hij verder, langs een gesloten luik van de laadruimte.

Al na vijf, zes passen zag hij de eerste dode man. Het was een zeeman, gekleed in een vlekkerige overall. Hij lag op zijn rug en keek met starre blik omhoog naar de nachtelijke hemel.

Toen kwamen er uit het donker andere zeelieden wankelend op hem af; stervend, of al dood. En toch levend. Ze strekten hun armen naar hem uit, spraken met zwakke stem in een vreemde taal tegen hem.

De jongen gaf een schreeuw en probeerde te vluchten.

Zo begon de laatste zomer van de twintigste eeuw in het dorp Stenvik.

Zo begon het verhaal over de geest die naar zijn dorp terugkeerde.

Of misschien begon het verhaal wel bijna zeventig jaar eerder, op een klein kerkhof op het eiland. Met een andere jongen, Gerlof Davidsson, die luid geklop vanuit een doodskist hoorde.

ZOMER 1930

Gerlof Davidsson kwam toen hij veertien was van de zesjarige Zweedse lagere school af en twee jaar later vertrok hij als matroos naar zee. In de periode daartussen had hij allerlei baantjes op Öland, als hij niet op de kleine boerderij van zijn familie moest bijspringen. Sommige baantjes waren goed, andere minder goed, maar het enige wat slecht eindigde, was zijn baantje als doodgraver op het kerkhof van Marnäs.

Zolang Gerlof leefde zou hij zich zijn laatste werkdag daar herinneren, de dag waarop herenboer Edvard Kloss twee keer begraven moest worden. Later, als oude man, zou Gerlof nog steeds geen verklaring hebben voor wat er toen gebeurd was.

Hij hield wel van spookverhalen, maar had ze nooit geloofd. Hij geloofde ook niet in wraak vanaf de andere kant van het graf. En woorden als ‘spook’ of ‘geest’ zou Gerlof alleen maar geassocieerd hebben met duisternis en ongeluk.

Niet met zomer en zon.

Het was een zondag halverwege juni en Gerlof leende zijn vaders grote fiets om naar de kerk te rijden. Hij kon hem inmiddels hanteren, want hij was het afgelopen jaar flink gegroeid en had zijn lange vader ingehaald.

Gerlof boog zijn hoofd en trapte het kustdorp uit, gekleed in een dun, wit overhemd met opgerolde mouwen. Hij fietste naar het oosten, landinwaarts. Het weiland naast de steenslagweg schitterde in geel, blauw en lila. Achter de rijke bloemenzee groeiden jeneverbesstruiken en hazelaars en aan de horizon in het zuiden verhieven zich de wieken van een groep molens. Koeien stonden te grazen en schapen waren aan het blaten. Twee keer moest hij van zijn fiets af springen om een groot hek te openen dat het vee binnenhield.

Het was een groot, open landschap, bijna zonder bomen, en als er zwaluwen langs zijn fiets scheerden om vervolgens omhoog te schieten naar de zon, wilde Gerlof het liefst van de weg afwijken, zo de wind en vrijheid tegemoet. Maar dan moest hij denken aan het werk dat op hem wachtte en verdween zijn vrolijkheid een beetje.

Edvard Kloss was tweeënzestig jaar oud geweest toen hij de week daarvoor overleed, een degelijke herenboer. Kloss werd op Noord-Öland als welgesteld beschouwd, niet dat hij zo’n groot vermogen bezat, maar hij had veel land langs de kust ten zuiden van Gerlofs dorp Stenvik.

‘Plotseling van ons weggenomen, door iedereen betreurd en gemist’, zo had Gerlof gelezen in de rouwadvertentie voor Edvard Kloss. De man was verongelukt tijdens de bouw van een grote, houten schuur. Laat op een avond was een zojuist geplaatste houten wand over hem heen gevallen.

Maar werd Kloss werkelijk door iedereen betreurd en gemist? Er deden immers heel wat verhalen over hem de ronde, en het onderzoek naar het ongeval was nog niet helemaal afgerond. Zijn jongere broers, Sigfrid en Gilbert, waren er als enigen op die avond op de bouwplaats bij geweest, en ze gaven elkaar de schuld. Het hout was voor Sigfrid buiten zijn gezichtsveld geweest toen de wand omviel, zei hij, maar hij beweerde dat Gilbert wél bij de schuur had gestaan toen hun broer stierf. Gilbert beweerde het omgekeerde. Daarnaast had een buurman verklaard dat hij die avond bij het bouwterrein luide stemmen gehoord had, van andere personen dan de gebroeders Kloss, stemmen die hij niet herkend had.

Gerlof zag geen van de broers toen hij zijn fiets bij het kerkhof neerzette en daar was hij blij om. Hij had zo’n vermoeden dat het een grimmige begrafenis zou worden.

Het was nog maar half negen in de ochtend, maar de stralen van de zon brandden al op het gras en de graven. De witte, kalkstenen kerk, gebouwd als een versterkt fort met dikke muren, hief zich op naar de blauwe hemel. Vanuit de westelijke kerktoren verspreidde zich dof klokgelui over het vlakke landschap. Dat was de koster, die de klok luidde voor de overledene.

Gerlof opende de houten poort en liep tussen de graven door. Aan zijn linkerhand bevond zich het lijkenhuisje.

Daarachter zat een myling.

Dat was tenminste het eerste wat Gerlof dacht, dat hij een myling zag, de geest van een overleden kind dat niet gedoopt is. Hij knipperde met zijn ogen, maar het kind zat er nog steeds.

Het was een jongen, een paar jaar jonger dan Gerlof. Hij zag opmerkelijk bleek, alsof hij het hele voorjaar in een kelder opgesloten had gezeten. Hij zat op zijn hurken met zijn rug tegen het lijkenhuisje, op blote voeten en gekleed in een witte blouse en een lichte, korte broek. Het enige wat donker aan hem was, was een lange schram op zijn voorhoofd.

‘Davidsson! Hier moet je zijn!’

Gerlof keek om. Hij zag de doodgraver, Roland Bengtsson, die bij de muur van het kerkhof naar hem stond te zwaaien.

Gerlof hief zijn hand op en liep naar hem toe, maar hij wierp toch nog even een laatste blik op de jongen. Ja, hij zat er nog steeds. Gerlof kende hem niet en hij verbaasde zich erover hoe wit de jongen zag, maar hij was in elk geval geen geestverschijning.

Bengtsson stond met een paar ijzeren spades op Gerlof te wachten. Hij was een lange, kromme man, met pezige, zongebruinde armen, die je een stevige handdruk gaf als hij groette.

‘Welkom, Davidsson’, zei hij vrolijk. ‘Laten we maar beginnen met graven.’

Gerlof zag dat er bij de stenen muur al een brede rechthoek uit het gras gestoken en weggehaald was. Het graf van Edvard Kloss.

Bengtsson liep erheen. Toen ze er waren, vroeg hij zacht: ‘Een koud pilsje … voor we beginnen?’

Hij knikte naar de brede kerkmuur achter hem, waar een paar bruine, glazen flesjes in het gras stonden te wachten. Gerlof wist dat Bengtssons vrouw lid van de Goede Tempeliers was en hij nam aan dat de doodgraver bier op zijn werk dronk omdat hij dat thuis niet mocht.

De flesjes stonden koud en beslagen in de zon, zag Gerlof, maar hoewel hij helemaal vanaf de kust was komen fietsen en dorst had, schudde hij toch zijn hoofd.

‘Nee, dank je.’

Hij was niet zo dol op bier en wilde helder zijn tijdens het graven.

Bengtsson pakte zelf een flesje en keek in de richting van het lijkenhuisje. Gerlof zag dat de bleke jongen inmiddels was opgestaan en tussen de graven stond, alsof hij ergens op wachtte.

Bengtsson hief zijn hand op.

‘Aron!’ riep hij.

De jongen keek zijn kant op.

‘Kom helpen, Aron! Je krijgt een vijfentwintigöremunt als je ons helpt graven.’

De jongen knikte.

‘Afgesproken dan’, zei Bengtsson. ‘Loop naar de werkschuur en haal een eigen spade.’

De jongen slofte weg.

‘Wie is dat?’ vroeg Gerlof toen hij buiten gehoorsafstand was. ‘Hij is niet van hier, of wel?’

‘Aron Fredh?’ zei Bengtsson. ‘Nee, hij komt uit het zuiden, van Rödtorp … Maar hij is een soort familielid.’ Bengtsson zette zijn lege flesje achter een grafsteen en keek Gerlof vermoeid aan. ‘Hij is een “familielid incognitus”, als je begrijpt wat ik bedoel.’

Gerlof begreep het niet. Hij had nog nooit van Rödtorp gehoord en sprak geen buitenlandse talen, maar hij knikte toch. Bengtsson had alleen een dochtertje, wist hij, was de jongen dan soms een kind van diens broer of zus?

De bleke jongen kwam terug van de werkschuur met een spade in zijn hand. Hij zei geen woord, ging gewoon naast Bengtsson staan en begon te graven. Er zaten geen stenen in de grond en de aarde was droog door de zomer, maar al na een paar minuten haalde Gerlof met zijn spade het eerste stuk van een skelet uit de grond. Het was een donkerbruine knekel, misschien van een dijbeen. Na een maand als doodgraver was hij gewend aan dit soort vondsten en dus legde hij het bot gewoon voorzichtig in het gras waarna hij het met een schep aarde bedekte. Vervolgens groef hij weer verder.

Ze groeven meer dan een uur lang de diepte in.

Het werd kouder, de zon verdween. Terwijl Gerlof aarde schepte, ging er een oud verhaal door zijn hoofd: Er was eens een huis-aan-huisverkoper die bij een boerderij op Öland aanbelde. Een kleine jongen deed open.

‘Is je vader er, jongen?’

‘Nee, meneer.’

‘Komt hij zo thuis?’

‘Nee, meneer. Hij is op de begraafplaats.’

‘Wat moet hij daar in hemelsnaam?’

‘Niets, denk ik. M’n vader is dood …’

Toen het bijna elf uur was, klonk er gehinnik, het geluid weergalmde tegen de kerk. Gerlof keek op en zag twee witte paarden door de poort van de begraafplaats naar binnen draven, met vliegen zoemend om hen heen. De paarden trokken een zwartgeschilderde kar met een houten kruis op het dak, een lijkkoets. Naast de koetsier zat de geestelijke, Erling Samuelsson. Hij had de begrafenisplechtigheid reeds op de eigen boerderij van de overledene voltrokken.

Inmiddels was het gat diep genoeg en Bengtsson hielp de beide jongens om eruit te klimmen. Vervolgens klopte hij de aarde van zijn kleren en liep naar het lijkenhuisje.

Daar stond de lijkkoets, ver van de kerk. De bruine, glanzende, dure kist met Edvard Kloss erin was er inmiddels vanaf getild en op het gras voor het lijkenhuisje neergezet. De meeste familieleden die met de lijkstoet meegekomen waren, keerden zich om bij de poort en gingen naar huis, want alleen de teraardebestelling zou nu nog plaatsvinden.

Gerlof zag dat de broers van de overledene ieder aan een kant van de kist stonden. Sigfrid en Gilbert spraken deze dag niet tegen elkaar, ze stonden zwijgend in hun zwarte kostuum naast de kist, terwijl er een donkere wolk tussen hen in leek te hangen.

Toch waren de broers gedwongen om samen te werken, want ze moesten met Bengtsson en Gerlof de kist naar het graf dragen.

‘Eén, twee …’ zei Bengtsson en toen tilden ze de kist op.

Edvard Kloss had van eten en andere genoegens des levens gehouden en de onderkant van de kist drukte op Gerlofs schouder. Hij begon met kleine stapjes te lopen, terwijl hij het gevoel had dat het zware lichaam in de kist bewoog, het wiegde als het ware zacht heen en weer. Of was dat verbeelding?

Langzaam liepen ze van het lijkenhuisje naar het graf. Gerlof zag dat Aron, de jongen die hen geholpen had met graven, zich in de beschutting van een paar hoge grafstenen bij de muur van de begraafplaats had opgesteld, alsof hij niet gezien wilde worden. Maar hij stond daar niet alleen. Aan de andere kant van de muur stond een man van een jaar of dertig, die zacht tegen hem praatte. De man was eenvoudig gekleed, een beetje zoals een knecht, en hij leek rusteloos. Toen hij een stap opzij deed, zag Gerlof dat hij licht mank liep.

‘Davidsson!’ riep Bengtsson. ‘Help eens even.’

Bengtsson had twee touwen op het gras gelegd. De kist werd erop geplaatst, opgetild en boven het zwarte graf gehouden. Heel langzaam werd hij in het gat neergelaten.

Toen hij op de bodem van het graf stond, pakte de geestelijke een handvol aarde van de berg die de doodgravers hadden gemaakt en gooide die op het deksel van de kist, terwijl hij tegelijkertijd boven Edvard Kloss de tekst uitsprak: ‘Stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren. Jezus Christus, onze Verlosser, zal u op de jongste dag uit de dood opwekken …’

De geestelijke wierp drie handjes aarde en zegende de overledene op zijn laatste rustplaats. Daarna pakten Bengtsson en Gerlof hun spades weer op. Terwijl Gerlof het graf begon dicht te scheppen, gluurde hij naar de gebroeders Kloss. De oudste, Gilbert, stond onbewogen achter hem, met zijn handen op zijn rug. De jongere, Sigfrid, stapte ongedurig heen en weer bij de muur.

De ene na de andere schep aarde viel op de kist. Als Gerlof en Bengtsson klaar waren, moesten ze hun spades kruislings over het graf leggen, zoals dat gebruikelijk was.

Na ongeveer dertig scheppen pauzeerden ze kort. Ze rechtten hun rug, deden met hun spade in de hand een paar passen naar achteren en ademden uit. Gerlof hief zijn gezicht met gesloten ogen naar de zon.

Opeens werd de stilte doorbroken. Een zacht geluid.

Gerlof luisterde.

Het was geklop. Daarna weer stilte, en vervolgens weer drie zachte klopjes.

Het geluid leek uit de grond te komen.

Gerlof knipperde met zijn ogen en keek naar beneden in het graf.

Hij keek Bengtsson aan en zag aan de gespannen blik van de doodgraver dat hij hetzelfde gehoord had. En de gezichten van de gebroeders Kloss, die wat verder weg stonden, waren wit weggetrokken. Nog verder weg had Aron ook zijn hoofd omgedraaid.

Gerlof was dus niet gek; ze hadden allemaal het geluid gehoord.

Niets bewoog meer op het kerkhof. Er klonk geen geklop meer, maar iedereen leek zijn adem in te houden.

Gilbert Kloss liep met open mond langzaam naar de rand van het graf. Hij staarde naar de kist en zei toen zacht: ‘We moeten hem omhooghalen.’

De geestelijke stapte naar voren, terwijl hij nerveus met zijn hand over zijn hoofd streek.

‘Dat gaat niet.’

‘Jawel’, zei Gilbert.

‘Maar ik heb de zegen al over hem uitgesproken!’

Kloss zweeg, maar bleef de geestelijke tegelijk strak aankijken. Uiteindelijk klonk er een andere, dwingender stem achter hen: ‘Haal hem omhoog.’

Het was de andere broer van de overledene, Sigfrid. De geestelijke keek zuchtend naar Bengtsson.

‘Nou, dan moeten jullie hem weer omhooghalen … Ik ga dokter Blom bellen.’

Daniel Blom was een van de twee dokters van de gemeente.

Bengtsson zette zijn spade weg, zuchtte en keek Gerlof aan.

‘Stap jij erin, Davidsson? Samen met Aron?’

Gerlof keek zwijgend het donkere graf in. Wilde hij erin stappen? Nee. Maar stel dat Kloss daarbeneden werkelijk ontwaakt was en nu in de kist lag te stikken? In dat geval moesten ze zich haasten.

Hij stapte het gat in en ging voorzichtig op het met aarde bedekte deksel staan. Hij dacht aan wat hij tijdens de catechese had geleerd over de ontmoeting van Jezus met Lazarus: De gestorvene kwam naar buiten, de voeten en de handen gebonden met grafdoeken, en er was een zweetdoek om zijn gelaat gebonden. Jezus zeide tot hen: ‘Maakt hem los en laat hem heengaan.’

Gerlof luisterde gespannen of er nog meer geluiden uit de kist kwamen, maar er was niets te horen. Toch was het niet prettig om hier beneden te staan, want het was er ijskoud. Eens zou hij zelf op deze plek terechtkomen. Voor eeuwig. Als Jezus hem tenminste niet opwekte.

Hij hoorde een schrapend geluid achter zich en maakte een schrikbeweging, maar het was de jongen, die met de spade in zijn hand op het deksel gestapt was. Aron Fredh uit Rödtorp. Gerlof knikte hem toe in het schemerige gat.

‘Laten we aan de slag gaan’, zei hij zacht.

Aron keek strak naar de kist en zei nog zachter iets terug. Het was maar één woord.

‘Wat? Wat zei je?’ vroeg Gerlof.

‘Amerika’, herhaalde de jongen. ‘Daar ga ik naartoe.’

‘O?’ Gerlof keek hem ongelovig aan. ‘Hoe oud ben je, Aron?’

‘Twaalf.’

‘Dan ben je nog te jong.’

‘Sven neemt me mee. Ik word daar sheriff.’

‘O?’

‘Ik kan goed schieten’, vervolgde Aron.

Gerlof vroeg niet verder. Sven kende hij niet, maar hij wist wat Amerika was. Het beloofde land. Momenteel waren in Amerika de tijden duidelijk slechter, met de beursval en de werkloosheid, maar de aantrekkingskracht was er nog steeds.

Op dat moment, met zijn voeten op de kist van Edvard Kloss, besloot Gerlof dat hij zou stoppen met zijn werk als doodgraver. Hij zou uit Stenvik vertrekken bij zijn strenge vader vandaan. Niet naar Amerika, maar naar zee. Hij zou naar Borgholm gaan en dienst nemen op een van de houtschuiten die tussen het eiland en het vasteland voeren.

Een vrij beroep nemen. Zeeman in het zonlicht worden.

‘Hoe gaat het?’ riep er iemand boven zijn hoofd.

Het was Bengtsson. Gerlof keek omhoog.

‘Goed.’

Hij begon samen met Aron, de aankomende sheriff, te graven en had al gauw alle aarde van het deksel van de kist verwijderd.

‘Klaar!’

Bengtsson zwaaide de touwen naar beneden. Gerlof deed ze om de beide uiteinden van de kist en klom zo snel als hij kon het graf uit.

Edvard Kloss werd weer omhooggetild en de koele sacristie van de kerk binnengedragen.

‘Zet hem neer’, zei de geestelijke zacht.

De kist werd met een schrapend geluid op de stenen vloer gezet.

Daarna bleef het stil. Edvard Kloss was dood.

En toch had hij geklopt.

Twintig minuten later stapte districtsarts Blom met een zwarte dokterstas in zijn hand de kerk binnen. Zijn blouse was nat van het zweet en zijn gezicht was rood verhit. Hij wenste duidelijk een verklaring. Zijn luide vraag echode tegen de stenen gewelven: ‘Wat is hier aan de hand?’

De mannen die in de gang van de kerk hadden staan wachten, keken elkaar aan.

‘Er klonk een geluid’, antwoordde de geestelijke ten slotte.

‘Geluid?’

‘Ja, geluid.’ De geestelijke knikte naar de kist. ‘Geklop vanuit het graf … toen we het aan het dichtmaken waren.’

De dokter keek naar het deksel van de kist, dat vuil van de aarde en bekrast door de spades was.

‘Aha. Laat ik dan maar eens gaan kijken.’

De gebroeders Kloss stonden zwijgend achter de kerkbanken toen Bengtsson de spijkers van de kist lostrok en het deksel oplichtte.

Lazarus had vier dagen in het graf gelegen, bedacht Gerlof. ‘Here, er is reeds een lijklucht’, had Martha tegen Jezus gezegd toen ze voor de grafsteen stonden.

Het deksel was nu van de kist. Gerlof liep niet naar voren, maar kon toch het lichaam van Kloss zien liggen, gewassen en netjes neergelegd voor zijn laatste rustplaats. Zijn armen lagen gekruist over zijn grote buik, zijn ogen waren gesloten en hij had donkere kneuzingen in zijn gezicht, misschien van de wand die op hem gevallen was. Maar hij was netjes aangekleed; het lijk droeg een zwart kostuum van stevige stof.

Als men de dode net zo goed kleedt als men over hem spreekt, dan lacht hij in zijn kist, herinnerde Gerlof dat zijn oma eens gezegd had.

Maar de mond van Edvard Kloss was slechts een smalle streep. Zijn lippen droog en hard.

Dokter Blom opende zijn leren tas en boog zich over het lijk, Gerlof bleef niet langer kijken. Hij draaide zijn rug naar de kist, maar hoorde hoe de dokter in zichzelf mompelde. Een stethoscoop sloeg tegen de stenen grond.

‘Geen pols’, zei de dokter.

Het bleef stil in de kerk. Toen klonk de gespannen stem van Gilbert Kloss: ‘Maak een ader open. Dan weten we het zeker.’

Nu werd het Gerlof te veel. Hij liep zwijgend naar buiten het zonlicht in en ging in de schaduw van de kerktoren staan.

‘Een pilsje, Davidsson?’

Dat was Bengtsson. Hij had twee nieuwe flesjes bier gehaald.

Deze keer knikte Gerlof en nam hij er dankbaar een aan. Het flesje was ijskoud. Hij bracht het naar zijn mond en nam een paar grote slokken. De alcohol steeg direct naar zijn hoofd en bracht zijn gedachten tot rust. Hij keek Bengtsson aan.

‘Is zoiets weleens eerder gebeurd?’ vroeg hij zacht.

‘Wat?’

‘Dat er geluid kwam?’

De doodgraver schudde zijn hoofd.

‘Niet waar ik bij was, in elk geval.’ Hij glimlachte zenuwachtig, dronk zijn bier en keek naar de kerk. ‘Maar die van Kloss zijn immers nogal speciaal … Ik heb moeite met die broers. Die van Kloss zijn op eigen gewin uit. Altijd, bij alles.’

‘Maar Edvard Kloss …’ zei Gerlof, hij zocht naar woorden. ‘Het kan toch niet zijn dat hij …’

‘Rustig maar’, onderbrak Bengtsson hem. ‘Dit heeft niets met ons te maken.’ Hij nam nog een slok bier en voegde eraan toe: ‘Vroeger bond men de handen bij elkaar. Van de lijken dus, zodat ze rustig in hun kist zouden blijven liggen … Wist je dat?’

Gerlof schudde zijn hoofd. Hij zei niets meer.

Na een paar minuten ging de kerkdeur open. Gerlof en Bengtsson stopten snel hun biertje weg. Dokter Blom stak zijn hoofd naar buiten en gebaarde hun dat ze moesten komen.

‘Het is klaar.’

‘En is hij …?’

‘Hij is natuurlijk dood’, antwoordde Blom kort. ‘Geen enkel teken van leven … Jullie kunnen hem weer in de grond terug stoppen.’

De teraardebestelling werd herhaald. De kist werd de kerk uit gedragen, de touwen werden onder de kist doorgetrokken en de kist werd in het graf neergelaten. De spades begonnen weer aarde te scheppen. Gerlof en Bengtsson hielden de spades vast, met verbeten gezicht en enigszins wankel door het bier. Gerlof keek of hij Aron Fredh zag, maar zowel hij als de manke man was verdwenen.

Iedereen verzamelde zich rond het graf. Dokter Blom was er deze keer ook bij, hij hield zijn leren tas stevig vast.

Aarde plofte op de kist.

Toen klonk opeens het geluid weer: drie korte klopjes vanuit de grond. Zacht, maar onmiskenbaar.

Gerlof verstijfde met de spade in zijn hand, zijn hart bonsde. Hij was op slag weer nuchter, en bang. Hij keek Bengtsson over de berg aarde aan. Die was ook gestopt met scheppen.

Sigfrid Kloss stond wat afzijdig en keek gespannen. Zijn broer Gilbert naast hem leek verbijsterd. Hij staarde gehypnotiseerd naar de kist.

De klopgeluiden hadden zelfs dokter Blom doen verstijven. Hij had zijn mening bijgesteld, besefte Gerlof. Maar toen schudde de dokter zijn hoofd.

‘Maak het graf dicht’, zei hij zacht.

De geestelijke zweeg, maar knikte.

‘We kunnen niets meer doen.’

De doodgravers konden niet anders dan gehoorzamen. Gerlof had het ijskoud, ondanks de zon, maar hij ging verder met zijn werk. De spade voelde als lood in zijn handen.

Aarde roffelde op de kist.

Alleen het ritmisch geroffel was nu nog te horen.

Na twintig scheppen was het deksel niet meer te zien onder de laag aarde.

Deze keer bleef het stil.

Maar plotseling klonk er een zucht naast Gerlof. Het was Gilbert Kloss die naar het graf toe liep. Zijn zucht klonk als een lange, zware uitademing, hij tilde zijn laarzen op en bewoog langzaam door het gras. Aan de rand van het graf bleef hij staan en probeerde hij weer adem te halen, maar het enige wat er te horen was, was een ijle piep.

‘Gilbert?’ vroeg Sigfrid.

Zijn broer gaf geen antwoord, hij stond doodstil en met open mond.

Toen stopte hij met ademhalen, zijn ogen verloren hun scherpte.

Gerlof zag hoe Gilbert Kloss aan de rand van het graf opzij viel. Dat Bengtsson er alleen maar naar staarde, evenals de dokter en de geestelijke.

Achter hen gaf broer Sigfrid een schreeuw. Gerlof was de enige die naar voren schoot, maar hij was nog steeds een aantal passen van Gilbert verwijderd toen diens hart zijn laatste slag sloeg.

De man viel languit in het gras naast het graf, rolde toen langzaam over de rand en viel met een doffe klap als een zware zak meel boven op het deksel van de kist.

VOORZOMER

Als de zon de zomer zijn stromen geeft

dan wekt de nachtegaal

de dromen die we rond de dood hebben opgehoopt

Als midzomermythes in het dal*

Harry Martinson

*Gedicht uit Harry Martinson: ‘Midsommardrömmen’, Gräsen i Thule (‘Midzomerdroom’, De grassen in Thule) 1958

GERLOF

Kon een boot doodgaan? En zo ja, wanneer was hij dan dood? Gerlof keek nadenkend naar zijn oude, houten sloep. De boot had op deze zonnige dag in juni al in het water horen te liggen, maar hij lag nog steeds op het land. Gebarsten en op zijn zij in het gras. Hij heette Svalan, De Zwaluw, wat op een klein, houten bordje op de achtersteven stond, maar hij vloog niet langer over het water. Een dikke, groene vlieg kroop sloom over de droge romp.

‘Wat vind jij?’ vroeg John Hagman, die aan de andere kant van de boot stond.

‘Het is een wrak’, zei Gerlof. ‘Hij is oud en kapot.’

‘Die boot is jonger dan wij’, zei John.

‘Ja’, antwoordde Gerlof. ‘Dan kun je ons dus ook wel een wrak noemen.’

Gerlof was vierentachtig jaar, John zou volgend jaar tachtig worden. Ze hadden bijna dertig jaar lang samen op de Oostzee gevaren, als kapitein en stuurman, met schepen bevracht met kalksteen, olie en stukgoederen, van en naar Stockholm, door weer en wind. Maar dat was inmiddels lang geleden en de Ölandse sloep was de enige boot die ze nog behouden hadden.

De Zwaluw was in 1925 gebouwd, toen Gerlof tien jaar was. Zijn vader had hem gedurende bijna dertig jaar voor de platvisvangst gebruikt. In de jaren vijftig had Gerlof hem overgenomen en er veertig jaar lang elke zomer mee gezeild en geroeid. Maar tijdens een lente begin jaren negentig, toen het ijs in de zeestraat gesmolten was en het tijd was om De Zwaluw te water te laten, had Gerlof het gewoon niet meer kunnen opbrengen.

Hij was te oud. De Zwaluw ook.

Sindsdien had de boot bij Gerlofs vissershuisje gelegen en was de beplanking ten slotte uitgedroogd en gebarsten door de zon.

Het licht op Öland was intens en op deze wolkenloze dag brandde de zon boven de kust. De wind bracht de beide mannen enige verkoeling, hij kwam in stoten vanaf het strand en was fris en koel. Er was nog geen hittegolf op het eiland, de echte hitte kwam nooit vóór juli – sommige zomers kwam ze helemaal niet.

Gerlof drukte met zijn stok tegen het droge eikenhout van de sloep, zag hoe die er een paar centimeter in verdween en schudde weer zijn hoofd.

‘Een wrak’, herhaalde hij. ‘Dat direct zal zinken als we hem te water laten.’

‘Hij kan gerepareerd’, zei John.

‘Denk je?’

‘Jawel. De barsten kunnen opgevuld worden. Anders kan vast wel helpen.’

‘Misschien … maar in dat geval zullen jullie het met z’n tweeën moeten doen. Ik kan er alleen maar bij zitten en toekijken.’

Gerlof leed aan het syndroom van Sjögren, een vorm van reuma die kwam en ging in zijn lichaam. Het was een onberekenbare ziekte – ’s zomers voelden zijn benen meestal goed in de warmte, maar soms had hij zijn rolstoel nodig om ergens te kunnen komen.

‘Hier zit geld in’, zei John.

‘Is dat zo?’

‘Jazeker’, zei John. ‘De Ölandse vereniging van houten boten steunt dit soort projecten.’

Er klonk een gierend geluid vanaf de kustweg achter de twee mannen en ze draaiden allebei hun hoofd om. Het was een glanzende, zwarte Volvo, een suv, met een buitenlandse nummerplaat en zijramen van donker glas.

Het was maandag, de week voor midzomernacht. Stenvik, het vissersplaatsje dat een vakantiedorp geworden was, was weer opgeleefd.

De natuur was natuurlijk al in mei tot leven gekomen en had de weilanden en de uitgestrekte vlakte, de alvaret, in geel, wit en lila gehuld. Vlinders waren uitgekomen, het gras was groen, planten geurden. Maar ondanks de vroege zon en de warmte, hadden de zomergasten of ‘badgasten’ zoals ze hier genoemd werden, besloten dat het seizoen nu pas begon. Rond midzomer kwamen ze altijd in grote hordes aan om hun vakantiehuizen van het slot te halen, hun hangmatten tevoorschijn te halen en van het buitenleven te genieten. Dat leven zou duren tot begin augustus als iedereen weer naar de stad terugkeerde.

De Volvo zoefde voorbij. Gerlof zag de schaduwen van meerdere personen in de auto, maar herkende niemand.

‘Waren dat die Noren uit Tønsberg?’ vroeg hij. ‘Die lui die de Bruine Villa een paar jaar geleden gekocht hebben?’

‘De Bruine Villa?’ herhaalde John.

‘Ja, hij is nu rood geschilderd’, zei Gerlof. ‘Maar destijds was hij bruin, toen de familie Skogmans hem nog had.’

‘Skogmans?’

‘Dat gezin uit Ystad.’

John knikte terwijl hij de Volvo nakeek.

‘Nee, hij rijdt niet het terrein van Skogmans op … Was hun villa trouwens niet door Nederlanders gekocht?’

‘Wanneer moet dat geweest zijn?’ vroeg Gerlof.

‘Twee jaar geleden, geloof ik … voorjaar ’97. Maar ze zijn hier nauwelijks geweest.’

Gerlof schudde alleen maar zijn hoofd.

‘Ik kan het me niet herinneren’, zei hij. ‘Er rent hier te veel volk rond.’

In de winter was het dorp altijd bijna uitgestorven, maar zo vlak voor midzomer was het geen doen om alle nieuwe en oude gezichten te onthouden. Gerlof had generaties zomergasten het dorp zien passeren en tegenwoordig had hij moeite de vaders van de zonen en de moeders van de dochters te onderscheiden.

Andersom kenden de badgasten Gerlof vast ook niet. Hij had namelijk meerdere jaren in het bejaardenhuis in Marnäs gewoond en pas de afgelopen jaren was hij in de lente en zomer teruggekeerd naar zijn geboortedorp, als remedie tegen de spierpijn.

Zijn benen leken het behoorlijk beu om hem te dragen, hijzelf was het beu om door ze gedragen te worden. Op het laatst had hij kurkuma en mierikswortel tegen de pijn geprobeerd en dat had tot op zekere hoogte geholpen, maar nog steeds kon hij alleen maar korte afstanden afleggen.

Breng me weer terug, dacht hij, naar de tijd in mijn leven toen er nog tijd was.

Nog meer dure auto’s kwamen nu over de kustweg aangereden, maar Gerlof keerde ze de rug toe en keek weer naar de sloep.

‘Nou’, zei hij. ‘Dan gaan we hem opknappen, met de hulp van je zoon.’

‘Goed zo’, zei John. ‘Het is tenslotte een mooie boot. Gemaakt om mee te vissen.’

‘Absoluut’, zei Gerlof, die al vele jaren niet meer gevist had. ‘Maar heb je er tijd voor?’

‘Jawel. Op de camping loopt alles vanzelf.’

John beheerde, sinds hij begin jaren zestig gestopt was met varen, elke zomer de camping van Stenvik. Toen zijn zoon Anders eenmaal oud genoeg was, waren ze het werk samen gaan doen, maar nog steeds was John degene die elke ochtend en avond tussen de tenten en caravans doorliep, het geld van de gasten in ontvangst nam en de vuilnisbakken leegde. Hij had al vijfendertig jaar geen enkele zomer vrij genomen, maar leek daar geen problemen mee te hebben.

‘Dan spreken we dat af’, zei Gerlof. ‘In augustus kunnen we misschien zelfgevangen schol eten.’

‘Ja’, zei John. ‘Maar de boot zal hier eerst nog een tijdje moeten blijven liggen.’

Een tijdje. Bij John kon dat alles tussen drie dagen en drie jaar betekenen, maar Gerlof ging ervan uit dat De Zwaluw een paar weken bij het vissershuisje zou moeten blijven liggen voordat Anders en John ermee aan de gang gingen.

Hij zuchtte weer en keek om zich heen. Zijn dorp, het beste dorp ter wereld. De brede baai met het diepe, blauwe water. De rij vissershuisjes. De oude zomerhuisjes en de nieuwe villa’s. Het zomergroene Öland achter hen, zo anders dan het boomloze kustlandschap uit zijn jeugd. Gerlof was als kind hier in de baai opgegroeid, daarna als tiener naar zee gegaan om ten slotte als volwassene terug te komen om een vakantiehuisje voor zijn gezin te bouwen.

Bij de landtong in het zuiden, achter de camping, hield de geasfalteerde weg op en daar eindigde ook het dorp. In die richting was de kust veel dramatischer, met een hoge heuvel die steil afliep naar brede kliprotsen langs het strand en een grafheuvel van opeengestapelde stenen, een ‘rör’ zoals dat in het Ölands werd genoemd, die boven op de klip lag aan het water.

Daar in het zuiden stonden ook de mooiste zomerhuizen van het dorp, op een rij langs de kustweg. Helemaal aan het eind stonden, vrij van de rest, de twee villa’s van de familie Kloss.

De familie Kloss. Dat waren de broers Edvard, Sigfrid en Gilbert. Edvard en Gilbert waren bijna tegelijkertijd overleden – alleen Sigfrid had een achtenswaardige leeftijd bereikt. Hij had de grond van zijn vader geërfd en er een vakantiepark van gemaakt. Tegenwoordig beheerden zijn kleinkinderen dat.

‘Zijn die van Kloss al aangekomen?’ vroeg Gerlof.

‘Jazeker. Het staat al vol auto’s op hun terrein’, zei John. ‘Ik zag al mensen met golfclubs lopen.’

Het vakantiepark van de familie Kloss lag een paar kilometer ten zuiden van het dorp en heette ‘Ölandic Resort’, maar John noemde het alleen maar ‘Kloss z’n stek’. Hij zag het als een concurrent, hoewel zijn eigen bedoeninkje in Stenvik in vergelijking ermee een schoenendoos was. Op het Ölandic Resort had je alles: een golfbaan, een camping, winkels, een nachtclub, een zwembad en een heel park met huisjes.

Gerlof vond dat de familie Kloss te veel bezat, maar wat kon hij eraan doen?

Hij stoorde zich aan alle rijke dorpsbewoners. Hij probeerde hen zo veel mogelijk te ontwijken. Hen en hun boten, hun zwembaden en motorzagen – al die nieuwerwetse rommel die ronkte en ratelde in het landschap. En de vogels verjoeg.

Hij keek uit over de baai.

‘Soms vraag ik me af, John … Is er hier op Öland in de afgelopen honderd jaar ook maar één ding beter geworden? Ook maar één ding?’

John leek na te staan denken.

‘Niemand komt er tegenwoordig nog om van de honger … En de wegen zijn minder hobbelig.’

‘Dat is waar’, gaf Gerlof toe. ‘Maar hebben we het nu leuker?’

‘Geen idee’, zei John. ‘Maar we leven. Daar mogen we blij om zijn.’

‘Ja.’

Maar was dat zo? Was Gerlof werkelijk blij dat hij een respectabele leeftijd had bereikt? Tegenwoordig leefde hij bij de dag. Nog steeds, bijna zeventig jaar later, herinnerde hij zich hoe Gilbert Kloss door een hartaanval bij het graf van zijn broer in elkaar gezakt was.

Alles kon in één keer afgelopen zijn, maar op dit moment scheen de zon. Sol lucet omnibus; de zon schijnt voor iedereen.

Gerlof besloot om van deze zomer te genieten. Om vooruit te kijken naar het nieuwe millennium. Hij zou een hoortoestel krijgen, dus zou hij binnenkort in zijn tuin naar vogels zitten luisteren.

En hij zou vriendelijker doen tegen de gasten in zijn dorp. Proberen, in elk geval. Hij zou niet alleen maar mopperen als hij een toerist tegenkwam, en hij zou Stockholmers antwoord geven als ze hem aanspraken.

Hij knikte bij zichzelf en zei: ‘Laten we hopen op rustige gasten dit jaar.’

DE REMIGRANT

Het vissershuisje had dikke muren en kleine, donkere kamertjes waarin het rook naar alcohol en bloed. De oude man die in de deuropening stond, stoorde zich niet aan die geuren, hij was eraan gewend.

De geur van alcohol kwam van de eigenaar van het huisje, Einar Wall. Wall was in de zestig, een kromme man met een gerimpeld gezicht, en hij was kennelijk vandaag al vroeg begonnen met de midzomerviering, want naast hem, op de wapentafel waaraan hij zat te werken, stond een fles die halfleeg was.

De stank van bloed kwam van zijn laatste vangst: aan haken aan het lage plafond hingen drie grote vogels. Een patrijs en twee houtsnippen. Ze waren doorzeefd met hagel, maar geplukt en opengesneden.

‘Die heb ik gisteren aan de kust geschoten’, zei Wall. ‘De houtsnippen zijn beschermd nu ze broeden, maar daar heb ik schijt aan … Vogels en vissen moet je mogen vangen wanneer je wilt.’

De oude man was zelf jager en zei niets. Hij keek naar de twee andere personen in het huisje. Een meisje en een jongen, beiden tussen de twintig en vijfentwintig jaar, net met hun auto bij Wall aangekomen en op zijn versleten bank geploft.

‘Hoe heten jullie?’

‘Ik heet Rita’, zei het magere meisje, dat als een poes opgekruld op de bank zat, haar hand op de spijkerbroek van de jongen.

‘En ik Pecka’, zei de jongen. Hij was lang en leunde met zijn kaalgeschoren hoofd tegen de wand achter hem, zijn benen bewogen nerveus heen en weer.

De oude man vroeg niet verder. Wall was degene die deze twee gevonden had, niet hij.

Een honden- en een poezenjong, dacht hij alleen maar.

Maar hijzelf was ook eens jong geweest en mettertijd had hij zich bekwaamd.

Pecka leek zijn zwijgen niet prettig te vinden. Met zijn smalle ogen staarde hij de oude man aan.

‘Hoe moeten we jou dan noemen?’

‘Niets.’

‘Maar wie bén je in godsnaam? Je klinkt een beetje buitenlands.’

‘Mijn naam is Aron’, zei de man. ‘Ik ben remigrant.’

‘Remigrant?’

‘Ik ben teruggekomen naar Zweden.’

‘Waarvandaan dan?’

‘Vanuit het nieuwe land.’

Pecka bleef hem alleen maar aankijken, maar Rita knikte.

‘Hij bedoelt de Verenigde Staten … toch?’

De oude man zei niets, dus Rita herhaalde: ‘Toch? Je hebt het toch over Amerika?’

De man gaf nog steeds geen antwoord.

‘Nou, dan noemen we je dus Aron’, zei Pecka achter hem. ‘Of De Remigrant … Whatever, als je het er maar mee eens bent.’

De Remigrant zei niets. Hij liep naar de tafel met wapens en pakte een van de smalle lopen van een pistool op.

‘Een Walther’, zei hij.

Wall knikte tevreden, alsof hij bij een marktkraam stond.

‘Mooi spul’, zei hij. ‘Ze zijn jarenlang door de politie als dienstwapen gebruikt. Eenvoudig, betrouwbaar … Zweeds handwerk.’

‘Walthers zijn Duits’, zei de oude man.

‘Die van mij zijn in licentie vervaardigd.’ Wall wees naar de andere wapens. ‘Daar heb je een Sig Sauer en daar een Zweeds aanvalsgeweer. Dat is het zo’n beetje.’

Pecka kwam van de bank af en liep zwijgend naar de wapentafel. De Remigrant herkende zijn blik, daarin lag de nieuwsgierigheid die in de ogen van iedere jonge soldaat kwam als hij een onbekend wapen zag. In elk geval bij diegenen die nog nooit gedood hadden.

‘Dus je houdt van pistolen?’ vroeg Pecka.

De Remigrant knikte kort.

‘Ik heb ze eerder gebruikt.’

‘Ben je soms veteraan?’

De Remigrant keek hem aan.

‘Veteraan, wat is dat?’

‘Een soldaat’, zei Pecka. ‘Heb je gevechtservaring, door de een of andere oorlog?’

Oorlog, dacht De Remigrant. Voor jonge mannen was dat een plek om naar te verlangen. Een nieuw land.

‘Ja, ik heb ervaring’, zei hij. ‘En jij?’

Pecka schudde somber zijn hoofd.

‘Nooit een oorlog meegemaakt’, zei hij, om er vervolgens trots en met opgeheven hoofd aan toe te voegen: ‘Maar ik wijk voor niets of niemand … Vorige zomer heb ik nog voor de rechtbank gestaan wegens geweldpleging.’

Wall leek daar niet net zo trots op te zijn.

‘Dat was gewoon onzin’, zei hij. ‘Een toerist die ruzie zocht.’

De Remigrant begreep dat ze familie van elkaar waren, nauwe verwanten – dat Wall om Pecka gaf. Hij schoof rustig het magazijn in het pistool en legde het terug op de tafel.

Hij keek door het raam naar buiten. De zon scheen boven de zee en de kust, maar kon nauwelijks door de stoffige ruiten naar binnen dringen. Walls huisje lag afgescheiden, op een stuk grond waarvan het gras tot aan het water groeide. Er was een klein omheind terrein met wat ganzen bij het water en daarnaast stond een opslaghuisje van grijze kalksteen, dat er net zo slecht onderhouden uitzag als het woonhuis.

Wall stond moeizaam van de tafel op.

‘Hier’, zei hij.

Hij deelde de wapens uit. Rita kreeg een kleine Sig Sauer, Pecka een Walther en De Remigrant kreeg zowel een Walther als het aanvalsgeweer.

‘Hebben jullie soms ook dynamiet nodig?’ vroeg Wall.

De Remigrant keek op van zijn geweer.

‘Heb je dat?’

‘Ik heb het van de winter gejat’, zei Pecka en hij keek trots. ‘Van een plek waar ze aan de weg werkten bij Kalmar … Staven, lonten en ontstekers. De hele mikmak.’

Wall keek nu ook vergenoegd.

‘We hebben het goed verstopt’, zei hij. ‘Niemand die het vindt. De mannen der wet waren hier in mei, maar ze moesten onverrichter zake naar huis terugkeren.’

‘We kunnen wel een paar staven nemen’, zei De Remigrant. ‘Hoe doen we dat met de betaling?’

‘Dat kan achteraf’, zei Wall. ‘Doen jullie je klus bij de zee en regel de buit, dan verdelen we die later wel.’

‘We hebben ook bivakmutsen nodig, Einar’, zei Pecka. ‘Heb je die?’

Wall stelde geen vragen. Hij opende alleen maar een kartonnen doos onder de tafel waaruit hij een stapel rubberen handschoenen tevoorschijn haalde en een paar grijze mutsen, die daaronder hadden gelegen en waar gaten uitgeknipt waren voor de ogen.

‘Verbrand ze naderhand’, zei hij.

De Remigrant keek hen aan en zei: ‘Ik heb geen vermomming nodig.’

‘Maar dan word je herkend’, zei Pecka.

De Remigrant schudde zijn hoofd.

‘Dat maakt niet uit’, zei hij, terwijl hij door de gebarsten ruit naar buiten keek. ‘Ik ben hier niet.’

HET NIEUWE LAND, MEI 1931

De reis begint op een zonnige zomerdag, elf maanden nadat Edvard Kloss is overleden. Aron denkt bijna niet meer terug aan die nacht. Aan de wand die omviel, aan Sven die hem daarna een duw gaf: ‘Hup, eronder. Ze komen zo. Kruip eronder!’

Sven was nog maar sinds een paar jaar zijn vader, maar Aron had toch gehoorzaamd. Anders kon hij klappen verwachten.

Ze praten niet meer over die nacht, ze hebben het alleen maar over de reis. Het voelt alsof ze zich die hele lente daarop hebben voorbereid, maar alles wat ze meenemen past toch in niet meer dan voor ieder één tas.

Sven heeft het oude tabaksdoosje van appelhout bij zich. Aron wil ook iets meenemen. Iets waardevols.

‘Kan ik het jachtgeweer naar Amerika meenemen?’

Aron heeft een eigen geweer, een enkelloops, dat hij met hagel vult en waarmee hij op patrijzen en zeevogels schiet.

‘Nee, verdorie’, zegt Sven. ‘Dan word je niet op de boot toegelaten.’

Dus moet Aron het geweer achterlaten. Hij heeft het gekregen van zijn opa, die zelf jager is en tegen zijn dochter Astrid heeft gezegd dat de jongen echt een bekwame schutter is. Dat klinkt goed, ‘bekwaam’.

Het is inderdaad zo, hij was nog maar tien jaar toen hij zijn eerste zeehond schoot. Het dier lag op een ijsschots die op een koude maar zonnige lentedag naar het eiland toe dreef. De zeehond had zijn kop opgericht en Aron had zijn geweer aangelegd. Toen hij schoot was er een schok door de zeehond heen gegaan en daarna was hij stil blijven liggen. Aron had hem in zijn nek getroffen en het schot had de ruggengraat van het dier gebroken. Het was bijna vier voet lang geweest en had meer dan twintig kilo vet opgeleverd.

‘Maar ik heb een geweer nodig’, zegt Aron. ‘Anders kan ik geen sheriff worden.’

Sven lacht, het klinkt als een droge hoest.

‘Je kunt een nieuwe kopen als we daar zijn.’

‘Hebben ze dan geweren in het nieuwe land?’

‘Zat. Ze hebben er alles.’

Maar één ding hebben ze niet in het nieuwe land, weet Aron: familie die op hen wacht. Zijn moeder Astrid en zijn zus Greta moeten in Zweden achterblijven, en het afscheid is zwaar. Greta is nog maar tien en ze kijkt haar broer alleen maar zwijgend aan. Zijn moeder perst haar lippen op elkaar.

‘Haal je geen ellende op de hals’, zegt ze. ‘En pas goed op jezelf.’

Aron knikt. Dan pakt hij zijn tas op en loopt achter Sven aan, met grote passen zodat hij zich niet zal bedenken.

Het is een droge en zonnige dag waarop ze reizen.

Ze lopen naast elkaar over de steenslagweg. Sven heeft langere benen, maar hij loopt mank met zijn rechterbeen, dus kan Aron hem bijhouden.

‘Je gaat naar het nieuwe land in het westen’, had mamma gezegd. ‘Het land dat Amerika heet. Je gaat er een paar jaar hard werken, en dan kom je terug, met geld.’

Sven zegt hetzelfde, maar in minder woorden: ‘We gaan naar het nieuwe land. Weg van alles.’

Ze lopen het dorp uit in noordelijke richting, dwars over het grote terrein van Kloss, tot vlak bij de grafheuvel. Die ligt als een ongevaarlijke hoop stenen aan de rand van de klip, maar Sven spuugt er toch naar.

‘Ik hoop dat dat ding in zee dondert!’

Daarna veranderen ze van richting en lopen landinwaarts. Ze passeren verscheidene hoge molens, die op stevige houten voetstukken staan, de wieken rechtop, klaar om de wind van alle kanten op te vangen. Sven kijkt ook woest bij de aanblik van de molens.

‘Van die klotedingen zijn we ook af.’

Hij loopt met grote passen door, terwijl hij tegen de horizon praat alsof hij een publiek toespreekt.

‘Van al dat klotewerk zijn we verlost … nooit meer zo wit als een spook de molen uit stappen.’ Hij kijkt Aron aan. ‘Waar wij naartoe gaan, hebben ze machines die alles voor je doen. Ze hebben er enorme fabrieken, waar de rogge er aan de ene kant in gaat en de meelzakken er aan de andere kant uit komen. Ze hoeven alleen maar op een knop te drukken en klaar is Kees.’

Aron luistert, maar stelt tijdens deze wandeling maar één vraag: ‘Wanneer gaan we weer naar huis?’

Sven houdt zijn pas in bij het horen van die vraag – dan draait hij zich om en geeft Aron een harde klap tegen zijn achterhoofd.

‘Dat moet je niet vragen’, zegt hij. ‘Zo moet je niet denken. We gaan naar het nieuwe land, niet naar huis.’

Het is niet de hardste klap die Aron ooit gehad heeft, het is meer een ferme tik, en daardoor durft hij een beetje door te zeuren: ‘Maar wanneer dan?’

‘Dat valt niet te zeggen’, zegt Sven.

‘Waarom niet?’

‘Omdat niet iedereen terugkeert.’

De zomerlucht lijkt opeens kouder door die woorden. Aron zegt niets meer, hij wil niet nog meer slaag krijgen, maar al voor ze bij de trein zijn, heeft hij besloten om te doen wat zijn moeder gezegd heeft, thuis te komen.

Hij zal terugkeren naar dit eiland.

Naar hun pachtboerderijtje.

JONAS

‘Wat is er aan de hand, agent?’ vroeg oom Kent. ‘Is er een ongeluk gebeurd?’

‘Nee’, zei de motoragent. ‘Het gaat om u.’

‘Om mij? Wat heb ik gedaan?’

‘U hebt te hard gereden.’

‘Heb ík dat?’

Oom Kent had zijn raam met een lichte druk op de knop naar beneden laten glijden om met de agent te kunnen praten en vanaf de sloten langs de weg kwam nu een zwakke bloemengeur richting Jonas, die op de achterbank zat. Er groeiden rijen gele en paarse bloemen, die zacht in de wind bewogen. Hun geur vermengde zich met de geur van het scheerwater van zijn oom en de lichte zweetlucht van zijn vader, die te laat geweest was en naar de trein had moeten rennen. Mamma had hem op het perron staan uitschelden terwijl Mats en hij elkaar alleen maar hadden aangekeken.

Pappa zat stil naast Kent. Hij leek gespannen door de aanwezigheid van de agent. Maar Jonas zag het gezicht van zijn oom van opzij, en om diens mondhoek lag een flauwe glimlach.

‘Te hárd?’

‘Veel te hard’, antwoordde de agent.

De Ölandse zon was scherp en verblindde Jonas als hij door zijn eigen raam naar buiten keek. De politieagent was niet meer dan een donkere gestalte naast de auto, gekleed in de blauwe overall van de motorpolitie.

‘Weet je hoeveel te hard?’ vroeg oom Kent.

‘Tweeëntwintig kilometer.’

Kent zuchtte en leunde in zijn stoel naar achteren.

‘Dat is de schuld van die verdomde auto. Een Corvette rijdt alleen maar echt gelijkmatig als je boven de honderd rijdt.’

Jonas was eigenlijk nog maar één keer in zijn leven met de politie in aanraking geweest, dat was toen twee agenten naar zijn school in Huskvarna gekomen waren om over verstandig fietsgedrag te praten. Ze waren aardig geweest, maar hij had zich toch nerveus gevoeld.

De auto van oom Kent was rood met zwarte strepen en leek een beetje op een ruimtevaartuig. Binnen kreeg je ook het gevoel dat je in een raket zat, want het was er even laag en benauwd, vooral op de achterbank. Jonas was nog niet uitgegroeid, maar hij moest toch al zijn benen opzij leggen om erop te passen. Zijn oudere broer Mats had wat meer ruimte, doordat hij achter hun vader Niklas zat, die kortere benen had.

‘Krijg ik nu een boete?’ vroeg oom Kent.

‘Die krijgt u.’

‘Typisch, op de zonnigste dag van de zomer.’ Hij glimlachte naar de agent. ‘Maar ik beken alles waarvoor ik word aangeklaagd … Ik ben een wetsovertreder.’

Jonas keek naar zijn vader, die er zwijgend bij zat. Hij had niet één keer naar de politieagent gekeken.

Oom Kent had Jonas, Mats en hun vader met zijn rode Corvette van de trein in Kalmar opgehaald. Hij had ook een grote Volvo, maar in de zomer reed hij het liefst in zijn sportwagen. En snel ging het zeker.

Ze waren een half uur geleden van de Ölandbrug af gereden en oom Kent en pappa hadden samen voorin zitten praten, maar toen de politiemotor naast hen was komen rijden en een signaal had gegeven dat ze naar de kant moesten, was pappa abrupt gestopt met praten. Hij had niets meer gezegd en was wat dieper in zijn stoel weggezakt.

Oom Kent voerde alleen het woord. Hij hield zijn handen op het stuur en leek volkomen ontspannen, alsof dit slechts een kleine tegenslag was op hun ritje naar Villa Kloss.

‘Moet ik meteen met je afrekenen?’ vroeg hij.

De politieagent schudde zijn hoofd.

‘Ik schrijf een bon uit.’

‘Hoeveel is het?’

‘Achthonderd kronen.’

Oom Kent liet zijn hoofd hangen en zuchtte. Hij keek naar de zonnige graanvelden rechts van de weg en toen keek hij de agent weer aan.

‘Hoe heet je?’

De motoragent gaf geen antwoord.

‘Is het geheim of zo?’ vroeg oom Kent. ‘Wat is je naam?’

De motoragent schudde zijn hoofd. Hij haalde een notitieblokje en een pen uit zijn binnenzak tevoorschijn.

‘Ik heet Sören’, zei hij zacht.

‘Mooi, Sören. Mijn naam is Kent Kloss.’ Kent knikte opzij. ‘En dit zijn mijn jongere broer Niklas en zijn twee zonen. We gaan de zomer samen doorbrengen.’

De agent knikte neutraal, maar oom Kent ging verder: ‘Sören, één dingetje … We bevinden ons op een schone, gladde weg en het is twee dagen voor midzomer. De zon schijnt. Het is een prachtige dag. Een fantastische zomerdag, waarop een mens zich meer levenslustig voelt dan ooit … wat zou jij gedaan hebben, als je mij was? Zou jij helemaal tot aan Borgholm achter een caravan zijn blijven hangen?’

De motoragent gaf geen antwoord, hij schreef de bon uit en stak die door het zijraam naar binnen. Kent pakte hem aan, maar gaf zich nog niet gewonnen: ‘Kun je dat in elk geval toegeven, Sören?’

‘Wat toegeven?’

‘Dat je hetzelfde gedaan zou hebben? Als jij achter die caravan gezeten had, in de zomerzon onderweg naar zee? Zou je dan ook niet het gaspedaal tot op de bodem ingedrukt hebben … Nou, misschien niet tot de bodem, maar dan toch in elk geval een klein beetje boven de wettelijke snelheid? Kun je dat toegeven?’

Kent lachte nu niet, hij keek serieus. De motoragent slaakte een zucht.

‘Vast, Kent. Als je dat een beter gevoel geeft.’

‘Een beetje beter’, antwoordde Kent en hij lachte weer.

‘Goed … Rijd vanaf nu voorzichtig.’

De politieagent liep terug naar zijn motor en startte die. Hij maakte een scherpe draai op de weg en reed weg in de richting waaruit ze gekomen waren.

‘Zien jullie dat? Hij geeft gas, die smeerlap!’ Oom Kent knikte naar Jonas en Mats. ‘Je moet ze nooit het overwicht geven. Onthoud dat, jongens!’

Hij startte de doffe motor van de auto en reed de weg weer op, opnieuw voor een caravan. Al snel had hij de vaart er weer in.

De zon straalde, de weg was vlak en recht en Jonas voelde een zoele wind in zijn gezicht. De geur van bermbloemen bereikte zijn neus. Het zijraam voor hem was naar beneden gedraaid en oom Kents linkerelleboog stak naar buiten. Hij bestuurde de auto met maar één hand. Een paar vingers licht op het stuur, dat was alles.

Kents telefoon ging. Met zijn vrije hand nam hij op, hij luisterde twaalf of veertien seconden en onderbrak toen met luide stem: ‘Néé. Een steunmuur, heb ik gezegd. Als wat …? Als steun natuurlijk! Hij moet er oud uitzien, een beetje middeleeuws, maar tegelijk ook modérn. Van stenen, of van bielzen. En jullie moeten de waterleiding ónder de muur leggen. Niet ernaast. Mooi … Is de graafmachinist al gearriveerd?’ Kent luisterde weer even. ‘Super! Dan kunnen we … Hallo?’ hij liet zijn mobieltje zakken. ‘Verbinding verbroken, juistement.’

Oom Kent had een aantal favoriete uitdrukkingen, zoals ‘juistement’ en ‘super’. Hij legde er een energie en zelfverzekerdheid in zoals Jonas dat nooit zou kunnen, wat hij ook zei.

Kent stopte zijn mobiel in zijn zak en vroeg: ‘Zullen we de boot pakken als we er zijn?’

‘Zeker’, zei pappa snel. ‘Als er niet te hoge golven staan.’

Oom Kent lachte.

‘Motorboten houden van golven, ze springen eroverheen! We varen een eindje en daarna drinken we een cosmo op het terras.’

Pappa knikte, maar keek niet blij.

‘Oké.’

Jonas wist niet wat een cosmo was, maar hij vroeg het niet. De gein van volwassen lijken te zijn, was te luisteren en te doen alsof je vollédige controle had. Te lachen als de anderen dat deden.

Kent wierp een blik in zijn achteruitkijkspiegel.

‘Deze zomer gaan we je op de ski’s zetten, J-K. Oké?’ Want het ging twee jaar geleden maar een beetje zozo, nietwaar?’

Hij noemde Jonas altijd J-K, naar zijn initialen.

‘Ga ik proberen’, zei Jonas.

Hij wilde eigenlijk niet aan waterskiën denken. Hij wilde ook niet aan die zomer denken, toen pappa net zijn straf uitzat en hij en Mats alleen naar Öland hadden moeten reizen.

Hij kon nu de brede zeestraat zien liggen. Ze waren bij het dorp aangekomen en reden langs de kiosk en het restaurant. Toen sloegen ze links af de kustweg op met de klip aan de ene kant van de weg en de zomerhuizen aan de andere kant.

Jonas was die zomer niet één keer uit het water omhooggekomen. Oom Kent had zeker vijftien keer geprobeerd hem met een lijn vanaf de motorboot op te trekken en Jonas had water opgehoest en het stokje zo stevig omklemd dat zijn knokkels wit zagen, maar steeds was hij na een paar meter op zijn neus gegaan. ’s Avonds hadden zijn benen als elastiekjes gevoeld.

‘Je moet het niet proberen, J-K, je moet het dóén! Je bent nu een stuk groter. Hoe oud ben je nou?’

‘Twaalf’, antwoordde Jonas, hoewel hij pas in augustus jarig was. Hij wierp een snelle blik naar zijn broer, bang om plagerig verbeterd te worden, maar Mats keek naar het water en leek niet mee te luisteren.

Nu waren ze bij de zomerhuizen. Ze werden samen ‘Villa Kloss’ genoemd, ook al waren het er twee. De villa’s stonden naast elkaar en hadden brede panoramaramen die uitzicht gaven op zee. In de noordelijke woonde tante Veronica met zijn nichtjes, en in de zuidelijke oom Kent.

Pappa had geen eigen villa meer. Ze zouden in de gastenhuisjes verblijven.

‘Twaalf jaar, dat is de beste tijd van je leven’, zei Kent, terwijl de Corvette de oprit naar zijn villa op reed. ‘Dan ben je nog helemaal vrij. Je gaat hier een súperzomer krijgen, J-K!’

‘Mm’, bevestigde Jonas.

Maar hij voelde zich niet vrij. Een beetje maar.