Colm Tóibín

De lege familie

Vertaald uit het Engels door Anneke Bok

Met dank aan Nan Lenders

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Europese Commissie in het kader van het programma Cultuur 2000

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel The Empty Family, verschenen bij Viking/Penguin

Oorspronkelijke tekst © Colm Tóibín, 2010

Nederlandse vertaling © Anneke Bok en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Robert Nix i.s.m. Rozemarijn Koopmans

Omslagillustratie © Kinga Surowiec

isbn 978 90 445 2450 5

nur 303

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Ik ben hier teruggekomen. Ik kan naar buiten kijken en de druilerige hemel zien en de flauwe lijn van de horizon en de manier waarop het licht boven zee verandert. Er is regen op til. Ik kan op deze oude hoge stoel zitten, die ik had laten opsturen door een uitdragerij in Market Street, en kijken naar de rust van de zee tegen de mistig wordende hemel.

Ik ben hier teruggekomen. Ik heb er al die jaren voor gezorgd dat de elektriciteitsrekening werd betaald, de telefoon bleef aangesloten en dat het huis schoon en stofvrij werd gehouden. En de buurvrouw die een oogje in het zeil hield, Rita’s dochter, deed open voor de postbode of de koerier wanneer ik boeken, schilderijen of foto’s die ik had gekocht opstuurde, soms per exprespost, alsof het dringend was dat zij er zouden komen omdat ik dat niet kon.

Omdat ik dat niet wilde.

Deze ruimte waar ik nu loop, is mijn droomruimte geweest; het zwakke geluid van de wind op dagen als deze is mijn droomgeluid geweest.

Jij moet weten dat ik hier terug ben.

Van de mountainbike die ik gratis bij de wasmachine had gekregen, hoefden alleen de banden te worden opgepompt. In tegenstelling tot de wasmachine zelf, deed hij het alsof ik nooit was weg geweest. Ik kon de langzame droomtocht naar het dorp maken, de heuvel af naar de zandafgraving en dan langs het sportveld met in de verte alle nieuwe caravans en campers.

Aan het eind van die tocht kwam ik op een zondagochtend je schoonzus tegen. Ze moet het je verteld hebben. We stonden allebei in de supermarkt van het dorp de enorme keus aan zondagskranten te bekijken en ons af te vragen welke we zouden kopen. Ze draaide zich om en we staarden elkaar aan. Ik had haar in geen jaren gezien; ik wist niet eens dat Bill en zij het huis nog hadden. Bill moet je verteld hebben dat ik hier ben.

Of misschien nog niet.

Misschien heeft hij je nog niet gezien. Misschien vertelt hij je niet meteen elk nieuwtje dat hem ter ore komt. Maar binnenkort, binnenkort, moeten Bill en jij elkaar spreken en dan zal hij het je vertellen, misschien gewoon als iets wat pas later bij hem opkomt of misschien zelfs als een recent nieuwtje. Raad eens wie ik heb gezien? Raad eens wie er is teruggekomen?

Ik heb je schoonzus verteld dat ik was teruggekomen.

Later, toen ik naar het strand ging, via het oude pad, de oude strandafgang, toen ik me afvroeg of ik zou gaan zwemmen of dat het water te koud zou zijn, zag ik dat ze me tegemoet kwamen lopen. Ze waren prachtig gekleed. Je schoonzus is ouder geworden, maar Bill was kwiek, bijna jeugdig. Ik heb hem een hand gegeven. En er viel niets anders te zeggen dan het gebruikelijke, wat je hier dikwijls zegt; je kijkt uit over zee en zegt dat hier nooit iemand komt, je merkt op hoe stil het is en hoe heerlijk het is om hier te zijn op een stralende, stormachtige junidag zonder dat er verder iemand te bekennen valt, ondanks al het toerisme en de nieuwe huizen en het geld dat er een poos is geweest. Dit stuk strand is geheim gebleven.

Op vreemde, onvoorspelbare momenten ben ik hier al die jaren blijven komen. Ik heb me deze ontmoeting voorgesteld en het geluid dat we maken om boven de wind en de golven uit te komen.

En toen vertelde Bill me over de telescoop. Ik had er toch vast wel een gekocht in Amerika? zei hij. Daar zijn ze goedkoper, stukken goedkoper. Hij vertelde me over de kamer die hij had gemaakt, met het veluxraam en het uitzicht dat het bood en dat hij daar verder niets had staan, behalve een stoel en een telescoop.

Zoals je weet heb ik ze jaren geleden dit huis laten zien, en ik wist dat hij zich deze kamer, waar ik nu zit, herinnerde, de kleine kamer vol wisselend licht, als op een schip. Ik had ooit een goedkope verrekijker om naar de veerboot van Rosslare en de vuurtoren en een toevallige zeilboot te kijken. Die kan ik nu niet meer vinden, hoewel ik ernaar gezocht heb zodra ik terug was. Maar ik heb altijd gedacht dat een telescoop te onhandelbaar zou zijn, te lastig in gebruik en om af te stellen. Maar Bill sprak dat tegen en zei dat die van hem heel eenvoudig was.

Hij zei dat ik langs kon komen om me ervan te overtuigen, wanneer ik maar wilde, maar dat ze vandaag de hele dag thuis zouden zijn. Je schoonzus keek me bedachtzaam aan, alsof ik haar weer voor iets nodig zou hebben, zoals ik haar al die jaren geleden nodig had gehad, alsof ik opnieuw midden in de nacht voor de deur zou staan. Ik aarzelde.

‘Kom een keer een drankje halen’, zei ze. Ik wist dat ze volgende week bedoelde, of een andere week; ik wist dat ze afstandelijk wilde klinken.

Dat sloeg ik af, maar ik zei dat ik wel zou komen om de telescoop te bekijken, heel even maar als dat goed was, misschien later op de dag, alleen voor de telescoop. Ik was geïnteresseerd in de telescoop en het kon me niet schelen of zij wilde dat ik die dag of een andere dag zou komen. We gingen ieder ons weegs; ik liep door naar het noorden, in de richting van Knocknasillogue, en zij togen in de richting van de duindoorgang. Ik ging die dag niet zwemmen. Er was al genoeg gebeurd. Die ontmoeting was voldoende.

Later werd het volkomen windstil, zoals wel vaker gebeurt. Toen de zon haar wegstervende, schuin invallende stralen door de achterramen van het huis zond, besloot ik naar hen toe te gaan om de telescoop te bekijken.

Ze had de open haard aangestoken, en ik herinnerde me dat ze had verteld dat hun zoon, van wie de naam me is ontschoten, er zou zijn, maar ik schrok toen hij opstond in het lange, doorgebroken woonvertrek, met aan twee kanten ramen die uitzicht boden op zee. Ik had hem niet meer gezien sinds hij een jochie was. In een bepaald licht had hij jou kunnen zijn, althans jou toen ik je pas kende, hetzelfde haar, dezelfde lengte en lichaamsbouw en dezelfde charme, die al in je grootmoeder of grootvader moet hebben gezeten, of zelfs nog eerder, die lieve glimlach, die geconcentreerde blik.

Ik liep bij hen vandaan en ging met Bill, die ongedurig op me had staan wachten, naar de kleine trap en toen naar de kamer met de telescoop.

Ik vind het vreselijk als me wordt uitgelegd hoe ik iets moet doen, dat weet je. Hoe ik een snoer aan een stekker moet zetten of een huurauto moet starten of een nieuwe mobiele telefoon moet gebruiken kost me jaren van mijn leven, roept frustratie op en een vrijwel onbeheersbare aanvechting om ervandoor te gaan en weg te kruipen in een hoekje. Nu werd me in een benauwde ruimte uitgelegd hoe ik door een telescoop moest kijken, en mijn handen werden gestuurd toen Bill me voordeed hoe ik hem kon draaien, omhoogbewegen en afstellen. Ik was geduldig tegen hem, ik vergat mezelf even. Hij richtte hem op de golven in de verte. En toen stapte hij achteruit.

Ik besefte dat hij wilde dat ik nu de telescoop zou bewegen, op Rosslare Harbour zou richten, op Tuskar Rock, op Raven Point of op het strand van Curracloe, en zou erkennen dat ze heel duidelijk te zien waren, zelfs bij dit weggestorven avondlicht. Maar wat me verbluft had, was wat hij me het eerst had laten zien. De aanblik van de golven, mijlenver weg, hun toegewijde, bezeten eenzaamheid, hun gelaten onverschilligheid over hun lot, maakte dat ik het wilde uitschreeuwen, maakte dat ik hem wilde vragen of hij me een poos alleen wilde laten om dat in me op te nemen. Ik kon hem achter me horen ademhalen. Toen kwam in me op dat de zee geen wetmatigheid is, maar een gevecht. Alles valt in het niet bij dat gegeven. De golven waren als mensen die daar strijd leverden, vol bewustzijn, vastberaden, doelgericht en met een eeuwig besef van hun eigen schoonheid.

Terwijl ik met ingehouden adem keek, wist ik dat het beter was om niet al te lang te blijven. Ik vroeg of hij het goed vond dat ik nog even bleef kijken. Hij glimlachte alsof dat was wat hij gewild had. Anders dan jij, die nooit om spullen hebt gegeven, is je broer een man die op zijn bezit gesteld is. Met een snelle beweging draaide ik me om en richtte mijn blik vlug op een willekeurige golf. Er zat wat wit en grijs in en een vleugje blauw en groen. Het was een smalle streep. Hij woelde niet en lag niet stil. Hij was een en al beweging, een en al overvloeiing, maar hij was ook zuivere beheersing, volledig geconcentreerd toen ik ernaar keek. Hij bezat een primitieve macht; hij was iets wat naar ons toe kwam als om ons te redden, maar deed juist niets; hij trok zich met nonchalante spotlust terug, alsof hij wilde suggereren dat dit is wat de wereld is, en onze tijd daarin, een en al opwaartse potentie, een en al complexiteit en oplaaiende hartstocht, om in niets uit te monden op een klein strand, en terug te gaan om zich opnieuw bij de lege familie te voegen waaruit we moederziel alleen in zo’n opwelling van dappere, onkundige energie waren vertrokken.

Ik glimlachte even voordat ik me afwendde. Ik had tegen hem kunnen zeggen dat de golf die ik had gadegeslagen net zozeer in staat was tot liefde als wij in ons leven. Hij zou je schoonzus dan hebben verteld dat ik een beetje doorgedraaid was in Californië, en hij zou het daarna zelfs aan jou hebben kunnen vertellen, en jij zou rustig en toegeeflijk hebben geglimlacht alsof daar niets mis mee was. Jij was immers indertijd ook doorgedraaid. Of misschien ben je rustiger geworden sinds ik je heb verlaten; misschien zijn de voorbije jaren je geestelijke gezondheid ten goede gekomen.

Voordat ik terugkwam, reed ik, de hele winter tot aan begin juni, elke zaterdag vanuit de stad naar Point Reyes, waarbij mijn gps met zijn Australische accent me instrueerde waar ik moest afslaan, welke rijstrook ik moest aanhouden, hoeveel mijl er nog restte. Ze kenden me inmiddels in de Station, zoals de gps het noemde, in de kaaswinkel daar, waar ik ook brood en eieren kocht, in de boekhandel, waar ik dichtbundels kocht van Robert Hass en Louise Glück, en waar ik op een dag On Being Blue vond, een boek van William Gass, dat ik ook kocht. Ik sloeg er fruit in voor de hele week, en later, toen het warmer weer werd, ging ik voor het postkantoor gebarbecuede oesters zitten eten die een Mexicaanse familie had bereid, in een kraampje naast de supermarkt.

Dat was allemaal louter voorbereiding op de rit naar South Beach en de vuurtoren. Het was alsof ik hiernaartoe reed, waar ik nu ben. Altijd wanneer je die ene afslag neemt, weet je dat je een van de uiteinden van de aarde nadert. Het ademt dezelfde desolate sfeer als de laatste paar gedichten van een schrijvershand, als Beethovens laatste kwartetten of als de laatste liederen die Schubert nog wist te componeren. De lucht is anders, en alles groeit er moeizaam en knoestig en is door de wind gekromd. De horizon bestaat uit witheid en leegte; huizen staan er nauwelijks. Je rijdt een grensgebied tussen land en zee tegemoet, waar geen gastvrije stranden zijn of pensions die in uitnodigende kleuren zijn geschilderd, waar je geen draaimolens en ijscokarren hebt, maar waar waarschuwingsborden voor gevaarlijke, steile kliffen staan.

In Point Reyes was een langgerekt strand met wat duinen en dan de onstuimige, meedogenloze zee, te ruw en onvoorspelbaar voor surfers en zwemmers en zelfs voor kanovaarders. Op de waarschuwingsborden stond dat je er niet te dicht langs moest lopen, omdat er uit het niets een golf met een krachtige onderstroom kon komen. Een reddingsbrigade was er niet. Dit was de Stille Oceaan op zijn onverbiddelijkst en grimmigst, en ik stond daar de ene zaterdag na de andere, nam de wind voor lief, liep zo voorzichtig mogelijk langs de kust en zag elke golf bulderend op me afkomen en oplossen in een slurpende onderstroom.

Ik miste thuis.

Ik miste thuis. Ik ging elke zaterdag naar Point Reyes zodat ik thuis kon missen.

Thuis was dit verlaten huis bij het klif in Ballyconnigar, een huis half gevuld met spullen, nog in hun verpakking, kleine schilderijen en tekeningen uit Bay Area, een prent van Vija Celmins, wat foto’s van bruggen en water, een paar fauteuils, enkele gedessineerde kleden. Thuis was een kamer vol boeken achter in dit huis, met daaromheen twee slaapkamers met badkamers. Thuis was een enorme, hoge kamer aan de voorkant met een betonnen vloer en een reusachtige open haard, een bank, twee tafels, wat schilderijen die nog tegen de muren stonden, waaronder een schilderij van Mary Lohan dat ik in Dublin had gekocht en andere stukken die ik jaren geleden kocht en die nog wachtten op haakjes en koord. Thuis was ook deze kamer boven in het huis, die vooruitspringt in het dak, een kamer met een glazen deur die toegang geeft tot een piepklein balkon, waar ik op heldere avonden kan gaan staan om de sterren te zien en de lichtjes van Rosslare Harbour, de enkelvoudige flitsen van de vuurtoren op Tuskar Rock en de zich flauw aftekenende scheidslijn waar de avondhemel overgaat in de donkere zee.

Ik besefte niet dat die eenzame ritten naar Point Reyes in januari, februari, maart, april en mei, en de terugkeer met een auto volgeladen met provisie alsof er voedseltekorten waren in San Francisco, ik besefte niet dat het een manier was om mezelf duidelijk te maken dat ik naar huis ging, naar mijn eigen genadige zee, naar een rustiger, aangepaster strand en naar mijn eigen vuurtoren, minder dramatisch en minder geteisterd.

Ik had thuis uit mijn gedachten geweerd, omdat thuis niet alleen dit huis was, waar ik nu ben, of dit landschap van eindigheden. Op sommige dagen dat ik naar de vuurtoren van Point Reyes reed, moest ik onder ogen zien wat thuis nog meer was. Ik had wat stenen opgeraapt en legde die op de passagiersstoel naast me en ik bedacht dat ik ze misschien zou meenemen naar Ierland.

Thuis was een aantal graven waar mijn doden lagen, buiten het plaatsje Enniscorthy, vlak naast Dublin Road. Dat was een plek waar ik geen pakketjes of schilderijen naartoe kon sturen, geen gesigneerde litho’s verpakt in luchtkussenfolie, met het adres van de afzender op de achterkant van het pakket. Dat zou weinig zin hebben. Dit thuis kwam vaker voor in mijn dromen en gedachten dan enige andere versie van thuis. Ik droomde dat ik een steen op elk van deze graven zou achterlaten, zoals Joodse mensen doen, zoals katholieken bloemen achterlaten. Ik glimlachte bij de gedachte dat deze graven in de toekomst zouden worden bezocht door een archeoloog die de botten en de aarde eromheen zou bestuderen en een wetenschappelijk artikel zou schrijven over de aanwezigheid van deze zwerfstenen, stenen die waren gewassen door de Stille Oceaan, en dat de archeoloog erover zou speculeren welke waanzin, welke motieven, welke tedere behoeften iemand ertoe zouden brengen die van zo ver mee te zeulen.

Thuis was ook twee huizen die ze me bij hun dood nalieten en die ik van de hand deed op het hoogtepunt van de hausse in dit kleine, merkwaardige land, toen de prijzen stegen alsof ze Icarus, de zoon van Daedalus, waren, die door zijn vader was gewaarschuwd niet te dicht bij de zon of te dicht bij de zee te vliegen, Icarus die de waarschuwing in de wind sloeg en wiens vleugels smolten door de verzengende hitte van de zon. Door de opbrengst van die twee huizen ben ik vrij, alsof dat woord iets betekent, zodat ik ongeacht hoelang ik leef niet meer hoef te werken. En misschien hoef ik me ook geen zorgen meer te maken, hoewel dat nu als een wrange grap klinkt, maar een grap waar ik met het verstrijken van de dagen misschien toch om kan lachen.

Ik zal me bij hen voegen in een van die graven. Er is ruimte voor me overgelaten. Een dezer dagen zal ik naar dat kerkhof gaan en staan kijken naar het licht boven de Slaney, de simpele schoonheid van grijs Iers licht boven water, en ik zal beseffen dat ik, net als ieder ander die geboren werd, uiteindelijk gedoemd zal zijn om in duisternis te liggen zolang de tijd voortduurt. En alles wat ik intussen heb, is dit huis, dit licht, deze vrijheid, en als ik de moed heb, zal ik mijn tijd doorbrengen met naar de zee kijken, de veranderingen opmerken en de geluiden die hij maakt, naar de horizon kijken, luisteren naar de wind of genieten van de stilte wanneer er geen wind is. Zelfs in mijn diepste dromen zal ik niet te dicht bij de zon of te dicht bij de zee vliegen. De kans op dat alles is verkeken.

Ik wou dat ik wist hoe kleuren tot ontstaan zijn gekomen. Toen ik college gaf, waren er dagen dat ik uit het raam keek en dacht dat alles wat ik zei voor de hand liggend en al bekend was. Maar er is een kleine langwerpige steen die ik van het strand heb meegenomen, waar ik nu naar kijk na een nacht vol onweer en een dag van grijze luchten boven zee. Het is vroeg in de ochtend hier in een huis waar de telefoon niet overgaat en waar de enige post die komt uit rekeningen bestaat.

De steen viel me op door de subtiliteit van zijn kleur tegen het zand, zijn lichtgroen met witte aders. Van alle stenen die ik zag, leek deze het meest de boodschap in zich te dragen dat hij door de golven was gewassen, zijn kleur vervaagd door het water, maar daardoor des te levendiger, alsof de strijd tussen kleur en zout water hem een samengebalde kracht had verleend.

Ik heb hem nu hier op het bureau liggen. De zee zou toch ongetwijfeld sterk genoeg zijn om alle stenen te pakken te krijgen en ze wit of uniform te maken, zoals zandkorrels uniform zijn? Ik weet niet hoe de stenen de zee weerstaan. Toen ik gisteren in de druilerige namiddag een wandeling maakte, kwamen de golven zacht aan om de stenen op de kust te doen ratelen, stenen groter dan kiezels, allemaal verschillend van kleur. Ik kan deze groene steen omdraaien, de steen die ik mee naar huis heb genomen, en zien dat hij aan de ene kant minder glad is, alsof het een naad, een breukvlak is, en hij ooit deel uitmaakte van een groter geheel.

Ik weet niet hoelang hij daarginds zou zijn meegegaan als ik hem niet had gered; ik heb geen idee wat de levensspanne is van een steen op het strand bij Wexford. Ik weet welke boeken George Eliot aan het lezen was in 1876, en welke brieven ze schreef en met welke zinnen ze bezig was, en misschien is dat voor mij voldoende. De rest is wetenschap, en met wetenschap hou ik me niet bezig. Het is dus mogelijk dat de essentie van veel dingen me ontgaat – de milde windstilte van de dag, de vlucht van de zwaluw, hoe deze woorden op het scherm verschijnen terwijl ik ze typ, de groenheid van de steen.

Binnenkort zal ik een beslissing moeten nemen. Ik zal het bedrijf in Dublin moeten bellen om de huurperiode van de auto te verlengen. Of ik zal de auto moeten terugbrengen. Misschien een andere auto moeten nemen. Of hier terugkomen zonder auto, alleen de mountainbike en een paar telefoonnummers voor taxi’s. Of helemaal vertrekken. Gisteravond laat, toen het onweer was weggestorven en het volkomen stil was, ben ik online op zoek gegaan naar telescopen, heb prijzen bekeken en geprobeerd dezelfde te vinden als die Bill me heeft laten zien, die ik zo gemakkelijk te hanteren vond. Ik zocht uit hoelang het zou duren voordat hij geleverd kon worden en stelde me voor een week, twee weken of zes weken te wachten op deze nieuwe sleutel tot de golven in de verte, vanuit mijn droomhuis te kijken of er een nieuwe droom zou worden bezorgd, of er een bestelwagen dit weggetje in zou slaan met een groot pakket. Ik droomde erover hem in elkaar te zetten vlak voor de plek waar ik nu zit, hem op de driepoot te bevestigen die ik ook zou hebben besteld en op mijn gemak de blik te richten op een zich omkrullende streep water, een stukje van de wereld dat het onverschillig laat dat er taal bestaat, namen om dingen te beschrijven, en grammatica en werkwoorden. Mijn oog is, eenzaam, vervuld van zijn eigen geschiedenis, wil dolgraag ontwijken, uitwissen, vergeten; het kijkt nu, kijkt ingespannen, zoals een wetenschapper die op zoek is naar een remedie, en besluit een aantal dagen te vergeten dat er woorden bestaan, om ten slotte tot het inzicht te komen dat de woorden voor kleuren, het blauw-grijs-groen van de zee, de witheid van de golven, geen negatieve invloed hebben op de volheid van het gadeslaan van de rijke chaos die ze voortbrengen en met zich meevoeren.