Marianne Fredriksson

De kracht van een vrouw

Uit het Zweeds vertaald door Lia van Strien

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Ondskans leende, verschenen bij Prisma

Oorspronkelijke tekst © Marianne Fredriksson, 2006

Eerste Nederlandstalige uitgave © Lia van Strien en De Geus bv, Breda 2006

Published by agreement with Bengt Nordin Agency, Stockholm, Sweden

Deze editie © De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2458 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesde druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Ze moest ophouden het aantal malen te tellen dat haar onrecht werd aangedaan.

Dat was moeilijk.

De zwarte gevoelens kwamen niet uit haar hoofd, ze werden geboren in haar buik en leefden daar hun eigen leven.

Net als de vorige keer dat Stina in de put zat. Toen zat ze vol woede, vol vlammende razernij die haar ’s nachts wakker hield en haar overdag kwelde. Maar nu was de paniek het gevolg van angst. Ze hadden haar haar kinderen afgetroggeld. Ze was als de dood om hen kwijt te raken. En wat moest ze met die angst, die haar ’s nachts wakker hield en haar overdag kwelde?

Wat een regen viel er deze herfst. Net als zes jaar geleden.

Ze herinnerde zich hoe ze op wraak zon. Dat was nieuw voor haar. Het joeg haar de stuipen op het lijf. Ze was altijd aardig. Een goedgelovige goedzak, zeiden haar vrienden.

Ze hadden gelijk.

Wie zijn billen brandt, moet op de blaren zitten, zegt het spreekwoord. Maar toen, in die tijd, had ze noch de vrijheid, noch een veilige kamer om rustig te gaan zitten. Ze herinnerde zich dat ze zich afvroeg hoe iemand die niet eens een haard heeft, überhaupt zijn billen kan branden.

Nu had ze alles: een eigen huisje, fijne slaapkamers, mooie tegelkachels.

Maar wat moest ze in hemelsnaam met haar woede?

2

Het was herfst, het werd al vroeg donker. Stina liep rond in haar eigen huisje, haar stuga. Ze deed de lampen aan en de kamers herkregen hun kleuren en hun ‘thuis’.

Er waren korte momenten waarop ze blijdschap kon voelen. Het overkwam haar soms zomaar, midden op de dag. Wanneer ze de afwas deed, bijvoorbeeld, en de keuken aan kant maakte. En als ze haar planten water gaf en het vlijtig liesje bedankte omdat ze de donkere herfstdagen trotseerde en week na week haar rode bloempjes opende.

Ze kon het aan. Maar ze was moe.

Die korte momenten van blijdschap werden al snel kapotgemalen door de ongerustheid. En die had haar in een wurggreep. Soms huilde ze als een in de steek gelaten kind.

Ze sleepte zich naar haar computer en het artikel dat ze het wetenschappelijk tijdschrift beloofd had. Maar vervolgens zat ze maar. De woorden waren verdwaald, ze kon ze niet vinden.

Terug naar de keuken voor verse koffie. Vrienden belden op, ze waren bijna net zo boos als zij. Hun razernij hielp haar. ‘Hoe kunnen ze een moeder ertoe dwingen om twee kleine kinderen naar de andere kant van de Atlantische Oceaan te sturen, naar een vader die ze nooit hebben gezien en die als psychopaat te boek staat.’

Die avond nam ze een dubbele dosis slaappillen. Ze werd wakker met een zwaar hoofd en een zwaar gemoed. Maar een merkwaardig licht sijpelde door de gordijnen. Haar gedachten gingen traag, dus het duurde even voordat ze doorhad dat de zon scheen.

Ochtendlicht! Schuine stralen baanden zich een pad door de oude bomen langs de weg, bleven even hangen in de kardinaalsmuts die vuurrood opvlamde in zijn holletje in de bergwand. De esdoorn liet gele bladeren naar de aarde dwarrelen. De grote oude es stond al helemaal naakt. De winter was in aantocht.

Onverbiddelijk.

Daar viel niets aan te doen.

Maar ze kleedde zich aan, vond haar gewatteerde jack en haar laarzen en liep een tijdje onder de bomen door. Ze haalde een deken van binnen en ging op de natte tuinstoel tegen de zuidgevel zitten, kneep met haar ogen tegen de zon.

Ze dacht: vandaag zal ik standhouden tegen de angst. Ik ben niet aangevallen, gekrenkt, bedrogen, eenzaam. Zoals de vorige keer.

Ik begrijp dat de angst wortelt in de vrees, in de oude depressie van toen ik zo diep in de put zat dat de kans bestond dat ik er niet meer uit zou komen.

Geen bericht van haar kinderen. Ze had afgesproken af te wachten. Niet zelf te bellen.

Per, haar ex, had een nieuwe vrouw met twee kinderen ontmoet. Zou iemand haar gewaarschuwd hebben? Moest zij dat doen?

De zon had de keuken kleur gegeven, de gele kastdeurtjes straalden. Nog even en het zou naar verse koffie ruiken.

Haar hoofd zat vol.

Zijn het mijn duistere gedachten die me verhinderen om helder te zien? Mirakels vereisen licht, dacht ze. Er is maar één mogelijke weg, zegt de Bijbel. Vergiffenis. De andere wang toekeren. Wonderlijke woorden.

Dat van die wang heb ik mijn hele leven al gedaan, ik, de goedzak. Ik heb me maar zelden verdedigd, me liever blootgesteld aan nieuwe slagen, de tanden op elkaar gebeten, geslikt. Een enkele keer werkte het en droop de aanvaller af.

Misschien maakte ik gebruik van een trucje om onbehagen uit de weg te gaan. Ik ben altijd bang geweest voor kwaadheid.

Vergeven is veel moeilijker. Nu zie ik in dat ik nooit begrepen heb wat het woord inhoudt.

Ze zocht het op in het woordenboek: ‘iemand zijn straf schenken, vergiffenis schenken, consideratie tonen, begenadigen, kwijtschelden, excuseren, iemand ergens niet hard om vallen, een streep door iets halen’. Er stonden meer woorden, die net zo moeilijk te begrijpen waren.

Maar geen woord over wat de getroffene aan moest met zijn verdriet en zijn woede.

3

Op een kristalheldere ochtend in de heerlijke septembermaand van 2003 kreeg ze een grote, dikke envelop uit Amerika toegezonden op het enige adres dat ze in Zweden had, namelijk Advocatenbureau Roger Skog te Stockholm.

Ze bracht de kinderen naar de crèche en ging daarna naar haar advocaat. Haar hart bonsde. Roger Skog opende de brief, las hem en moest lachen om de eisen van Pers advocaat. Daarna maakte hij kopieën van de gerechtelijke uitspraak van de scheiding, waarin de zorg voor de kinderen aan Stina was toegewezen, en van het politieonderzoek naar de mishandeling en verkrachting. Per Stenberg was in Zweden veroordeeld tot een jaar gevangenisstraf. Nadat hij vrij was gekomen was hij verdwenen naar Amerika. Ten slotte eiste haar advocaat de niet-betaalde alimentatie op. Hij liet alles vertalen en stuurde het naar de Amerikaanse jurist.

Het bleek dat Per blut was! Maar hij wist zoals altijd raad en wendde zich tot zijn grootmoeder, die haar kapitaalkrachtige hand uitstak en de verloren zoon een voorschot op de erfenis gaf.

Een paar weken later kwam er een nieuwe brief, waarin Per omgang met zijn kinderen eiste. Haar advocaat zei dat het haalbaar was hem dat te ontzeggen. Maar wel lastig.

Stina zat urenlang aan de telefoon met Ingegerd, zijn tante, die ze altijd had gemogen. Ze was een sterke en warme persoonlijkheid. Ze woonde in Amerika en ze had Per als kind al opgevangen.

Na verloop van tijd werden ze het eens over een goede regeling. De kinderen zouden bij haar in huis logeren. Ze zou een overeenkomst ondertekenen waarin zij de volledige verantwoordelijkheid voor de meisjes op zich nam.

‘Als je het hem ontzegt, ook al heb je juridisch gelijk,’ zei ze, ‘heb je kans dat hij in Zweden opduikt om de boel kort en klein te slaan …’

De daarop volgende weken piekerde ze zich suf. Uiteindelijk kwam ze tot de slotsom dat Ingegerd gelijk had. Als haar ex naar Stockholm zou komen, zou ze weer die angst in gezogen worden, niet kunnen slapen, niet kunnen schrijven. En wat zouden haar vrienden en buren ervan vinden, zij die haar aan een nieuw bestaan hadden geholpen? Ze belde haar vader.

Hij belde haar een uur later terug en zei dat hij niet voor haar besluit durfde in te staan.

Tegen het einde van de zomer kwam Ingegerd naar Zweden, wijdde zich aan de kinderen, bracht ze naar de crèche, speelde, las voor, naaide kleren voor hun poppen.

‘Je praat een beetje raar’, zei Maria.

‘Ik woon in Amerika, en daar praten de mensen anders.’

‘Wat spannend’, zei Maria.

Een paar avonden later wilde Katarina bij Ingegerd in bed slapen.

Ze praatten veel, Ingegerd en Stina. Ingegerd zei dat Stina een goede moeder was, dat ze dat aan de kinderen kon zien. Dat bracht haar aan het snotteren. Ingegerd gaf haar een zakdoek en zei: ‘Nu zal ik je vertellen wat ik in gedachten had. Ik heb twee volwassen zonen, ze zijn allebei arts. Ze zijn getrouwd met leuke vrouwen en hebben kinderen in dezelfde leeftijd als die van jou. Mijn zonen hebben jouw verhaal gehoord; ze zijn allebei van mening dat mijn neefje Per gestoord is. Hij kan niet met zijn kinderen alleen worden gelaten. Daarom hebben we besloten dat mijn zoon Norman en zijn gezin ook komen logeren. De kinderen slapen bij mij op de kamer en Norman houdt alles in de gaten. Zolang het nodig is.’

Ingegerd pakte de kleren en schoenen van de kinderen in, hun knuffels en poppen, en Maria’s kussen en Katarina’s toddeltje.

Stina hielp niet mee, ze kreeg het niet voor elkaar om de kleintjes een knuffel te geven en had geen woorden om hun vaarwel te zeggen.

Ze ging ook niet mee naar het vliegveld Arlanda.

4

Ingegerd belde zodra ze in haar huis in Virginia waren aangekomen. De kinderen hadden een goede reis gehad, ze hadden tijdens de vlucht voornamelijk geslapen.

Norman en Per hadden hen op het vliegveld van Washington opgewacht. Per omhelsde Maria en wierp een onderzoekende blik op Katarina, zijn kleine, nieuwe dochter, die al anderhalf jaar oud was. ‘Ze lijkt op me.’

Daarna zei hij lachend: ‘Ze geloven dat kinderen uit liefde ontstaan. Maar bij die dreumes was de liefde ver te zoeken.’

In de auto sliepen Maria en Katarina allebei bij Ingegerd op schoot. Norman reed en Per zat naast hem. In het grote huis buiten Richmond in Virginia was iedereen aardig. De Zweedse kleintjes waren al snel de lievelingetjes.

Volgens Ingegerd pikte Maria al meteen wat Engelse woordjes op. Ze stelde Stina gerust. Tegen haar vrienden en haar ouders zei ze dat de kinderen het erg naar hun zin hadden. Een paar dagen later belde Ingegerd weer.

Per leek aan geld geen gebrek te hebben. Maria en Katarina hoefden in de fantastische speelgoedwinkels maar te wijzen en hij kocht het voor hen. Hij kocht dingen, maakte uitstapjes met zijn kinderen, altijd samen met Norman. Ze reden naar de jungle van de Amazone, langs de stranden van Florida en naar het paradijs Honolulu.

Het was een lang gesprek.

Nu dragen die kleintjes hun vader op handen, dacht ze. Hij is natuurlijk veel leuker dan hun moeder, die thuis aan de keukentafel elke cent omdraait en zit te klagen.

Buiten viel de duisternis in, de zware regen sloeg tegen de ramen.

De koffie was koud, smaakte bitter. En de gedachte kwam in haar op dat er misschien een speciaal soort intelligentie vereist is om gehaaid te worden.

Ze dacht: er lijken er zoveel te zijn die weten hoe je voordeel weet te behalen uit deze wereld van winsten en koud geld.

De telefoon ging; het was een oude vriend die moest lachen om haar vraag en zei dat er veel eigenschappen voor nodig zijn om gehaaid te worden, maar dat intelligentie daar niet bij hoort. ‘Gevoelsarmoede is misschien wel de belangrijkste, en een enorme behoefte om je te bewijzen’, zei hij.

Ze praatten over de tijdgeest. Ze had geen idee waar het vandaan kwam, maar ze vroeg hem wat hij vond van gierigheid.

Hij lachte. ‘Waarom wil je dat weten? Je moet zuinigheid of gebrek aan geld niet verwarren met gierigheid. Er zit ook een positieve kant aan. Gierigheid is er altijd geweest en stuurt de doelen en dromen van mensen. Misschien is gierigheid wel de drijvende kracht achter de evolutie.’

Ze zei dat ze genoeg had van intellectuele antwoorden op vragen waar geen antwoord op te geven is.

Hij gaf haar gelijk. ‘Oorzaak en gevolg zijn soms moeilijk uit elkaar te houden. Sommigen zeggen dat de jeugd het kwaad veroorzaakt. Maar waar haalt de jeugd zijn voorbeelden vandaan? Kinderen krijgen te weinig liefde, tijd en aandacht. Je weet wel, van die kleintjes die nooit gezien worden. Ze maken ruzie, pesten, vechten, zuipen, en in het ergste geval raken ze aan de drugs.’

Ja, hoor. Gooi alles maar op één hoop, dacht ze geïrriteerd.

Op dat moment stak de schuld zijn lelijke tronie om de hoek, hij kwam uit het middenrif en kneep haar keel dicht.

Ze zei snel gedag, legde de hoorn op de haak en bleef zitten met de eeuwige vragen. Wat heb ik gedaan met die kleintjes van wie ik hou? Het aloude antwoord: ik heb te veel gewerkt. Ik had interessante opdrachten, spannende opdrachten, leuke opdrachten.

Gisteren las ik een artikel waarin werd beweerd dat de kinderen de rekening gepresenteerd krijgen van hun moeders emancipatie.

Ik werd ronduit woest.

Zo woest dat ik een boos antwoord aan de scribent formuleerde, maar het haalde het papier niet.

Ze had zelf een moeder die thuisbleef, en óf zij de prijs voor haar onmacht had moeten betalen!

Er werd thuis vaak geruzied om geld; hij werkte dag en nacht en zij was niet goed in het huishouden. Maakte zijn geld op. Ze herinnerde zich de ruzies, elk woord en elke nuance, zelfs in wat ongezegd bleef. En ze nam zich voor dat ze nooit zoals haar moeder zou worden, het nooit zoals zij zou hebben. Ze zou voor zichzelf en haar kinderen zorgen.

Ze viel vroeg in slaap op zware slaappillen.

De dag was lichter, geen zon, maar een gloed aan de oostelijke hemel. Misschien dat het eindelijk lichter werd.

Ook haar gemoed werd lichter. De laatste dagen waren duisternis en krankzinnigheid geweest.

Krankzinnigheid.

Ze riep zichzelf een halt toe. Haar verstand zei haar dat als ze geen einde zou maken aan haar eeuwige herkauwen, ze het gevaar zou lopen in een psychose terecht te komen. Ze begreep het, wist het.

De weg terug was te herinneren, niet weg te kijken, niet te verdringen. Ze moest beginnen te zien en te begrijpen wat er gebeurd was. Ze zette sterkere koffie dan normaal, smeerde twee boterhammen en zette een dienblad klaar. Geen dag langer aan de keukentafel.

Ze nam het dienblad mee naar de kamer en ging zitten in de enige gemakkelijke stoel in huis.

De dag ervoor had ze een lang telefoongesprek gevoerd met haar moeder. Ze had haar toch gebeld over haar beslissing. Haar moeder had begrip getoond. De volgende middag bracht de post een brief, een korte brief van haar.

Je hebt een fantastisch geheugen. Zeiden we vroeger al niet dat er een camera in je hoofd zit?

Nu wil ik je voorstellen dat je begint bij het begin. Bij de eerste dag dat je Per ontmoette. Kijk naar alle beelden, luister naar de dialogen, voel de gevoelens. Jij begrijpt toch ook dat de wanhoop waarin je nu leeft dezelfde is als die van de vorige keer.

Je kinderen hebben het goed en komen binnenkort naar huis.

Veel liefs van mama Sirkka

Stina belde haar moeder en zei dat ze het zou proberen. ‘Maar het wordt moeilijk, want ik schaam me zo verschrikkelijk. Ik heb immers zelf mijn leven verknald.’

Ze las de brief nog eens over en bedacht dat haar moeder gelijk had. Daarna vulde ze een thermoskan met sterke koffie en zette die op de salontafel.

Om op te schrijven wat me overkomen is en de komende tijd nog zal overkomen, moet ik afstand nemen, dacht ze. Naar mezelf kijken alsof ik een ander ben.

5

Stina begon op het strand uit haar kinderjaren. Vanaf het begin, zoals haar moeder dat noemde.

Ze groeide op aan de grote zee in het westen. In de zomer belegerden badgasten de klippen en de stranden, bootgasten de steigers en kinderen de snoepkraampjes. IJs droop over bruine buiken, en het rook niet naar zout en zeewier, maar naar zweet en zonnebrandolie.

De oerbewoners vonden het een feest om tussen de uitgespreide dekens en de zonnebaders door te rennen, mevrouwen met grote borsten en meneren met dikke buiken.

Het was op een zondag tijdens de hete zomer van 1997 dat ze een lange, elegante jongen ontmoette. Speelse bruine ogen, donkere krullen, een lichaam als de David van Michelangelo in Florence. En de meest charmante glimlach die ze ooit had gezien.

Hij trakteerde op ijs en zei dat ze het knapste meisje van het strand was. Ze wist dat hij loog.

‘Je kunt geweldig goed zwemmen’, zei hij en dat had hij goed gezien. Ze was een echte waterrat. Dus ze zei: ‘We doen een wedstrijdje, wie het eerst bij dat eilandje daar is.’ Daarna dook ze van de duikplank. Nooit had ze een elegantere duik gemaakt.

Hij won hun wedstrijd. En eenmaal aan land kuste hij haar. Ze lag stil op de grond, maar was in de zevende hemel.

En daar bleef ze de hele week. Ze praatten niet veel; hij huurde een kajak en ze peddelden naar de grotere en groenere eilanden. Daar lagen ze in het zachte gras onder de hoge bomen en vreeën met elkaar.

Hij was teder, het was alsof zijn handen en zijn mond alles van haar lichaam wisten, alle gevoelige plekjes. Wanneer zijn tong haar tepels beroerde en dat kleine knopje in haar schoot, jubelde ze naar God, die vanuit de hoogte toekeek. Door het bladerdak boven hen heen.

Per lachte trots: ‘Was dit je eerste orgasme?’

‘Ja.’

‘Ik beloof je dat het niet je laatste zal zijn.’

Daarna zwommen ze, dobberden stil in het zoute water. En later verloren ze zich opnieuw in het liefdesspel.

Eén avond gingen ze naar de bioscoop. Ze zag de film niet, ze was volledig in beslag genomen door zijn handen, die haar nek streelden en met haar borsten speelden. Na afloop liepen ze hand in hand over het strand. En ze zei dat er een liedje over hen was.

‘Zing het eens!’

‘En Stina en Per, zij gaan al door ’t bos, zij laten elkanders hand niet los.’

Per zong mee. Stina ging sneller lopen en zag tot haar opluchting dat haar vaders auto niet op de oprit stond. Hij was aan het werk.

Gelukkig.

‘Ik zal toch een keer met je ouders kennis moeten maken’, zei Per. ‘Maar eerst moet ik een paar dagen naar Stockholm om formulieren voor mijn laatste semester aan de Handelshogeschool te tekenen. En om bij mijn grootouders langs te gaan. We kunnen mobiel contact houden.’

‘Rij voorzichtig.’

‘Ik blijf maar een paar dagen weg. Ik ben van plan om je ten huwelijk te vragen zodra ik terugkom. Dus je hebt een paar dagen bedenktijd’, zei hij lachend.

Stina ging naar huis en dronk thee met haar moeder. Ze praatten niet met elkaar zoals anders, ze draaiden behoedzaam om elkaar heen, en daar was Stina dankbaar voor.

Het was allemaal zo snel gegaan. Hield hij van haar? Kon dat in zo’n korte tijd? En waarom van haar? Wie was hij? Daarna zag ze in dat de enige vraag waar ze antwoord op moest hebben was: ‘Wie ben ik?’

Stina was leergierig, intelligent, krachtig. Ze zat op de universiteit, studeerde scheikunde en biologie. Ze droomde ervan op den duur deel uit te maken van het team dat zich bezighield met het nieuwe genderonderzoek.

Een huwelijk stond niet op haar verlanglijstje. Ze was een paar keer eerder verliefd geweest, had seks gehad, maar het was nooit uitgegroeid tot iets belangrijks. En nu, mijn god! Ze was zesentwintig jaar en ze kon hem niet uit haar hoofd zetten.

Een paar dagen later vertelde ze het haar moeder. Hoe nieuw dit was. ‘Hij wil graag uitgenodigd worden om te komen eten!’

‘Is hij zo traditioneel?’

‘Ik weet het niet. Ik heb het idee dat hij uit een gegoed milieu komt.’

Haar moeder luisterde, stelde vragen.

‘Is het serieus?’

‘Ik geloof het wel.’

Donderdagochtend was Per terug. Ze ontmoetten elkaar als afgesproken op het strand en ze zei: ‘We zijn uitgenodigd voor het eten, vanavond rond de klok van zevenen. En mijn vader heeft beloofd dat hij niet hoeft over te werken.’

‘Wat doet je vader?’

‘Hij is hoofd van de recherche in Göteborg.’

Per leek even onzeker. Daarna toonde hij zijn charmante glimlach. En zij praatte verder over haar familie, haar moeder Sirkka, die Finse was en Finse literatuur vertaalde, en daarna noemde ze haar nicht, die medicijnen studeerde.

‘Ik zat op te scheppen’, zei ze tegen zichzelf toen ze zich losrukte van haar herinneringen. Weer terug in de keuken van haar stuga bedacht ze verbaasd: ik herinner me veel meer dan ik had durven denken.

Dat was opmerkelijk; het was al zo lang geleden. Zeven jaar, zeven moeilijke jaren. En twee kinderen, een doctorsgraad en een ondraaglijke hoeveelheid dagen van minachting en mishandeling.