Ahmad Tohari

Dansmeisje uit mijn dorp

Trilogie

Vertaald uit het Indonesisch door Monique Soesman en Maya Sutedja-Liem

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalsters ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs en een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titels Ronggeng Dukuh Paruk, Lintang kemukus dini hari, Jantera Bianglala, verschenen bij Penerbit pt Gramedia Pustaka Utama, Jakarta

Oorspronkelijke tekst © Ahmad Tohari 1982, 1984, 1986

Eerste Nederlandstalige uitgave © Monique Soesman en Maya Sutedja-Liem en De Geus bv, Breda 1993, 1998

Omslagontwerp en -illustratie Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 2449 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Hoog in de lucht cirkelden twee reigers. Gedragen door de wind zweefden zij uren achtereen, zonder ook maar één keer hun vleugels te bewegen. Hun schelle roep klonk als een lange klaagzang. Water! De twee vogels hadden honderden kilometers afgelegd op zoek naar water. Al geruime tijd zagen zij reikhalzend uit naar de modderige sawa’s, waar zij gewend waren kikkers, vissen, garnalen en andere waterbewoners te vangen.

Maar de droge tijd was nog niet ten einde. De duizenden hectaren sawa’s rondom het gehucht Dukuh Paruk stonden nu al zeven maanden droog. De reigers zouden dan ook geen druppel water kunnen vinden. De rijstvelden waren verdroogd tot grauwe, dorre vlakten. Alle soorten gras waren afgestorven. Het enige groen dat hier en daar nog groeide, was wilde postelein; een geschenk van de natuur aan alle sprinkhanen en krekels. Dit gewas kon je juist in perioden van extreme droogte in de sawa’s zien opkomen.

Ergens anders in de lucht vocht een vink voor zijn leven. Pijlsnel vloog hij, ondertussen krijsend uit alle macht. Een valk achtervolgde hem met grote snelheid. De twee vogels suisden door de lucht. Er volgde een luide kreet, toen de sperwer zijn snavel in de kop van de vink zette. Fijne veertjes dwarrelden door de lucht. In de stilte boven Dukuh Paruk was een strijd op leven en dood geleverd.

Een zuidoostenwind stak op. Het was de droge moesson. De toppen van de bomen in het kleine gehucht wiegden heen en weer. Gele bladeren en dorre twijgen vielen op de grond. Bamboebosjes ritselden en ratelend zetten bamboemolentjes die door geitenhoedende jongens aan de rand van het dorp waren geplaatst, zich in beweging. Vliegers van gadung[1]-bladeren gleden de hoogte in. Het gezang van een leeuwerik weerklonk door het stille luchtruim boven Dukuh Paruk.

De maandenlang aanhoudende hitte had allerlei zaden gedroogd. Kapokvruchten waren gerijpt en aan drie zijden opengebarsten. De wind blies pluisjes kapok naar buiten. In elk pluisje een rijp zaadje, dat zou ontkiemen zodra het ergens verderop op de grond belandde. Zo zorgt de natuur ervoor dat jonge spruiten niet te dicht bij de moederboom opkomen.

De koraalboom plant zich op nagenoeg dezelfde wijze voort. De volgroeide zaden dwarrelen aan gevleugelde peulen door de lucht. En als het waait lijkt het of er een zwerm van honderden vlinders met de wind mee uit de boom opstijgt. Worden de zaden niet door de kinderen uit het dorp opgevangen, dan zullen ze ver van de moederboom ontspruiten. Zo heeft de natuur het beschikt.

Vanuit de hoogte zagen de twee reigers Dukuh Paruk aan voor een kreupelbosje te midden van een uitgestrekte vlakte. Alleen een netwerk van sawadijkjes verbond het dorp met de buitenwereld, twee kilometer verderop. Dukuh Paruk, een klein en afgelegen gehucht. Dukuh Paruk, een gehucht dat zijn eigen leven had geschapen.

Drieëntwintig huizen telde het gehucht en de mensen die er woonden, waren allemaal familie van elkaar. Volgens overlevering was hun stamvader ki[2] Setjamenggala, een bandiet die deze verlaten streek had uitgekozen om er de laatste jaren van zijn misdadig leven te slijten. Het was aan Dukuh Paruk dat ki Setjamenggala uiteindelijk zijn vlees en bloed had toevertrouwd.

Alle inwoners van het dorp wisten dat hun stamvader ki Setjamenggala een vijand van de samenleving was geweest. En toch vereerden ze hem. Zijn graf, op de heuvel midden in het dorp, was het centrum van hun devotie. Hoopjes wierookas bij zijn grafsteen bewezen hoezeer het geestelijk leven van de mensen op hem gericht was.

Aan de rand van het dorp probeerden drie kleine jongens uit alle macht een cassaveplant uit de grond te trekken. Toch waren ze met zijn drieën niet sterk genoeg om de in de kalkbodem verankerde wortels los te rukken. Droog en keihard was de grond. Zelfs toen de jongens al buiten adem waren, stond de cassave nog kaarsrecht overeind. Ze zouden de hoop opgegeven hebben als niet een van hen met een slim plannetje was gekomen.

‘Zoek eens een stok’, zei Rasus tegen zijn twee vriendjes. ‘Zonder stok krijgen we die vervloekte plant er nooit uit.’

‘Dat heeft geen zin. Alleen met een breekijzer kun je deze harde grond openwrikken’, meende Warta. ‘We kunnen beter wat water zoeken en rondom de stronk van deze verdomde cassave gieten. Dan lukt het ons vast wel om hem eruit te trekken.’

‘Water?’ spotte Darsun, de derde van de drie. ‘Waar denk je water vandaan te halen?’

‘Hou toch op! Wat zijn jullie stom’, zei Rasus ongeduldig. ‘Laten we met zijn allen tegen de stam van de cassave aan plassen. Als het dan nog niet lukt, dan verrekt-ie maar.’

Drie kleine jongeheertjes werden op hetzelfde punt gericht. Psssss. Rasus, Warta en Darsun keken elkaar aan. Daarna veegden ze alle drie hun handen af en met hun laatste krachten probeerden zij andermaal de plant los te wrikken.

Hun arm- en rugspieren spannend, zetten zij zich uit alle macht af tegen de aarde. Een voor een braken de wortels af en langzaam scheurde de aarde open. Toen de laatste wortel losschoot, vielen de jongens achterover. Toch klonk weldra hun gejuich. Ze hadden een cassave met vingerdunne knollen eraan beet.

De adat in Dukuh Paruk gebood dat de samenwerking tussen de drie jongens nu voorbij was. Rasus, Warta en Darsun moesten nu elk proberen om zo veel mogelijk van de losgerukte knollen te bemachtigen. Rasus en Warta kregen er elk twee te pakken, Darsun maar een. Niemand protesteerde. Spoedig waren de drie druk in de weer om hun buit met de tanden te schillen. De knollen smaakten ziltig naar aarde en riekten naar hun eigen urine.

Zijn mond aan zijn arm afvegend, vroeg Rasus zijn vriendjes even mee te gaan kijken of de geiten die zij moesten hoeden zich niet aan andermans gewassen te goed deden. Nadat ze zich ervan overtuigd hadden dat alles in orde was, liepen zij gedrieën naar een plek waar zij vaak kwamen, onder een nangkaboom. Daar zagen ze Srintil zitten. Het meisje was verdiept in haar spel. Zij was bezig jonge nangkabladeren aan een palmriet te rijgen om er een kroontje van te maken.

Op haar knieën gezeten reeg zij de bladeren een voor een aan het rietje, terwijl ze zachtjes neuriede. De bewoners van Dukuh Paruk kenden niet meer dan twee soorten liederen. De ouderen zongen kidungs[3] en de kinderen de liederen van de dansmeisjes, de ronggengs. Zo ook zong Srintil met haar kinderstemmetje het lijflied van alle ronggengs vol stoute zinspelingen.

Een erotisch lied was het. Srintil, een meisje van nog maar net elf jaar, zong het in alle ernst. Het kon zijn dat zij de diepere betekenis ervan nog niet helemaal vatte, maar dat deed er niet toe. Dukuh Paruk zou er niet moeilijk over doen dat een klein meisje zo’n obsceen lied zong.

Srintil ging zo op in haar lied dat zij niet merkte dat de drie jongens achter haar waren komen staan. Dat kreeg zij pas in de gaten toen zij probeerde het kroontje van nangkabladeren op haar hoofd te zetten.

‘Hij is te groot’, zei Rasus onverhoeds.

Het meisje keek geschrokken op.

‘Zal ik een kroontje voor jou maken?’ bood hij bereidwillig aan.

‘Ach, dat hoeft niet. Maar als je wilt, mag je batjang[4]-bladeren voor mij zoeken, dan wordt dit kroontje nog mooier’, antwoordde Srintil.

Rasus glimlachte. Hij vond het altijd fijn als hij iets voor Srintil kon doen. Daarom draaide hij zich om en zocht naar een batjangboom. Toen hij er een zag, klauterde hij er als een aapje in en plukte wat grote bladeren. Daarmee zou Srintils kroontje nog snoeziger worden, dacht hij.

Met de hulp van de drie jongens kon Srintil haar kroontje afmaken. Het paste nu precies.

‘Mooi hoor’, zei Rasus, toen hij zag hoe het kroontje Srintil sierde.

‘Echt waar?’ vroeg Srintil weifelend.

‘Ik sta toch niet te liegen, of wel, Warta? Darsun?’

‘Ja, heus. Je bent erg mooi’, beaamde Warta.

‘Als een echte ronggeng?’ vroeg Srintil aanstellerig.

‘Net echt.’

‘Ach, welnee’, kwam Darsun tussenbeide. ‘Tenzij je ook als een ronggeng danst.’

Srintil zweeg. Ze keek de drie jongens voor haar strak aan. Ze voelde zich uit de tent gelokt. Jullie denken zeker dat ik niet als een ronggeng kan dansen? dacht ze.

‘Goed, ik zal dansen, maar dan moeten jullie voor mij de muziek maken. Nou, wat vinden jullie daarvan?’ zei ze uitdagend.

‘Oké, afgesproken’, antwoordde Rasus vlug. ‘Ik zal het geluid van een trom nadoen, Warta een tjalung[5] en Darsun de gong. Kom op!’

En zo gebeurde het. Terwijl de koele moessonwind de zoete geur van de koffiebloesems met zich meevoerde en het zonlicht begon te vervagen aan de horizon, zong en danste Srintil op de harde grond onder de nangkaboom, begeleid door de levende trom, tjalung en gong. Rasus zat in kleermakerszit en sloeg op zijn knieën als een echte trommelaar op zijn trom. Warta bewoog zijn handen van links naar rechts alsof er een tjalung voor hem stond. Darsun blies zijn wangen op en imiteerde met een diepe stem het geluid van een gong.

Wie zou geloven dat Srintil het dansen en het zingen van tembangs[6] nooit had geleerd? Wie zou geloven dat Srintil nooit een echte ronggeng had zien optreden? De laatste ronggeng in Dukuh Paruk was overleden toen Srintil nog in de wieg lag. Toch danste zij in het bijzijn van Rasus, Warta en Darsun heel bedreven.

Ze slaagde er zelfs in de verleidelijke mimiek van een ronggeng aan te nemen. Het bevallig wiegen van haar hoofd, haar lonkende ogen, zelfs de wijze waarop zij haar schouders bewoog, zouden elke volwassen man in verrukking kunnen brengen. De jonge, maagdelijke Srintil bleek uitstekend in staat de allure van een ronggeng aan te nemen. In Dukuh Paruk zouden de mensen er helemaal niet van opkijken.

In het gehucht geloofde men er namelijk heilig in dat de kunst van de ronggeng niet aangeleerd kon worden. Hoe een meisje ook oefende, zij kon alleen ronggeng worden als een indang[7], een soort mystieke inspiratie, van haar lichaam bezit had genomen.

Die namiddag danste Srintil met halfgesloten ogen, haar vingers sierlijk gebogen. De drie jongens die de muziek voor haar maakten, hoorden hoeveel ronggengliederen zij al kon zingen.

Rasus en zijn twee vrienden hadden al stijve kaken, maar Srintil wiegde en zwierde voort, haar gezang was zo helder als een kleine waterval in de regentijd.

Omdat haar drie begeleiders verstomden, hield Srintil er ook maar mee op. Ze vertoonde geen tekenen van vermoeidheid. Zij spoorde haar drie kameraadjes zelfs aan.

‘Kom, doorgaan joh’, drong ze aan.

‘Eerst wat uitrusten, hoor. Mijn kaken doen pijn’, zei Rasus.

‘Ja, we stoppen er voorlopig mee. We spelen alleen verder als je belooft ons een beloning te geven’, zei Warta.

‘Goed. Wat willen jullie voor beloning?’

Warta zweeg. Rasus lachte schalks en keek vragend naar Darsun.

‘Wat willen jullie als beloning?’ vroeg Srintil nogmaals. Terwijl ze dat zei, liep ze op Rasus af. Ze ging vlak voor hem staan en voordat hij het wist, had Rasus een zoen op zijn wangen te pakken. Daarna kwamen Warta en Darsun ook aan de beurt.

‘Ziezo, jullie hebben je beloning ontvangen. Ik ga dansen en jullie moeten mij weer begeleiden.’

Srintil had hen op de belofte vastgepind, zonder dat ze er iets tegen konden doen. Nu moesten ze wel. Het plezier onder de nangkaboom duurde voort totdat het begon te schemeren en de zon langzaam wegzakte achter de horizon. Eigenlijk zou Srintil nog wel door willen dansen, maar Rasus vond het welletjes. Hij moest zijn drie geiten nog in het hok zetten. Toen ze ophielden met spelen, eisten Rasus, Warta en Darsun weer een beloning. Deze keer vochten zij erom wie als eerste Srintils wangen kon zoenen. Zoals het een ronggeng betaamt, was het meisje hun gedienstig ter wille. Voordat ze naar huis holden, liet Srintil haar vriendjes beloven dat ze de volgende dag weer samen zouden gaan spelen.

Omdat Dukuh Paruk te midden van uitgestrekte sawa’s lag, was de zonsondergang er goed te zien. Er stak een zacht briesje op. Voldoende om de blaadjes van de takken te doen vallen. Uitgedroogde kluitjes gras rolden weg tot ze tegen de sawadijkjes stuitten.

Vleermuizen en kalongs hadden de laatste zonnestralen afgewacht. Nu kwamen zij een voor een tevoorschijn uit hun nesten, in spleten tussen het hout, in de oksels van de kokospalmen of in de nog opgerolde, jonge bladeren van de bananenboom. Zij hadden een hekel aan de droge tijd, want dan waren er geen vruchten te vinden. Ook insecten leken verdwenen. Dwergvleermuizen moesten genoegen nemen met de bladeren van de hibiscus om hun soort in stand te houden.

In de verte werden lampjes aangestoken. De flakkerende lichtjes verraadden dat het stille, afgelegen gehucht bewoond was. De lucht was helder. Hoog aan de wolkeloze hemel stond de ellipsvormige maan. Haar schijnsel wierp donkere schaduwen op de kalkgrond van Dukuh Paruk. En naarmate de nacht vorderde, daalde de temperatuur.

Voor kinderen zou het een aantrekkelijk schouwspel moeten zijn. Het droge erf was een uitnodigend speelterrein geworden. Het schijnsel van de maan had een intieme band tussen de mens en zijn omgeving geschapen. En daarom zou de aanwezigheid van kinderen, kleine, nog onschuldige wezens, op het erf dat zo prachtig door de maan beschenen werd, heel natuurlijk zijn. Het zou vanzelfsprekend zijn als zij daar krijgertje speelden, spelletjes deden en liedjes zongen. Ze zouden ervan doordrongen moeten zijn dat hun kindertijd een eldorado was dat zij slechts eenmaal zouden beleven.

Niets van dat alles. Deze heldere vooravond werd niet opgevrolijkt door het schrille gejoel van kinderen. De droogte hield dit jaar te lang aan. De laatste twee maanden waren de rijstvoorraden uitgeput. Iedereen, jong en oud, at gedroogde cassave. Maar door het drogen was veel van de voedingswaarde verloren gegaan. Als gevolg daarvan hadden de kinderen te weinig fut om ’s avonds nog te spelen.

Dus op deze heldere avond lieten de kinderen zich niet zien. Na een bordje cassave te hebben gegeten, gingen zij liever in een sarong gewikkeld op een bamboebank slapen. De volgende ochtend zouden zij wakker worden van de prikkelende zonnestralen, die door spleetjes in de wand naar binnen drongen.

De volwassenen hadden die dag hard gewerkt om alle groenten, tabak en andere gewassen die alleen in het droge seizoen groeiden, te begieten met water uit een put die speciaal daarvoor was gegraven. Die avond wensten zij niets anders meer dan rustig te zitten en tabak te rollen in een bananenblad of gedroogd maïsblad. Wat later op de avond zouden zij dan gaan slapen. Het was vrijwel uitgesloten dat in tijden van langdurige droogte een vrouw uit Dukuh Paruk in verwachting zou raken.

Tegen middernacht zat waarschijnlijk alleen de dorpsoudste van het afgelegen gehucht, Sakarja, nog in gepeins verzonken onder het zwakke schijnsel van een olielamp. Hij mijmerde na over het optreden van zijn kleindochter die afgelopen middag. Heel stilletjes had hij Srintil gadegeslagen, toen zij danste onder de nangkaboom. Sakarja had niet lang getwijfeld. De indang van de ronggeng had bezit genomen van zijn kleindochter.

Er speelde een lachje om zijn mondhoeken. Hij, de bewaarder van het nageslacht van ki Setjamenggala, vond al geruime tijd dat het gehucht als het ware ingeslapen was, omdat er maar geen ronggeng geboren werd.

‘Dukuh Paruk zonder ronggeng is Dukuh Paruk niet. Srintil, mijn eigen kleindochter, zal dit dorp in oude luister herstellen’, zei Sakarja tegen zichzelf. Hij was ervan overtuigd dat ki Setjamenggala zou lachen in zijn graf als hij vernam dat er weer een ronggeng was in Dukuh Paruk.

Niemand nam het Sakarja kwalijk dat hij zo dacht. Zonder het heilige graf van ki Setjamenggala, zonder het tappen van schuine moppen, zonder het gefoeter en gevloek en zonder een ronggeng en een tjalung, was het gehucht zichzelf niet. De beste omschrijving van Dukuh Paruk gaven de mensen van buiten. Zij kletsten graag over het dorp in de trant van: ‘Zorg dat je niet verknocht raakt aan misère zoals de bewoners van Dukuh Paruk’ of ‘Kom kinderen, ga je baden, anders loopt er straks etter uit je oren en krijg je schurft aan je voeten, net als de kinderen uit Dukuh Paruk!’

De volgende dag ging Sakarja op bezoek bij Kartaredja. De laatste was bijna even oud als Sakarja en was doekoen, een professie die van vader op zoon werd doorgegeven. Sakarja bracht hem die ochtend een verheugend bericht. Ook Kartaredja wachtte er al jaren op om een nieuwe ronggeng onder zijn hoede te nemen. Al meer dan tien jaar stond zijn tjalung ongebruikt op een rek boven de keuken. Toen Sakarja hem over Srintil vertelde, groeide zijn hoop dat de luisterrijke klanken van de tjalung spoedig in het dorp zouden weerklinken.

‘Als het waar is wat je daar zegt, kang[8], dan kunnen wij het wel uithouden in dit gehucht’, zei Kartaredja, reagerend op het verhaal van Sakarja.

‘Let op mijn woorden’, antwoordde Sakarja. ‘Als Srintil het geluid van jouw tjalung hoort, zal ze uit zichzelf gaan dansen, sierlijk en bevallig.’

Kartaredja knikte. Hij bewoog zijn lippen, die donkerrood zagen van het sirihkauwen, van links naar rechts. Vervolgens spuwde hij het restje tabak uit dat nog in zijn mond zat.

‘Ach, kang Sakarja, als Srintil een geboren ronggeng is, dan ben ik overbodig’, zei Kartaredja vlakjes. Hij voelde zich een beetje gekrenkt, omdat zijn deskundigheid om een ronggeng te trainen niet ter sprake kwam.

‘Begrijp me niet verkeerd. Ik bedoelde dat Srintil werkelijk de indang bezit. Kom, kom, je snapt me heus wel.’

‘O, bedoel je het zo?’

‘Ja, en natuurlijk is het nodig dat jij Srintils dansen verfijnt. Zo te zien kan mijn kleindochter nog niet met de danssjerp omgaan. En, wat natuurlijk ook belangrijk is: de magische liefdesmiddelen. Daar weet jij toch alles van?’

Kartaredja grinnikte. Hij hoefde niets meer te zeggen. Sakarja bedoelde natuurlijk het gebruik van magische middelen en liefdesspreuken, of het aanbrengen van een susuk[9], een gouden pennetje, onder de huid, waardoor ze aantrekkingskracht op mannen zou hebben, en nog meer gebruiken die een ronggeng populair maken. Kartaredja en zijn vrouw waren experts op dat gebied.

‘Kortom, in Dukuh Paruk zal weer een ronggeng zijn. Is het niet zo, kang?’

‘Hmm, ja, inderdaad. Wij oudjes willen niet sterven voordat wij gezien hebben dat Dukuh Paruk weer als vanouds is. Ik vrees zelfs dat de geest van ki Setjamenggala mij later de toegang tot het graf zal weigeren als ik er niet voor gezorgd heb dat de ronggengtraditie wordt voortgezet.’

‘Niet alleen dat, kang. Een ronggeng maakt ons leven een stuk aangenamer, nietwaar?’

De beide oudjes schudden van het lachen. Tussen het geschater door beklaagde Sakarja zich erover waarom het toch niet mogelijk was om zijn leeftijd terug te draaien van zeventig naar twintig jaar.

In de dagen die daarop volgden, kon men Sakarja en Kartaredja zien gluren naar Srintil, die onder de nangkaboom danste. De twee oude mannen lieten Srintil expres zo veel dansen als ze maar wilde, begeleid door de levende tjalung Rasus en zijn twee vriendjes. Kartaredja was het met Sakarja eens dat de indang in Srintil was gevaren.

Op een goede dag werd Srintil door haar grootvader overgedragen aan Kartaredja. Volgens de traditie in Dukuh Paruk moest een toekomstige ronggeng, voordat ze ingewijd werd, door de doekoen geadopteerd worden.

Elf jaar geleden was de laatste ronggeng van Dukuh Paruk gestorven. Sinds die tijd had het dorp de zachte klanken van de tjalung moeten ontberen. Het bamboe-instrument stond bedekt met lagen stof en roet op een rek boven de keuken van de familie Kartaredja. Het touw dat ooit de toetsen met elkaar verbond, was aangevreten door muizen en motten.

Het had erger gekund.

Houtwormen en witte mieren hadden het bamboe-instrument niet aangetast. Men kon ook van geluk spreken dat de trom ‘Kjai Tjombang’, een erfstuk van de familie Kartaredja, steeds met zeer speciale zorg was onderhouden. Het instrument stond klaar voor gebruik, ook al had het een lange tijd geen dienst gedaan.

Het herstellen van de tjalung was niet moeilijk. Maar toen Kartaredja op zoek ging naar muzikanten stuitte hij op een probleem. Zijn favoriete trommelaar had twee jaar geleden een periode van hongersnood niet overleefd. Een ander die normaal de tweede tjalung bespeelde, was met de noorderzon vertrokken. Toch was het Kartaredja uiteindelijk gelukt om Sakum op te sporen. Sakum, een blinde man met holle oogkassen, was een buitengewoon bekwaam bespeler van de eerste tjalung.

Ondanks zijn blindheid kon Sakum het optreden van de ronggeng haarfijn volgen. Alsof hij alles zag, presteerde hij het om precies op de momenten waarop de ronggeng haar heupen voorwaarts en achterwaarts wiegde, hitsige kreten uit te stoten. Telkens wanneer de ronggeng sensuele bewegingen maakte, tuitte hij op de seconde nauwkeurig zijn lippen om vervolgens zijn welbekende gesis te laten horen. Tjesss! Volgens zeggen zou zonder Sakum ieder ronggengoptreden weinig spectaculair zijn.

En de droogte hield maar aan. Toch had Kartaredja een geschikte dag met een heldere nacht uitgezocht waarop hij met de vorming van Srintil kon beginnen.

Eindelijk brak de avond aan waar alle bewoners van Paruk naar hadden uitgezien. Kartaredja liet zijn erf schoonmaken en er vier matten van gevlochten pandanblad op leggen. Toen de duisternis was gevallen, werd een grote olielamp aangestoken. De lamp verspreidde een helder licht, want om de lont was een illumineringsring aangebracht. Deze bijzondere sfeer had grote aantrekkingskracht op de kinderen en zij verdrongen zich om naar de werkende mensen te kijken. Iedereen wist dat Srintil die avond zou gaan optreden.

Binnen was njai[10] Kartaredja druk bezig Srintil op te tooien. Zij wikkelde Srintils kinderlijfje tot over haar borst in een doek. Om haar middel gespte ze een gele ceintuur waaraan ze een vuurrode danssjerp bevestigde. Om haar huid te blanketten, wreef njai Kartaredja Srintil in met een mengsel van meel en geelwortel. De vrouw van de doekoen liet Srintil ook sirihbladeren kauwen, waardoor haar lipjes rood kleurden. Nu was Srintil nauwelijks te onderscheiden van een volwassen ronggeng.

Een menigte vrouwen en kinderen was inmiddels Kartaredja’s huis binnengestroomd. Zij wilden allemaal zien hoe Srintil werd gekleed. Voor het eerst in haar leven stond Srintil in het middelpunt van de belangstelling. Dat maakte haar verlegen. Soms lachte ze fijntjes wanneer iemand fluisterde hoe mooi zij was. Hoe snoezig haar mondje was. Hoe duidelijk de fijne lokjes langs haar slapen zich aftekenden tegen haar gepoederd gezichtje en hoe sprekend zij op een poppetje leek, nu haar wenkbrauwen zwart waren gemaakt met een mengsel van roet en melksap van de papajaboom.

Eén handeling verrichtte njai Kartaredja stilletjes, zonder dat iemand er weet van had. Dat was het uitspreken van een liefdesmantra boven Srintils hoofdje. Zij sprak een mantra uit, waarvan men in Dukuh Paruk geloofde dat deze kracht bezat om wie dan ook aantrekkelijker te doen lijken:

het vreugdekoeren van de duif houdt aan

waar kom je toch vandaan,

ik kom van de overwal

waaruit bestaat jouw maal,

de nectar van de bijen is waarmee ik me voed

bijennectar is o zo zoet,

maar niets is zoeter dan mijn kleindochter, Srintil.

Naar verluidt liet njai Kartaredja het daar niet bij.

Zij bracht ook susuk, een paar gouden pennetjes, aan onder Srintils huid, een tovermiddel om haar onweerstaanbaar te maken voor mannen.

De mensen die zich hadden verzameld om Srintil te zien dansen, werden langzamerhand ongeduldig. Zij verlangden naar het geluid van de tjalung. Al meer dan tien jaar hadden zij het optreden van een ronggeng moeten missen. Daarom reageerden ze laaiend enthousiast toen Kartaredja aankondigde dat de voorstelling zou beginnen.

De bewoners van Dukuh Paruk vormden dadelijk een kring om het gebeuren heen. Drie muzikanten hadden in kleermakerszit plaatsgenomen achter hun instrumenten: een trom, twee tjalungs en een blaasinstrument dat van één groot stuk bamboe was gemaakt. Er lag een grote mat waarop Srintil zou dansen. Sakum, die achter de grote tjalung zat, trok algauw de aandacht. Aan zijn gezicht te zien had hij geen hinder van zijn blindheid. Hij glimlachte voortdurend en maakte grimassen. In zijn handen hield hij de tjalungstokken klaar om op het sein van de trom te beginnen.

Alle ogen richtten zich op Srintil op het moment dat zij door njai Kartaredja naar buiten werd geleid. Ook Rasus, die helemaal vooraan stond, keek met open mond toe. Hij kon niet geloven dat het nog maar enkele dagen geleden was dat hij Srintil een zoen had gegeven. Hij zag dat Srintil midden op de mat ging zitten. Ze zat doodstil, zonder zelfs haar ogen te bewegen. Kartaredja kwam tevoorschijn met een wierookvat in zijn hand. Hij liep de kring rond en zette het kleine vat waaruit de brandende wierook omhoogkringelde vlak bij de trom neer.

Doodse stilte.

De mensen durfden alleen zacht te fluisteren. Een vrouw pakte haar buurvrouw bij de arm en vertelde hoe mooi zij Srintil vond. Gespannen keken Rasus, Warta en Darsun naar het poppetje midden op de mat. Srintil, die zo vaak onder de nangkaboom had gedanst, zou nu voor een publiek gaan optreden.

Kartaredja gaf een seintje aan de trommelaar. Eén tel daarna weergalmden de klanken van de tjalung. Tegelijkertijd klonk een daverend applaus. Sakum kwam met een komische vertoning. Hij bespeelde de tjalung en maakte ondertussen clowneske bewegingen en stootte hitsige kreten uit. Bij iedere kreet klapten de dorpelingen geestdriftig.

Maar op het moment dat Srintil opstond keek iedereen ademloos toe. Slechts geleid door haar intuïtie, begon ze te dansen. Haar ogen halfgesloten. Sakarja, die naast Kartaredja stond, volgde nauwlettend iedere beweging van zijn kleindochter. Hij wilde graag bevestigd zien dat de indang in Srintils lichaam had plaatsgenomen. Ook Kartaredja, de doekoen, wilde zich overtuigen.

Toen Srintil ingewikkelde liederen zong die ze nooit eerder had geleerd, wist Kartaredja het zeker. De indang was in Srintil gevaren. Het was waar. Hij geloofde dat hun stamvader ki Setjamenggala Srintil had voorbeschikt als ronggeng. Haar eerste optreden deed hem herhaaldelijk knikken. Wat Sakarja enkele dagen geleden had gezegd, was niet overdreven, dacht hij.

Srintil danste, haar gelaat verried geen enkele emotie. Iedereen was in de ban van haar voorstelling. Ontroerd keken de mensen toe en vol bewondering zagen zij hoe gracieus Srintil met de danssjerp omging. Ze kon zelfs haar vingers sierlijk buigen, een van de moeilijkste dansbewegingen. Haar optreden kreeg extra kleur door het onstuitbare, speelse en hitsige gedrag van Sakum. Nooit ontbrak zijn gesis op de momenten dat Srintil met haar heupen wiegde.

Einde eerste bedrijf. Toen de klanken van de tjalung verstomden, ging Srintil weer zitten. Een geroezemoes steeg weldra op vanuit het publiek. Een vrouw snikte zachtjes. Zij kon haar ontroering niet bedwingen nadat zij Srintil had zien dansen. Met tranen in haar ogen zei ze: ‘Ik wist niet dat Srintil zo mooi kon dansen. Ik zou haar wel in mijn armen willen dragen en wiegen totdat zij op mijn schoot in slaap valt.’

‘Ja, ik zou ook met alle plezier haar kleren willen wassen. En morgen ga ik Srintil zelf baden’, vervolgde een andere vrouw.

‘Zeg, hoor eens! Srintil is geen persoonlijk bezit. Jullie zijn niet de enigen die haar willen verwennen. Straks na de voorstelling ga ik njai Kartaredja om toestemming vragen.’

‘Wat ben jij dan van plan?’

‘Ik ga haar masseren. Die kleine lieverd is straks vast en zeker moe. Voordat zij gaat slapen wil ik haar lekker vertroetelen.’

‘Ah, die Srintil. Wat een koket en charmant ding is zij toch. Stel je nu eens voor dat ík haar had gebaard!’ zei een andere vrouw, terwijl zij in haar ogen wreef en de tranen die over haar wangen biggelden, wegveegde.

Rasus, die vanaf het begin roerloos had staan kijken, hoorde al die kletspraat aan. Het was alsof hem iets werd afgenomen. Hij besefte dat Srintil het bezit was geworden van alle bewoners van Dukuh Paruk en was bang dat hij voortaan niet meer naar hartelust met Srintil onder de nangkaboom zou kunnen spelen. Maar hij zei geen woord. Hij bleef als aan de grond genageld staan zolang de voorstelling duurde, bijna tot middernacht.

Toen de voorstelling afgelopen was, gingen de inwoners van Dukuh Paruk weer naar huis. Zowel de mannen als de vrouwen waren diep onder de indruk. Die avond dacht iedereen in het dorp aan niets anders dan aan Srintil. Haar verschijning deed iedereen terugdenken aan de ramp die elf jaar geleden het dorp getroffen had.

Srintil was een van de vele wezen die, net als andere kinderen in het dorp, haar ouders als gevolg van die ramp verloren had.

Toen was Srintil nog maar een baby. Op de avond van de ramp had het heel hard geregend. In de duisternis leek de afgelegen nederzetting volkomen uitgestorven.

Alleen het huilen van zuigelingen en het geflakker van kleine lichtjes hier en daar wezen erop dat het gehucht bewoond was. Verder was alleen het gekwaak van kikvorsen te horen. De amfibieën leefden zich helemaal uit, beklommen elkaar en paarden. De volgende ochtend zou het resultaat van hun uitbundige feest zichtbaar zijn. Lange slierten kikkerdril zouden dan door de wijfjes zijn achtergelaten. Dat van de groene kikkers zou in groepjes op het wateroppervlak drijven, terwijl de eieren van de boomkikkers in schuimnesten aan het struikgewas zouden kleven.

Stel dat er iemand in Dukuh Paruk was geweest die ooit onderwijs had genoten, dan had hij kunnen weten dat het op dat moment bijna twaalf uur middernacht was, in het jaar 1946. Die nacht was Santajib, Srintils vader, als enige nog op. Hij was bezig de laatste hand te leggen aan zijn werkzaamheden. Hij had uitgeperste kokosrasp in ruim water afgespoeld en daarna gestoomd. Toen de kokosrasp gaar was, had hij die op een grote, ronde platte mand uitgespreid om af te koelen. Daarna had hij er gist op gestrooid. De volgende dag zou de uitgeperste gemalen kokos bedekt zijn met fijne schimmeldraden. Dan zou de tempé-bongkrek[11] klaar zijn. Zo maakte Santajib al jarenlang tempé-bongkrek.

Toen hij klaar was, ging hij naar bed. Het was stil. Dukuh Paruk ging totaal op in de koude, vochtige nacht. Alleen de kleine Srintil werd steeds wakker van een natte luier. Maar zodra zij was verschoond, viel zij in haar moeders armen weer in slaap.

Druppels regenwater die aan de bladpunten waren blijven hangen, vielen spattend op de bladeren van de bananenboom en de tajerplanten. Een uil streek zachtjes neer op een lage tak boven een vijvertje, en loerde met zijn scherpe ogen naar het wateroppervlak. Zodra de nachtvogel een kikker in zijn vizier kreeg, dook hij geruisloos omlaag om even later met een prooi in zijn snavel weer op de tak neer te strijken. De uil zou zijn jacht pas staken wanneer zijn krop gevuld was met vers vlees. Ten teken dat hij voldoende gegeten had, zou hij dan een donker geluid laten horen: hoe, hoe, hoe, hrrrrr. Het geluid van een spook. Bij het horen van dat geluid kroop ieder kind tegen zijn moeder aan.

Aan de oostelijke hemel leek de maan niet meer dan een gele, wazige vlek. Haar schijnsel was niet in staat het wolkendek te doorboren. Vele malen lichtte de hemel op. Bliksemflitsen schoten door het hemelgewelf. Eindeloos hield het donderen aan. Zodra de laatste echo’s waren weggestorven, zwol het gekwaak van kikkers weer aan. Toen het daarna weer begon te regenen, was het alsof het gehucht ineenkromp en verstarde.

Niemand in Dukuh Paruk had het in de gaten.

Een roodachtige vuurbal viel uit de hemel en spatte boven het gehucht uiteen. Als iemand in het dorp dat gezien had, had hij zeker uit volle borst geroepen: ‘De giftige geest. De giftige geest. Pas op voor de giftige geest! Bedek de kookpotten! Bedek alle eetwaren!’

Maar Dukuh Paruk was nog in diepe rust. Dit natuurlijk verschijnsel, dat gezien werd als de brenger van onheil, had het dorpje bereikt zonder dat iemand het met magische middelen had kunnen afweren. Alleen de geiten reageerden met hun geblaat en uit het kippenhok klonk wat gefladder. Ook de uilen lieten zich ineens beurtelings horen. Hun indrukwekkende, galmende roep klonk van onder het bladerdak van de waringin, boven het graf van ki Setjamenggala.

Verstarring en een beklemmende stilte hielden Dukuh Paruk tot vroeg in de morgen in hun greep. Steeds vaker klonk het huilen van zuigelingen en af en toe blaatte een hongerige geit. De regen, gereduceerd tot motregen, deed een regenboog in het oosten verschijnen. De hanen kraaiden. Ratten piepten, op zoek naar hun nesten tussen de grote stenen. En de kikkers kwaakten onverstoorbaar door sinds de vorige middag.

Santajib, die als laatste was gaan slapen, ontwaakte als eerste, gevolgd door zijn vrouw. Srintil was een gemakkelijke baby. Zij was gewend in haar eentje in bed achter te blijven, als haar ouders gingen werken. Santajib en zijn vrouw maakten hun handelswaar gereed voor verkoop. Zij verwachtten dat de dorpelingen nog vóór zonsopgang voor hun deur zouden staan voor de tempé-bongkrek die Santajib, behalve op marktdagen, uitsluitend aan hen verkocht.

Het werd licht. Op het erf voor Santajibs huis maakte een kikker een paar sprongetjes, op zoek naar een donkere schuilplaats onder een bamboebank. Een groepje andere kikkers zwom nog rond in een vijver en bedreef het liefdesspel. Vleermuizen en kalongs verdrongen zich voor de ingang van hun nesten. Mogelijk waren zij nog hongerig, omdat de regen hun jacht verstoord had. Desondanks hielden ze zich liever aan de regels van de natuur. Als zij niet op tijd binnen waren, zouden zij ten prooi vallen aan kraaien.

Een paar kinderen waren inmiddels van hun slaapbank gegleden en door de bamboedeur naar buiten gerend om daar een plasje te plegen. Sommigen waren naar de open latrine achter het huis gehold, waar het wemelde van de groene vliegen. Druk kwetterend griste een vliegenvanger de insecten uit de lucht. Een enkele keer vloog de kwieke vogel op horzels af, die boven de kinderhoofdjes zwermden.

Overal rondom de latrine bevonden zich holen van mestkevers. Deze smerige insecten vervoeren hun buit op een eigenaardige manier naar hun holen. Achteruit kruipend, duwen ze korrels uitwerpselen met hun achterpoten voort. En de mestkever en zijn soortgenoten weten instinctmatig wat ze doen want ook al kruipen ze achteruit, ze komen altijd precies bij de opening van hun hol uit. Daar aangekomen duwen ze de uitwerpselen in de grond. Dáár ook leggen mestkevers hun eieren om het voortbestaan van de soort te verzekeren.

Een paar vrouwen kwamen al tempé-bongkrek kopen. Santajibs vrouw hielp hen. Ze kletsten vertrouwelijk met elkaar, een bewijs hoe gemoedelijk het eraan toeging in de simpele dorpsgemeenschap.

‘Is Srintil nog niet wakker?’

‘Nee, Srintil laat ons nog even met rust. Het is net alsof zij begrijpt dat ik jullie iedere ochtend moet helpen’, antwoordde Santajibs vrouw.

‘Jullie hebben echt geboft met zo’n rustige baby.’

‘Ja, dat is waar. Anders zouden wij met de drukte geen raad weten.’

‘Jullie hebben de tempé-bongkrek toch niet vermengd met zemelen, hè?’

‘God bewaar me, natuurlijk niet. Gisteren kon Santajib aan goede kokosrasp komen. Droog en geurig. Proef maar eens. Onze tempé-bongkrek smaakt heel lekker vandaag.’

‘Fijn. Vanmorgen eten wij thuis bengawan-rijst[12]. Het laatste restje van wat wij hadden bewaard als zaaigoed, hebben wij gestampt. Wat wil je, wij hebben al een maand lang alsmaar gedroogde cassave gegeten. Maar vandaag eten wij rijst.’

‘Hmm! Een groenteschotel met tempé-bongkrek, taugé en bengawanrijst erbij. En dat alles warm op tafel. Mag ik misschien bij je komen eten?’ grapte Santajibs vrouw.

‘Natuurlijk mag dat. Kom maar.’

‘Nee, dank je. Ik maakte maar een grapje.’

Dukuh Paruk kwam tot leven. Het dorpje ontwaakte met geluiden: het ritmisch stampen van gedroogde cassave in het rijstblok; het sissende bakgeluid van in meelbeslag gedoopte tempé-bongkrek; het tingelen van een belletje om de nek van een lam dat aan de opgezwollen uier van zijn moeder lurkte; een kloek die luid kakelde, omdat een havik een van haar kuikens te pakken had; kinderen die zeurden om eten; een vrouw die haar kinderen, die ongeduldig op hun cassavemaaltje wachtten, afsnauwde.

Wanneer kinderen naar buiten renden en een blad van de bananenboom afscheurden – slechts enkelen van hen waren gewend een bord te gebruiken – dan betekende het dat hun ontbijt klaarstond. De kinderen aten op de veranda voor hun huis, op de drempel of waar ze maar wilden. Wat zij ook te eten kregen, zij vonden het altijd lekker, want het maagje van een kind uit Dukuh Paruk was nooit echt gevuld.

Inmiddels stond de zon hoger aan de hemel. De hitte begon ondraaglijk te worden. De hitte, die het haar van volwassenen en kinderen roodachtig kleurde en hun donkere huid deed schilferen. Het gehucht dat de vorige avond nog droop van de regen, stond nu bloot aan de hitte. Het was warm en drukkend. Tot nog toe had het dagritme van Dukuh Paruk zich door de natuur laten leiden. De volwassenen gingen plichtsgetrouw werken op een akker of sawa. De kinderen trokken er met het vee op uit. Die ochtend gebeurde er niets bijzonders in het afgelegen gehucht.

Maar tegen de middag veranderde alles.

Een kind kwam van de sawa gerend met beide handen tegen zijn buik. Bij de deur van zijn huis braakte het, wankelde en viel bewusteloos neer. Zijn moeder, die inmiddels ook stekende pijnen in haar hoofd had, schreeuwde en riep de buren om hulp. Voordat die gekomen waren, blies het kind zijn laatste adem uit. Ook zijn moeder was inmiddels flauwgevallen, haar gelaat zag blauw. Roerloos lagen moeder en kind op de grond. De noodkreet van de moeder was het eerste teken van paniek in Dukuh Paruk geweest.

De mensen die buitenshuis werkten, haastten zich huiswaarts. Zij kwamen op de noodkreet af, of misschien voelden zij zich ook draaierig worden. Eén man werd zelfs door een vriend gedragen, omdat hij niet meer op zijn eigen benen kon staan. In het dorp klonk algauw uit ieder huis een noodkreet. Weldra kreeg elk gezin het te druk met zijn eigen beslommeringen, zijn eigen angst. Van elkaar helpen was geen sprake meer. Sommige vrouwen moesten machteloos toezien hoe hun kind of echtgenoot worstelde in een gevecht met de dood, omdat zijzelf op sterven na dood waren.

Domheid was eigen aan Dukuh Paruk. Toch waren de dorpelingen in staat om de oorzaak van de ramp te achterhalen. Niet iedereen had last van hoofdpijn, niet iedereen braakte of viel flauw. Enkelen bleven gezond. Dat waren de mensen die geen tempé-bongkrek van Santajib hadden gegeten.

Dat was het dus.

Te midden van die chaos en paniek viel de kreet ‘voedselvergiftiging’. Vergiftiging door tempé-bongkrek. Die kreet ving Santajib, de tempé-bongkrekmaker, weldra op. Gevoelsmatig wilde hij er fel tegenin gaan, maar zijn geweten sprak: ‘Santajib, jouw tempé-bongkrek zal veel mensen in dit gehucht van het leven beroven.’

Srintils vader voerde een innerlijke strijd. Zijn lippen verbleekten en hij begon te hijgen van spanning. Zijn vrouw raakte ook helemaal van slag. Van angst begon ze te huilen. Zij hadden allebei niets van hun eigen brouwsel gegeten, omdat zij er meer dan genoeg van hadden. Santajibs vrouw kroop dichter naar haar man toe, die onrustig op de bamboebank zat.

‘Kang, de mensen zijn in paniek. Bijna al onze buren zijn ziek en bewusteloos. Wat moeten wij doen, kang?’

Santajib zweeg. Hij raakte meer en meer gespannen. Toen hij bleef zwijgen, riep zijn vrouw nogmaals.

‘Kang, heb jij niet gehoord wat de mensen zeggen? Dat zij vergiftigd zijn door tempé-bongkrek. Bedoelen ze ónze tempé-bongkrek? Hoe zit dat, kang?’

Santajib bleef verstijfd zitten. Alleen zijn borstkas bewoog snel op en neer. De strijd tussen zijn gevoel en zijn geweten werd steeds heftiger. Gevoelsmatig verzette hij zich tegen het naderend onheil, maar hij kon niet aan de werkelijkheid ontkomen. Als maker van de tempé-bongkrek zou hij verantwoordelijk worden gesteld voor alle ellende. Ook zijn geweten zou hem parten spelen.

Juist toen hij die tweestrijd voerde, verscheen Sakarja, zijn eigen vader. Achter hem kwamen drie andere mannen; alle drie woedend.

‘God! O mijn God! Santajib, mijn zoon. De mensen zijn ziek geworden van de tempé-bongkrek. Er zit gif in jouw bongkrek.’

Terwijl hij dat zei, maakte Sakarja aanstalten het huis van zijn zoon binnen te lopen om de resterende bongkrek te inspecteren. Maar ineens kwam Santajib overeind. De innerlijke tweestrijd tussen het ontkennen en accepteren van de verantwoordelijkheid, ontlaadde zich in een moment van woede. Santajib stond kaarsrecht, al leken zijn benen van was. Met een heldere stem sprak hij tot de vier mannen voor hem.

‘Nee! Mijn bongkrek kan onmogelijk gif bevatten. Ik heb droge, gemalen kokos gebruikt, onvermengd. Vader, hoe kun je de mensen zo meedogenloos tegen je eigen zoon opstoken!’

‘Santajib. Het bewijs spreekt. Kijk, mijn kind, mijn vrouw, mijn moeder, zij liggen allemaal in zwijm. Zij hebben vanochtend jouw bongkrek gegeten’, ging een man achter Sakarja tekeer.

‘Dat kan niet! Wie weet is dit wel een epidemie. Wie weet is dit wel veroorzaakt door een vloek van ki Setjamenggala, aan wie jullie al lang geen offer meer hebben gebracht. Wie weet!’

‘Heb jij het kokos soms in een koperen kom geweekt?’ schreeuwde een ander. Meteen rende hij naar de waterput. Hij had gelijk. Daar lag een koperen kom naast met een groen laagje erop, de kleur van koperoxide. Hij nam de kom mee om hem aan de anderen te laten zien, schreeuwend als een bezetene.

‘Santajib. Hond! Schoft! Kijk, deze kom is groen door het vergif. Vuile schoft. Jij hebt al die mensen vermoord. Jij … jij … Vuile …’

De man wilde de kom naar Santajibs hoofd gooien, maar had er geen kracht meer voor. Zijn hoofd duizelde, hij had krampen in zijn buik en zijn hoofd en borst leken in brand te staan. Hij beefde en viel voorover. De paniek nam toe, toen een vrouw met opgetrokken sarong kwam aanrennen, haar wijsvinger beschuldigend op Santajibs ogen gericht.

‘Verdomme, Santajib. Door jouw bongkrek zijn mijn twee kleinkinderen bewusteloos. Nog even en ze zijn dood. Wat heb jij daarop te zeggen, Santajib! Ik stel jou daar verantwoordelijk voor. Jij zult ervoor moeten boeten. Red mijn kleinkinderen, snel!’

Verbittering, verwondering en vertwijfeling maakten zich van Santajib meester. Hij was volkomen de kluts kwijt. De verwarring stond op zijn gezicht te lezen. Zijn vrouw rende huilend heen en weer met Srintil in haar armen. En net of Srintil alles begreep, huilde ook zij hartverscheurend.

Waarschijnlijk was Santajib niet meer goed bij zinnen toen hij zijn huis in rende. Hij kwam weer buiten met een homp bongkrek in zijn handen. Zijn hoge, schelle stem bezorgde iedereen die hem hoorde koude rillingen.

‘Schoften! Jullie vuile schoften! Mijn bongkrek heeft niets, maar dan ook niets met deze ellende te maken. Kijk! Ik eet deze bongkrek op. Als er inderdaad gif in zit, val ik hier ter plekke dood neer!’

Demonstratief stak Santajib de bongkrek in zijn mond en slikte deze zonder te kauwen door. Zijn vrouw stond in eerste instantie als aan de grond genageld, maar gedreven door trouw kwam zij in actie. Met Srintil nog in haar armen, pakte zij de bongkrek uit Santajibs hand en volgde zijn voorbeeld.

Sakarja was verbijsterd. Voor zijn ogen zag hij zijn zoon en schoondochter het gif tot zich nemen, alsof zij het lot wilden tarten. Struikelend over zijn woorden smeekte de oude man: ‘Niet doen. God, Santajib, niet doen. Jij bent mijn zoon. Jij mag niet spotten met de dood. Doe het niet!’

Sakarja had naar voren willen springen, had Santajibs hand waarmee hij de bongkrek vasthield weg willen slaan. Sterker nog, hij had de mond van zijn zoon en schoondochter leeg willen schrapen om het giftige voedsel eruit te halen. Dat had hij allemaal willen doen. Maar de drempel van Santajibs huis zat ertussen. Sakarja die snel had willen handelen, struikelde over de drempel en viel met zijn hoofd tegen een houten pilaar. Hij kwam terecht naast het lichaam van de man die de koperen kom naar Santajibs hoofd had willen gooien.

De twee mannen lagen als vodden op de grond. De een bewusteloos doordat hij zijn hoofd tegen een houten pilaar gestoten had. De ander bezweken aan de tempé-bongkrek. De overgebleven twee mannen keerden Santajibs huisje de rug toe. Het beeld van de twee gevelde mannen en het echtpaar dat opzettelijk giftige tempé had ingeslikt, zouden zij niet licht vergeten.

Het laatste brok bongkrek was door Santajibs keel gegleden. Santajib keek om naar zijn vrouw, die al die tijd naast hem had gestaan. Maar zij was er niet meer. Zij was naar de slaapkamer gegaan met Srintil in haar armen.

Een verstikkende stilte omringde het huis. Santajib staarde verwezen voor zich uit. Hij stak geen vinger uit naar de lichamen van de twee mannen die als vodden op de grond lagen. Hij ondernam helemaal niets. Zelfs zijn bloedeigen vader liet hij bewusteloos liggen.

Wat er zich daarna afspeelde, kon alleen een waanzinnige zich in het hoofd hebben gehaald. Santajib begon te schaterlachen en rende zijn huis uit. Huppelend en springend beschimpte hij alle bewoners van het dorp in ruwe en schunnige taal. Hij rende het gehuchtje rond en rond. Het liet hem volledig koud dat er enorme paniek heerste onder de dorpelingen. Verwilderd keek hij uit zijn ogen en schreeuwde maar in het wilde weg.

‘Hé, jullie, mensen van Dukuh Paruk. Kijk goed, hier ben ik. Santajib. Ik heb twee handen vol bongkrek naar binnen gewerkt. Jullie zeggen toch dat er gif in mijn bongkrek zit? Jullie zijn allemaal dwazen, schoften! Kijk maar, ik ben nog steeds kerngezond al puilt mijn buik uit van de tempé-bongkrek. Als jullie dood willen, ga lekker je gang. Maar zeg niet dat het door mijn tempé komt. Nee, jullie zijn getroffen door de vloek van ki Setjamenggala, omdat jullie hem al lang geen offers hebben gebracht. Schoften zijn jullie! Jullie verdienen allemaal de dood!’

Moe van het schreeuwen ging Santajib terug naar huis. Voor zijn huis kwam hij een aantal dorpsbewoners tegen. Zij droegen het lichaam van de man die de koperen kom naar hem had willen gooien weg. Sakarja lag nog bewusteloos bij de dorpel.

Santajib stond een ogenblik stil bij zijn vader. Hij bukte en schudde diens bewusteloze lichaam heen en weer. Hij wilde doorlopen. Maar toen hij weer overeind kwam, werd hij duizelig. Duizenden sterretjes flakkerden voor zijn ogen en op hetzelfde moment voelde hij een steek in zijn buik.

Santajib liep door in de richting van zijn slaapkamer. Krakend ging de bamboedeur open. Zijn vrouw lag te baden in het zweet, haar gezicht naar de hemel gericht. Haar gelaat zag vaalblauw en telkens als haar buikspieren verkrampten, vertrok haar gezicht tot een pijnlijke grijns.

Intussen brabbelde Srintil vrolijk door.

Hoewel Santajibs vrouw het gevoel had alsof haar huis deinde, wist zij dat haar man teruggekomen was. Rillend deed zij een poging op de rand van het bed te gaan zitten.

Man en vrouw keken elkaar aan. Zij, twee mensen die een wenk van de stichter van Dukuh Paruk hadden ontvangen, staarden elkaar aan met een vreemde blik in de ogen. Beiden hulden zich in stilzwijgen. Santajibs vrouw nam het beeld van haar echtgenoot waar, maar haar oogzenuwen gaven een chaotische weergave ervan. Ze kon het lichaam van haar echtgenoot niet waarnemen, ze zag alleen een uitermate angstaanjagende, bewegende schim.

Haar gelaat werd steeds bleker. Er verscheen een angstige blik in haar ogen, die zo wijd opengesperd waren dat haar pupillen zwarte cirkels leken te midden van een witte bol. Haar mond stond open, alsof zij op het punt stond te gaan schreeuwen.

Met Santajib was het niet anders gesteld. In wezen vingen zijn trommelvliezen het gebrabbel van Srintil op, maar het kwam hem voor alsof hij een kakofonie van duizenden apen op de begraafplaats van Dukuh Paruk hoorde. Hij zag honderden skeletten opstaan die, door elkaar heen, op tjalungs speelden tot hun beenderen ervan uit elkaar vielen. Santajib zette grote ogen op, zijn mond viel wijd open. En toen hij zag dat de schim van ki Setjamenggala de handen naar hem uitstak om zijn keel dicht te knijpen, wilde hij gaan schreeuwen. Maar zijn stem stokte in zijn keel.

Er heerste een beklemmende stilte. Santajib wankelde inmiddels op zijn benen. Zijn vrouw zat rillend op het bed. Zij keken elkaar niet aan. Met het laatste restje levenskracht slaagden ze erin nog wat te zeggen. Uit hun kelen kwam een afgeknepen stemgeluid.

‘Kang’, zei Santajibs vrouw met wijd opengesperde ogen, strak voor zich uit starend.

‘Hè?’

‘Srintil. Wie moet er straks voor Srintil zorgen, kang?’

‘Hè?’

‘Ik kan het niet over mijn hart verkrijgen haar alleen achter te laten, kang.’

Santajib kon alleen nog maar slikken. Op dat moment trappelde Srintil, vragend om aandacht. Hij wilde naar haar kijken, maar zijn zicht was vertroebeld. Hij zag de schattig bewegende Srintil als een angstwekkend spook. Hij beleefde een laatste helder moment, toen zijn vrouw achterovertuimelde. ‘Die verdomde bongkrek’, vloekte hij. Daarna viel ook hij om. Santajibs vrouw overleed, toen zij probeerde opzij te rollen om haar dochtertje te omarmen.

Niet lang daarna snoven kraaien de geur van lijken op. De lelijke, gitzwarte vogels fladderden rond tussen de bomen in Dukuh Paruk. Hun hese roep wekte afschuw op bij de dorpelingen, maar die dag was de dag van de kraaien. Onophoudelijk krijsten zij, vanaf de middag tot het vallen van de avond.

De dood deed zijn werk geduldig en vastberaden. De dood had sedert het eerste sterfgeval veel ervaring opgedaan. Zonder zich te storen aan de jammerende en wenende mensen, haalde hij talloze zielen uit het dorp. Negen volwassenen stierven die dag. Twee daarvan waren Santajib en zijn vrouw. Ook elf kinderen, meer dan de helft van alle kinderen in het gehucht, konden niet meer worden gered. Een tiental anderen werden diezelfde dag nog ouderloos.

Hoewel Santajib en zijn vrouw vroeg in de middag waren gestorven, werd hun stoffelijk overschot niet meteen begraven. De mensen in Dukuh Paruk hadden het te druk met het verzorgen van de doden uit hun eigen gezinnen en met het verplegen van de in leven gebleven slachtoffers. Die behandelden zij met een eenvoudig middeltje. Van kokoswater en zout, of van water vermengd met as, maakten zij een probaat werkend braakmiddel. Als een vergiftigde na het drinken van het goedje ging braken, was er voor hem nog hoop. Werd het middel in te grote hoeveelheden gebruikt, dan kon het tot de dood leiden. De mensen in Dukuh Paruk wisten niet dat velen stierven aan een vochttekort als gevolg van te veel braken, niet door het eten van tempé-bongkrek.

’s Avonds waakte Sakarja in gezelschap van zijn vrouw bij de stoffelijke overschotten van zijn zoon en schoondochter. Srintil huilde veel. De kleine baby had nog geen weet van verdriet. Zij huilde, omdat zij geen melk meer kreeg. Njai Sakarja hield haar in leven met rijstewater. Sakarja begaf zich tegen middernacht naar het graf van ki Setjamenggala. Daar weende hij in alle eenzaamheid. Intens verdrietig beklaagde hij zich bij de voorouders van Dukuh Paruk over de ramp. Hij was zich terdege bewust van zijn plichten als dorpsoudste.

Nadat hij de begraafplaats had verlaten, deed hij de ronde door het gehucht. Hij bezocht ieder huis. Achter iedere deur die hij opendeed, trof hij rouwende mensen aan. Niet zelden werd hij onvriendelijk ontvangen. Het was alsof hij ook verantwoordelijk werd gesteld voor de tragedie die zijn zoon veroorzaakt had. Toch sloeg hij geen enkel huis over.

Nadat hij iedereen had bezocht, ging de dorpsoudste opnieuw het gehucht rond. Ditmaal liep hij langs de rand van het dorp. Aan de voet van het heuveltje waarop de begraafplaats lag, bleef hij met gekruiste armen staan. In de beklemmende stilte probeerde de oude man zijn geest in contact te brengen met de geest van ki Setjamenggala, of wie ook maar macht had over Dukuh Paruk. Daartoe zong hij met hart en ziel een traditionele kidung:

Laat dit lied waken over de nacht.

Spaar ons en houd ons uit de greep van alle soorten rampspoed.

Laat ons ontkomen aan onheil.

Laat geesten en duivels geen paniek zaaien

en zwarte magie geen doel raken.

Alle slechte handelingen,

de kunde van verdwaalde mensen,

laat die bij voorbaat hun kracht verliezen

als vuur geblust door water.

Laat ons geen doelwit zijn van dieven

en laat de stille kracht en ziekten verdwijnen …

De natuur hield zijn adem in bij het horen van Sakarja’s smeekzang. Dukuh Paruk hulde zich in stilte, die slechts nu en dan doorbroken werd door het gekreun van mensen in pijn. Of het schreien van mensen die hun bloedverwanten zagen sterven. De geur van de tuberoos werd verdreven door walmende wierook die in ieder huis werd aangestoken. Dukuh Paruk, een gehucht in de rouw. Srintil was exact vijf maanden oud.

[1]gadung knolgewas, Dioscorea

[2]ki aanspreekvorm voor oudere mannen of geestelijke leiders

[3]kidung Javaanse poëzie, lied

[4]batjang soort mangoboom, Mangifera foetida

[5]tjalung xylofoon van bamboe

[6]tembang traditionele zang, voorgedragen poëzie

[7]indang mystieke inspiratie

[8]kang, kakang aanspreekvorm voor oudere man, vriend, broer

[9]susuk gouden pennetje, onder de huid gestoken om iemand er aantrekkelijk te laten uitzien

[10]njai aanspreektitel voor oudere vrouw

[11]tempé-bongkrek gefermenteerd product van de perskoek van kokos

[12]bengawanrijst rijstsoort uit de vallei van de Solorivier