Marina Lewycka

Diverse dieren, levend en dood

Uit het Engels vertaald door Anneke Bok

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Various Pets Alive and Dead, verschenen bij de Penguin Group, Londen, Engeland

Oorspronkelijke tekst © Marina Lewycka, 2012

Nederlandse vertaling © Anneke Bok en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp en -illustratie © total italic (Thierry Wijnberg), Amsterdam – Berlijn

isbn 978 90 445 2467 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

SERGE: De fabriek

De hele wereld is gestoord, hoewel de meeste mensen dat nog niet doorhebben. Alles ziet er nog steeds normaal uit, maar bij het inademen kan Serge het bespeuren, het kleine vleugje krankzinnigheid in de lucht. Het is maandag 1 september 2008, acht uur ’s ochtends; de Londense effectenbeurs is zojuist geopend en overal om hem heen gaan de handelaren al aan de slag.

De handelsvloer bij de Finance and Trading Consolidated Alliance doet denken aan een reusachtige geldfabriek, waar op industriële schaal winst wordt gemaakt. De spelonkachtige ruimte, met zijn zes lange rijen tegenover elkaar staande bureaus, biedt plaats aan zo’n honderd mensen, en op elk bureau registreert een batterij flikkerende beeldschermen minuut na minuut het rusteloze stijgen en dalen van de markten. De ramen zijn verduisterd, zodat de beeldschermen nooit verblind worden door zonlicht, en het plafond is zo hoog dat het bedrijvige geroezemoes en het gerikketik van toetsenborden waarmee het sluiten van deals gepaard gaat wordt geabsorbeerd. Maar desondanks heeft de lucht er iets doods, een smeulerige, zwavelachtige geur van warme kunststof van hardware, die er sinds de installatie onafgebroken heeft staan draaien, omdat zelfs maar een moment pauzeren of uitschakelen een moment zou zijn waarop er geen geld wordt verdiend.

Langs twee zijden van de handelsvloer zijn verscheidene glazen kantoorruimtes voor de teamleiders. Het hoekkantoor aan de verste noordkant wordt gebruikt door de quanten die de Securitisatie-afdeling van informatie voorzien, een afspiegeling van hun belangwekkendheid binnen de bedrijfshiërarchie. De kwantitatieve analisten zijn de zes mannen en de ene vrouw die in staat horen te zijn om met behulp van de magie van de wiskunde de risico’s van het riskante te ontdoen. Die ene vrouw is Maroesjka. Van achter zijn bureau kan Serge haar door de openstaande deur zien, achteroverleunend in de draaistoel, voeten op tafel, een mobieltje tegen haar oor gedrukt. Geen schoenen. Geen kousen. Haar teennagels bling-blingend als robijnen. Ze praat in dat grappige koeterwaals van haar, en terwijl hij zich op de data op zijn beeldschermen zou moeten concentreren, betrapt hij zich erop dat hij ernaar luistert. Hij heeft nog nooit gedichten geschreven, maar hij heeft zich ook nog nooit zo geïnspireerd gevoeld.

Prinses Maroesjka!

Hoor Serges fraaie lied!

Laat ons lot samenkomen

In onze … nog iets-nog iets …

Groene en zonnige? Duistere satanische … dromen.

‘Hé, Sergei!’ Ze ziet hem kijken en wuift met vier vingers in zijn richting.

Hij buigt zich om de hoek van de deur. ‘Hé, mooie prinses uit Zh…’ Waar had ze ook alweer gezegd dat ze vandaan kwam? ‘Heb je genoten van je verjaardag vrijdag?’

‘Heel goed, dank je. Jij oké? Ik denk jij heel erg dronken geweest. Je bent op vloer gevallen.’

‘Ja, ik was wel een beetje aangeschoten. Maar het was de moeite waard om jou op de tafel te zien dansen.’

‘Het was volksdans uit mijn land. In Zhytomyr is normaal gedrag op verjaardag.’ Ze blaast hem een kus toe, draait zich om en wil haar telefoongesprek voortzetten.

‘Je kunt hem beter wegstoppen. Daar krijg je problemen mee als Timo je ziet.’

‘Waarzo?’

Haar benen zijn glad en roomblank, de enkels gekruist, de kuiten iets opbollend waar ze elkaar raken, de gewelfde contouren van haar knieën vervagend in de schaduw van de zoom van haar abrikooskleurige rok. D&G? Versace? Het parfum dat ze op heeft is aardeachtig, met een vleugje muskus, een tikkeltje dierlijk – het grenst aan het afstotelijke, maar is eerlijk gezegd ongelofelijk opwindend.

‘Je mag je eigen mobieltje hier niet gebruiken.’

‘Mag niet?’ Ze trekt een wenkbrauw op. ‘In mijn land is normaal, doet iedereen.’

‘Het is een veiligheidskwestie. Omdat ze alle telefoongesprekken moeten bijhouden. Handel met voorkennis en zo?’ Hij leunt tegen de deurpost, de handen nonchalant in zijn zakken. Beseft ze wel hoe cool hij is, verborgen achter zijn ironisch-nerdy uiterlijk?

‘Ik niet handelen. Ik bel met arme moeder in Zhytomyr. Ze krijgt borstoperatie.’

‘O, wat erg.’

‘Waarom erg?’ Ze trekt rimpels in haar verrukkelijke voorhoofd.

‘Ik bedoel, de meeste mensen herstellen er goed van.’ Serge ratelt door: ‘Het slagingspercentage is enorm verbeterd …’ Hij doet zijn uiterste best om wijs en geruststellend te klinken, gebaseerd op nul kennis. ‘Maar toch, het moet een angstige periode voor haar zijn … voor jullie allebei … afwachten of het zal terug…’

‘Niet terug. Te duur’, zegt ze pruilend. Haar schattige mopsneusje steekt omhoog.

‘Hebben jullie geen gratis medische zorg in … jullie land?’

‘Tulik wel. Maar alleen niet voor borstoperatie.’

Timo Jääskeläinen komt tussen de rijen bureaus door hun kant uit lopen, zacht neuriënd. Serge waarschuwt haar met een knipoog en ze stopt het mobieltje terug in haar handtas. Timo Jääskeläinen is de vicedirecteur van de afdeling Securitisatie, een zacht sprekende Fin met een grote neus, een prachtig gebit, en een Porsche ter waarde van een ton in de ondergrondse parkeergarage. Op zaterdag is hij tenor in een a-capellakwartet en elke maand gaat hij terug naar Helsinki om zijn moeder te bezoeken. Hij wordt Tim de Fin genoemd.

‘Zijn er problemen?’ Hij doemt op in de deuropening van het kantoor en ontbloot zijn tanden, hoewel hij overduidelijk niet glimlacht. Hij heeft een sterk geurend soort aftershave op, dat ruikt naar anijs en aanstekerbenzine. ‘Zag ik jou je mobieltje gebruiken, Maroesjka?’

‘Ze belt naar haar moeder in … eh …’ zegt Serge snel. ‘Ze heeft borstkanker.’

‘O. Oké.’ Hij probeert meelevend te kijken, maar dat gaat hem niet makkelijk af. ‘De volgende keer graag buiten het gebouw. Niet hier. Als mensen hun mobieltje gaan gebruiken, wordt de integriteit van de handelsvloer in diskrediet gebracht. Begrijp je?’

Timo sluipt weg naar de toiletten. Het gerucht doet de ronde dat hij prostaatproblemen heeft. Maroesjka pakt het mobieltje weer uit haar tas en draait zich om naar Serge.

‘Waarom jij praat zo, Serge? Kanker! Welke kanker? Je hebt te nihilistisch blik op leven.’

‘Ik dacht dat je zei dat ze een borstoperatie had ondergaan.’

‘Ja, voor mooie, grote borst. Vinden mannen leuk.’

‘O, op die manier.’

Ook Serge heeft zijn moeder onlangs aan de telefoon gehad, zij het niet over een borstvergroting. Ze belde hem op zijn mobieltje toen hij gehaast op weg was naar de metro, om te vragen of ze een afspraak konden maken omdat ze hem iets belangrijks te vertellen had. Hij had dus snel moeten nadenken.

‘Sorry, mam, ik zit een poosje in Londen om te werken aan … eh … een speciaal project met … eh … een paar jongens van Imperial College.’

‘Wat interessant. Daar moet je me meer over vertellen als we elkaar zien. Ik ben een beetje mijn draai kwijt nu Oelie-Anna een baan heeft. Het zou een mooi excuus zijn voor een bezoekje aan Londen.’

De kwestie is dat zijn ouders denken dat hij nog steeds in Cambridge woont. Hij heeft ze nog niet over zijn nieuwe baan durven vertellen. De meeste normale ouders zouden blij zijn een zoon van nog geen dertig te hebben die ruim een ton per jaar verdient, zou je zo denken. Maar niet Doro en Marcus. Zij zullen het beschouwen als het ultieme verraad van zijn idealen, bedoelend hún idealen, want Serge claimt niet dat hij idealen heeft – afgezien van een vaag algemeen gevoel van welwillendheid ten opzichte van het mensdom. En ten opzichte van vrouwen. Vooral van Maroesjka.

Zoom even in voor een close-up: Maroesjka Malko, pas achtentwintig geworden, mooi, de geliefde enige dochter van eminente geleerden (ja, ze hebben al wat persoonlijke informatie uitgewisseld, maar tot nu toe geen lichaamssappen), cum laude afgestudeerd aan de prestigieuze Europese universiteit van Zh… waar dan ook. Ingeschreven als doctoraalstudente in de wiskunde aan University College London, werkt om haar studie te bekostigen. Begonnen als schoonmaakster bij een schoonmaakbedrijf gespecialiseerd in kantoren, totdat iemand bij fatca haar wiskundig talent ontdekte en ze een tijdelijke aanstelling kreeg bij de quanten.

En richt dan de camera op: Serge Free, bijna negenentwintig jaar oud, opgeleid in Cambridge, knap om te zien … nou ja, aantrekkelijk … nou ja, aantrekkelijk als je je aangetrokken voelt (wat ze hopelijk binnenkort zal zijn) tot kleine, magere mannen met een Buddy Hollybril en een onzekere glimlach. Verwaarloosde zoon van linkse hippies, die Solidarity Hall heeft overleefd, de commune in South Yorkshire, waar hij opgroeide met een wisselende bewonersgroep van volwassenen, kinderen en diverse dieren, levend en dood.

Los van deze oppervlakkige verschillen hebben Maroesjka en hij best veel gemeen als je erbij stilstaat (en dat doet hij regelmatig). Ze zijn allebei ruim een jaar geleden bij fatca terechtgekomen. Ze zijn allebei wiskundigen, ze werken allebei aan risicovolle derivaten, ze zijn allebei intelligent. Dus het ligt voor de hand dat ze het samen goed zouden moeten kunnen vinden. Als je erbij stilstaat, zijn er niet veel stellen die in bed een intiem gesprek kunnen hebben over de fibonacci-code of het gaussisch copula-model. Natuurlijk zijn er een paar dingen in zijn verleden waar hij haar nooit over zal kunnen vertellen: hoe de ochtendstrijd om kleren in Solidarity Hall zijn passie voor mode wekte, hoe zijn vroege blootstelling aan onvoorspelbaarheid de aanzet heeft gevormd tot zijn verslaving aan risico’s. Hoewel Maroesjka er misschien wel begrip voor zou hebben, omdat voor alle quanten bij fatca geldt dat risico’s hun bestaansreden zijn, hun ambrozijn, hun drug van keuze.

Sinds de kredietcrisis van vorig jaar en de ondergang van Northern Rock ligt er een nieuw niveau van onzekerheid ten grondslag aan hun spel. Je kunt de tv niet aanzetten zonder paniekerige politici te zien die het publiek aanraden niet in paniek te raken, en omhooggevallen deskundigen, die achteraf weten te vertellen dat de vroeger zo bezadigde hypotheekbanken zichzelf hadden omgetoverd tot casino-bv’s en lukraak geld waren gaan uitlenen aan het verkeerde soort mensen – mensen die geen werk hadden, die logen over hun inkomen of die al tot over hun oren in de schulden zaten. Mensen die überhaupt niet in aanmerking hadden horen te komen voor een hypotheek, maar de banken stierven van het geld, en dat moest toch ergens blijven.

En als je leraren van middelbare leeftijd en tandartsen met een strikt particuliere praktijk bundelde met werkloze alleenstaande ouders en bijklussende stukadoors, en die bundels vervolgens onderverdeelde in tranches met een hoog, gemiddeld en laag risico, kon je ratingbureaus zoals Fitch, Moody’s en Standard & Poor wel zo gek krijgen om de toptranches een triple A-status te verlenen. Want ook al is het risico tamelijk groot dat er een of twee wanbetalers tussen zullen zitten bij die ninja-hypotheken (No Income No Job No Assets – wat verwachten ze in jezusnaam?), het zullen toch niet allemáál wanbetalers zijn?

Hij glimlacht. In dit soort tijden is gevoel voor ironie onontbeerlijk.

De mensen zijn zo dom. Ze begrijpen niets van risico’s. Ze laten zich verblinden door winsten van 7 procent, 8 procent, 9 procent. Wie zal je in godsnaam zo veel geld uitkeren, tenzij er een reden voor is? Vervolgens ging de overheid er paal en perk aan stellen met de verklaring dat het niet haar taak was om roekeloze gokkers uit de brand te helpen. Groot gelijk. Maar dat deed de overheid uiteindelijk toch, omdat ze besefte dat er niets anders opzat. Zoals Chicken het zo briljant verwoordde: ‘Als ik de bank tienduizend pond verschuldigd ben, heb ik een probleem. Maar als ik de bank tien miljoen pond verschuldigd ben, heeft de bank een probleem. Haha.’

Hoe zal het verdergaan? Dat weet geen mens, en daarom is iedereen zo zenuwachtig. Elke ochtend ziet hij de angst in de ogen van zijn collega’s, wanneer ze bijeendrommen voor een bespreking in hun kantoren naast de handelsvloer om de bedreigingen te analyseren, als konijnen die dicht op elkaar duiken in het hok wanneer de vos op rooftocht is. Zijn de markten op drift? Moeten ze à la baisse verkopen of à la hausse kopen? Wat gaat er met hun onkostenvergoeding gebeuren? Zelfs Maroesjka is van streek, hoewel ze dat niet laat merken.

De kwestie is dat Maroesjka denkt dat ze slimmer is dan hij. Ze denkt zelfs dat ze slimmer is dan vrijwel iedereen. Vorig jaar was haar totaal hoger, dat is waar. Maar dat kwam doordat ze met het cdo-team aan die mazzeldeal met Paribas werkte. Het merendeel van de tijd liggen ze nek aan nek en nemen ze het op tegen elkaar en tegen alle quanten bij alle gedereguleerde banken in de gefinancialiseerde wereld in de escalerende race om het ultieme, meest briljante algoritme te vinden voor de ultieme, meest briljante, risicovrije investering die buitensporige rijkdom zal opleveren, de magische steen der wijzen van onze vergeldelijkte tijd: onbegrensde winstpotentie.

Toen ze nieuw was, maakten de jongens op de handelsvloer – vooral degenen die haar nog in haar tijd als schoonmaakster hadden gekend – opmerkingen over haar tieten en ze probeerden haar te betasten en in het algemeen geintjes over haar te maken, maar daar zweefde ze boven op een wolk van minachting. De geruchten deden de ronde dat ze een autodidactisch wiskundig genie was, dat ze geen woord Engels had gesproken toen ze naar Engeland kwam en zich de taal had eigengemaakt door Sherlock Holmes te lezen, dat ze een lingeriemodel was, dat ze een spionne was. Ze was zelfs een of twee keer uit geweest met een paar beurshandelaren, maar daarna was er nooit het gebruikelijke geroddel ontstaan over hoe ze was, wat ze deed in bed, wat er schuilging onder die superstrakke designeroutfits. Geen woord. Stilte.

Het was een openbaring geweest te zien hoe ze vrijdagavond tijdens haar verjaardagsfeestje uit haar dak ging. Ze waren met zijn allen in een restaurant in West End, een chic tentje vlak bij Haymarket, met antiek meubilair, een onbegrijpelijke menukaart en een wijnkaart die begon bij 75 euro en opliep tot 3750 euro. Ze was de enige vrouw onder de zeven aanwezigen; daar moest ze inmiddels wel aan gewend zijn. Ze deed niet voor de anderen onder als het op eten en drinken aankwam. Het was ongelofelijk om zo’n mager iemand zulke hoeveelheden te zien wegwerken – waar bleef het allemaal? Ze zaten in een aparte ruimte, en toen ze het dessert eenmaal op hadden, begonnen de cognac en de wodka rijkelijk te stromen. Ineens schopte ze haar schoenen uit, sprong op de tafel en begon op haar blote voeten rond te draaien; haar rode teennagels vlamden op het witte tafelkleed toen ze voorzichtig tussen de borden en glazen stapte, in haar handen klapte en zong, of eigenlijk meer scandeerde, in die merkwaardige taal van haar met zijn diepe keelklanken. Toen stonden de twee Franse jongens uit hun team op en gingen meezingen met een oud nummer van Carla Bruni, en binnen de kortste keren waren ze allemaal aan het dansen en zingen en smeten ze glazen over hun schouder stuk. Misschien was er nog wel meer stukgegaan. Toen hij zijn moonwalk demonstreerde, had hij jammer genoeg zijn voet neergezet op een lege fles die over de grond rolde; hij was uitgegleden, en toen hij achteroverviel, was hij met zijn hoofd door een olieverfschilderij gegaan dat aan de muur hing. Toen hij weer bijkwam, waren alle anderen verdwenen, afgezien van een paar bezorgd kijkende serveersters, die hem in een taxi zetten zodra hij weer op zijn benen kon staan.

Wat was er daarna gebeurd? Dat is hij vergeten.

Het was een van die onvergetelijke avonden geweest.

Door de glazen wand vangt hij haar blik op en werpt haar een kus toe; ze kijkt weg, maar in de gauwigheid ziet hij een zweem van een glimlach. Hoe zou het zijn, vraagt hij zich af, om haar mee te nemen naar Doncaster en haar voor te stellen aan zijn ouders, Marcus en Doro? Hm. In het begin waarschijnlijk een beetje ongemakkelijk. Hij zal de kwestie zorgvuldig moeten voorbereiden. Eén klein probleem is dat hij zijn ouders feitelijk nog niet heeft verteld dat hij zijn wiskundestudie in Cambridge eraan heeft gegeven en als kwantitatief analist werkzaam is voor de Engelse vestiging van een internationale investeringsbank. En dat zijn inkomen … nou ja, aanzienlijk hoger is dan dat van hen ooit is geweest. Wanneer hij Doro morgen ziet, gaat hij het haar vertellen.

Ja, dat gaat hij morgen beslist doen.

CLARA: Vandalisme,
pis en het klimaat in Doncaster

Op de eerste schooldag, 1 september 2008, slaat Clara Free in Doncaster een saai, boogvormig straatje met twee-onder-een-kaphuizen in, zet haar kleine Ford Ka in zijn achteruit en mikt via de zijspiegel op de ingang van het schoolterrein. Ze kijkt over haar rechterschouder. Ze geeft een beetje gas. De auto rolt naar achteren en schampt langs de poort: knárs. Verdorie.

Wanneer ze uitstapt om de schade te bekijken, geniet ze van een moment van zelfingenomenheid. Iemand anders, vermoedelijk de Historische Juf Postlethwaite, alias juf Hippo, heeft een nog grotere schampplek veroorzaakt. Het naambord van de school hangt scheef tegen het lelijke hek van harmonicagaas met zijn ruche van prikkeldraad: basisschoo eenhills (de l en de gr ontbreken al jaren) in een boog om een pittoresk landschap van in elkaar overlopende groene heuvels, hoewel de school midden in een wijk met goedkope gemeentewoningen staat.

Parkeren is niet haar sterkste punt, en vanochtend is ze er wel erg slecht bij met haar hoofd. In feite mag ze zich gelukkig prijzen dat ze nog leeft, want de botsing had ook kunnen plaatsvinden terwijl ze op de snelweg zat en autorijden probeerde te combineren met het lezen van een brief van haar moeder, die vanochtend bij de post zat.

Ik wilde je ons reuzespannende nieuws vertellen. Marcus en ik denken erover om te gaan trouwen.

Hé, ouders, wat bezielt jullie? Na bijna veertig jaar – waarom laten jullie dat niet lekker zitten?

Haar klaslokaal met de altijd aanwezige geur van bleekwater en bijenwas ademt rustig, in afwachting van de kinderen die gaan komen. Ze haalt de verfrommelde brief van haar moeder uit haar handtas en vraagt zich af: waarom heeft ze een brief geschreven en er een dure postzegel opgeplakt? Waarom heeft ze niet gewoon gebeld? Waarschijnlijk een teken van algehele aftakeling.

We gaan een reünie organiseren, de hele groep van de oude commune optrommelen en herinneringen aan vroeger ophalen …

Zou het een nostalgisch verlangen zijn naar de linzenprut? De groengeschilderde houten vloer? De katoenen kaftans? De corveediensten?

… ons leven samen vieren …

Corveedienst voor het koken. Corveedienst voor het huishoudelijk werk. De was. De kinderopvang. Voor seks. Alle corveeschema’s hingen op het prikbord in de keuken naast de boodschappenlijst.

We zouden het geweldig vinden als jullie erbij zijn, jij en Serge en Oelie-Anna. Zeg nog maar niets tegen Oelie-Anna.

Ha! Het zal wel iets met Oelie-Anna te maken hebben. Onder aan de brief, samengeperst in een veel kleiner handschrift, staat een ps.

En misschien zou jij contact kunnen opnemen met de andere communekinderen om ze uit te nodigen? Het lijkt me zo leuk om ze te zien nu ze allemaal volwassen zijn.

Haar moeder denkt namelijk dat ze zeeën van vrije tijd heeft. In tegenstelling tot haar broer Serge die, omdat hij geniaal is, is vrijgesteld van familieverplichtingen onder het voorwendsel dat hij zijn afstudeerscriptie aan het schrijven is. Dat gaat al jaren zo. ‘O, Serge is zo intelligent … we moeten hem gewoon wat tijd gunnen’, zegt Doro altijd. Hoelang duurt het in hemelsnaam om een afstudeerscriptie te schrijven?

Ingeklemd tussen haar geniale broer en haar gehandicapte zus heeft ze een rol voor zichzelf gecreëerd als de verstandige, de regeltante, degene op wie iedereen kan bouwen. Wat allemaal prima is, behalve dat het soms leuk zou zijn om zelf iemand te hebben op wie ze kan bouwen.

Ze stopt de brief weer in haar tas, zet haar mobieltje aan om Doro te bellen, maar bedenkt zich dan en sms’t naar Serge

Bel me, Soz. Onze ouders zijn iets van plan.

Dan gaat ze naar de docentenkamer om haar collega’s te begroeten.

Zoals altijd aan het begin van het schooljaar hangt er een bruisende sfeer; allemaal pronken ze met hun zongebruinde huid, laten vakantiefoto’s zien en vragen informatie over hun nieuwe klas aan de onderwijzer die ze het jaar ervoor heeft lesgegeven. Van meneer Kenny hoort ze dat Jason Taylor een gluiperd en een dief is en eindeloos veel problemen oplevert, dat Dana Kuciak, het Poolse meisje, de uitblinker van de klas is, en dat Robbie Lewis zich onder tafel aftrekt. De arme meneer Kenny, die veertig jaar lang veertig sigaretten per dag heeft gerookt, is het slachtoffer geworden van het beleid van het nieuwe schoolhoofd dat er niet meer gerookt mag worden in de school of op het schoolplein, en zijn handen trillen onbeheersbaar tijdens het praten. Toch had ze eigenlijk liever niets gehoord over haar nieuwe kinderen; soms is het beter om zelf tot een oordeel te komen.

Om tien voor negen gaat de bel op het schoolplein. Met snerpend luide stemmen komt 6F binnendenderen, en haar dag begint.

De ochtend besteden ze aan een kennismakingsrondje, en de amorfe massa kinderen verandert geleidelijk in tweeëndertig individuen, met eigenaardigheden, gebreken, gecompliceerde thuisomstandigheden en verborgen talenten. Dat zijn de momenten waarop ze vindt dat ze zowel de mooiste als de zwaarste baan ter wereld heeft.

Tegen het middaguur is de zon tevoorschijn gekomen, waardoor het warm en benauwd is in de klas. De kinderen zijn rusteloos na zes weken vakantie en zitten te popelen om naar buiten te kunnen nu het nog mooi weer is. Ze wil net even naar de docentenkamer gaan om snel een kop koffie te halen voordat haar surveillancedienst op het schoolplein begint, wanneer Jason Taylor schuchter naar haar bureau komt. Het is een bleek, schriel ventje met donkere kringen onder zijn ogen en dun, stoppelig, muizig haar.

‘Juf, ik ben mijn maaltijdgeld vergeten. Me moeder zei dat u me wel wat kunt lenen tot morgen.’

Nu hij dicht bij haar staat, komt zijn geur haar neusgaten binnen: sigarettenrook, oud frituurvet en pis. Meteen komt er een clichébeeld van zijn moeder bij haar op: een dikke, wat smoezelige vrouw die hem verwaarloost, het type dat in haar pyjama naar de winkel gaat (bijstandsmoeder besteedt maaltijdgeld kinderen aan sigaretten en drank).

‘Het spijt me, Jason, maar je weet dat ik dat niet kan doen.’

‘Alstublie-ie-ieft, juf.’

‘Krijg je geen gratis maaltijden?’

‘Nee, juf, want me moeder werkt bij Edenthorpe.’

Haar clichébeeld van mevrouw Taylor heeft meteen al een deuk opgelopen.

‘Wat is er, juf? Vertrouwt u me niet?’ zegt hij op drenzerige toon.

Het is een volhoudertje, deze.

Toen ze drie jaar geleden op deze school kwam, zat ze vol ideeën over de bijdrage die ze zou leveren aan deze arme gemeenschap, dat ze voor het vonkje zou zorgen dat deze kinderen zou aanvuren en voortstuwen, verder en verder, weg uit deze saaie kleine wereld met zijn harmonicagaas en prikkeldraad. Aan het eind van haar eerste week plantte ze een bruidssluier, in de hoop dat die snel omhoog zou klimmen en het lelijke hek op de parkeerplaats zou begroeien, maar zelfs dit woekerende onkruid heeft nu min of meer de strijd tegen vandalisme, pis en het weer in Doncaster opgegeven. En net als de bruidssluier ervaart zij de omstandigheden hier als een aanslag op haar uithoudingsvermogen. Ze opent haar plastic broodtrommel en haalt er een reep uit die haar de suikerboost moet geven om het te kunnen uitzingen tot de middagpauze. Ze breekt hem in tweeën en geeft de helft ervan aan Jason. In weerwil van hetgeen meneer Kenny haar heeft verteld, is Jason een van de kinderen wiens kansloosheid een tere snaar bij haar raakt.

‘Niemand vertellen dat ik dit gedaan heb. Ophoepelen nu.’

Jason steekt de chocola aarzelend in zijn zak. Net wanneer ze de broodtrommel dicht wil doen, steekt hij vliegensvlug zijn hand erin en graait er een rauwe wortel uit die in de vorm van een raket is gesneden.

‘Wat is dit, juf?’

Voordat ze antwoord kan geven, heeft hij de raketwortel in drie happen verslonden. In elk geval heeft hij zijn eigen tanden nog.

‘Het is een wortel, Jason. Een groente.’

Hij grijpt naar zijn buik en stoot braakgeluiden uit. ‘O nee, hè! Ik ga dood aan groentevergiftiging!’

Tegen wil en dank moet ze erom lachen.

‘Als ik doodga, juf, is het uw schuld.’

‘Je zult eerder doodgaan als je geen groente eet.’

‘Me moeder zegt dat alle meiden op me zullen vallen als ik wortels eet.’ Hij werpt haar een sluw lachje toe waarbij zijn slechte gebit zichtbaar wordt. ‘Valt u op mij, juf? Want ik val echt op u.’

Van alle hopeloze gevallen in haar klas is er altijd wel één die vat op haar krijgt.

Op weg naar huis is er een ongeluk gebeurd op de M1, en het verkeer is vrijwel tot stilstand gekomen. Het is zes uur voordat de stremming is opgelost; ze neemt de afslag naar Sheffield en zoeft dan over de Parkway-rotonde, onder de bochtige trambanen en de waterglijbaan van het pretpark door. Vergeleken met de saaie steenwoestenij van Doncaster lijkt Sheffield een schitterende wereldstad, die bruist van de cultuur en de glamour. Ze zet haar auto op haar parkeerplaats, steekt de sleutel in het slot van de voordeur en schopt haar schoolschoenen uit, alsof ze een oude huid afwerpt. Dan zet ze de waterkoker aan, steekt haar enige sigaret van de dag op, kijkt vanuit haar raam met de vensterbank vol planten naar de mensen die over het plein wandelen en naar de lichtjes die twinkelen in het water, en laat haar gedachten gaan over de kinderen in haar nieuwe klas.

Als kind ga je ervan uit dat de wereld die jij bewoont de enige is die bestaat; je beseft niet hoe tijdelijk, hoe onbestendig alles is. Hoe snel de dingen kunnen veranderen. Ze wou dat ze Jason Taylor apart kon nemen om hem dat te vertellen. ‘Wees gerust,’ zou ze zeggen, ‘je kunt ontsnappen. Kijk maar, ik woon niet meer in een commune. Ik woon in een prachtige moderne flat met mooie planten in het centrum van Sheffield met een schone badkamer helemaal voor mij alleen en met hoge ramen die uitkijken op een plein met cafés en fonteinen. Op een dag word je volwassen en dan kun je je eigen leven kiezen.’

Maar ze weet niet zeker of dat echt wel opgaat.

SERGE: Cappuccino

Een, een, twee, drie, vijf, acht, dertien … De spookkonijnen zijn er nog steeds, ineengedoken op zijn bed, wanneer Serge met moeite wakker wordt uit zijn droom. Ze zitten met gespitste oren en beweeglijke neusjes de lucht op te snuiven alsof ze hem willen waarschuwen voor gevaar. Hij neemt in gedachten de dag door: lopen, metro, lopen, kantoor, hallo team, hallo Maroesjka, werken, werken, werken, snelle lunchpauze. Dan schiet het hem te binnen – vanmiddag heeft hij een afspraak met Doro.

Gewoonlijk zou hij blij zijn met de kans om even weg te zijn van de computer en een middag met zijn moeder door te brengen, maar het probleem is dat zijn twee werelden, zijn verleden en zijn heden, dermate verschillend en onverenigbaar zijn dat net als bij de botsing van twee subatomaire deeltjes de explosie hem compleet zou kunnen wegvagen.

Hoe moet hij deze dreiging tegemoet treden? Hij trekt het dekbed over zijn hoofd en slaapt verder.

De konijnen zijn verdwenen en hij dwaalt weer door de vervallen, grote doolhof van het huis uit zijn kinderjaren, Solidarity Hall. Het is vroeg in de ochtend; ze maken aanstalten om naar school te gaan, hun kleren liggen in een hoop op de zoldervloer. Ze graaien en bakkeleien. Als hij aan het kortste eind trekt, zal hij naar school moeten in iets wat te klein, te meisjesachtig of gewoon te afzichtelijk voor woorden is. Zijn hart bonkt. Hij moet het doen met het gehaakte regenboogkleurige vest. Zijn maag krimpt ineen van schaamte en angst. Het lijkt wel alsof zijn hoofd vol zit met beton.

Nu neemt de droom een wending; het is middag en ze staan te wachten bij het schoolhek. Er is niemand komen opdagen om hem op te halen, zodat Clara de leiding neemt. ‘Kom op! Volg mij!’ Met grote stappen loopt ze de schemering in en zingt het lied over de verre wormen der aarde. Het is een lange, kronkelige weg, overschaduwd door naargeestige coniferen. Clara begint te rennen en hij moet meerennen om haar bij te houden. Zijn hart bonkt: boem, boem, boem! Bij thuiskomst is het huis in duisternis gehuld, en de man van het energiebedrijf staat in de gang en zegt dat ze zijn afgesloten. Alle Groten zijn verdwenen. Dan doet hij de deur van de huiskamer open en daar ligt iedereen, dood op de grond. Als hij begint te krijsen, gaat Doro glimlachend overeind zitten.

‘We doen allemaal maar alsóf we dood zijn, lieverd. De Nederlandse situationisten zijn er.’

Ze staan allemaal op en beginnen te kletsen en te lachen.

Hij wrijft in zijn ogen. Was het een droom of is het echt gebeurd?

Douchen, koffie, lopen, metro, lopen, kantoor, hallo, Maroesjka.

Een uur later zit hij in de ochtendbespreking met de zes andere quanten. Het lijkt nu alsof zijn hoofd vol zit met piepschuim in plaats van beton, dus het gaat vooruit.

Rond het middaguur buigt Maroesjka zich over zijn bureau. Ze heeft een geel jasje aan met een erg kort, ivoorkleurig linnen jurkje en open pumps met hakken waar je jonge katjes mee zou kunnen doodsteken.

‘Ga jij gauw lunchen, Sergei?’

‘Ja. Nee. Sorry, Maroesjka, ik moet naar … eh … de tandarts.’

‘Ojojo! Gute afloop!’

Zijn moeder beseft niet wat een offer ze van hem vraagt. Ze beseft zelfs niet eens dat een paar uur wegglippen van kantoor om koffie met haar te drinken hem al in een lastig parket kan brengen. Het gebouw waarin fatca is gevestigd is een wereld op zich met alle denkbare voorzieningen, waar werknemers niet alleen werken, maar ook een sociaal leven kunnen hebben, kunnen trainen in de sportschool, hun haar kunnen laten doen, eerste levensbehoeften en kleine, dure cadeautjes kunnen kopen, eten in het bedrijfsrestaurant of, tegenwoordig steeds vaker, een broodje kunnen wegkauwen achter hun bureau – met andere woorden, er is in feite geen enkele reden voor iemand om het gebouw gedurende de dag te verlaten.

Serge en Doro treffen elkaar op de eerste dinsdag van september 2008 in café Rouge tegenover St. Paul’s Cathedral, omdat Doro het vertikt om Starbucks binnen te gaan, die naar haar zeggen een voorpost is van het Amerikaanse imperialisme. Hij verzwijgt dat café Rouge voor honderd procent een dochteronderneming is van Whitbread nv, want anders zou het erop uit kunnen draaien dat ze de hele middag moeten rondlopen om iets geschikts te vinden.

Het is nog steeds warm, en het plein rond St. Paul’s is vol met toeristen in vreselijke kleding, die heen en weer drentelend tegen elkaar opbotsen terwijl ze op hun fototoestel naar Wrens reusachtige, met lood beklede koepel turen, die zich schitterend aftekent tegen de hemelsblauwe hemel. Ze beseffen niet dat die een illusie is – in werkelijkheid zijn het twee koepels in elkaar, in het midden ondersteund door een robuuste bakstenen constructie. Als hij het Doro zou vertellen, zou ze waarschijnlijk zeggen dat de koepel als het vergulde bolwerk van het kapitalisme is, geschraagd door de onzichtbare arbeid van het gewone volk.

Jammer genoeg heeft ook Doro vreselijke kleren aan, doodzonde, omdat ze er leuk uitziet – lang, nog steeds slank, donker krullend haar met wat grijs erin, en ze heeft een mooie huid. Maar niemand van boven de veertig zou een met lovertjes bestikte spijkerrok met ruches moeten dragen – eigenlijk niemand van welke leeftijd dan ook. En dat groenlinnen jasje was in zijn jonge jaren misschien best aardig geweest, maar dat was wel een jaar of twintig geleden. Hij heeft niets tegen retrochic, zolang het maar ironisch gedragen wordt, maar hij vreest dat het zijn moeder ernst is.

‘Ik heb spannend nieuws, Serge.’ Ze buigt zich over het tafeltje heen, doopt de mouw van haar jasje per ongeluk in het schuim van haar cappuccino, veegt haar mouw vervolgens af met een papieren zakdoekje en smeert de cacaopoeder uit tot een bruine vlek. ‘Marcus en ik denken erover om te gaan trouwen.’

‘Hoe dat zo, mam?’

Het is duidelijk geen liefde op het eerste gezicht, want Marcus en zij woonden al samen lang voordat Clara en hij werden geboren. Maar Doro houdt wel van een beetje drama, en daarom trekt hij zijn wenkbrauwen op en buigt zich naar voren.

‘Vertel eens!’

Ze doopt een vinger in de cappuccino en likt hem af. Godzijdank zitten ze niet bij Franco, waar iemand van zijn werk hen zou kunnen zien.

‘We vonden het wel een leuk idee om onze liefde officieel te maken na al die jaren.’

Hoewel hij behoorlijk doorkneed is op het gebied van onvoorspelbaarheid, blijft hij zich verbazen over de plotselinge ommezwaaien van zijn moeder. In de jaren van het communeleven werd het huwelijk afgeschilderd als een onderdrukkend patriarchaal instituut. En nu zit ze hier met tranen van ontroering in haar ogen.

‘Gefeliciteerd, mam. Nu heb je die ouwe bok eindelijk gevangen! Ha ha.’

Jezusmina, ze zijn in de zestig! Krijgt zijn vader hem nog steeds omhoog?

‘Ja, we hebben nogal wat te vieren. Marcus en ik het boterbriefje. Clara’s promotie tot hoofd exacte vakken. Oelies eerste baan. De veertigste verjaardag van Solidarity Hall. En binnenkort jouw afstudeerscriptie.’

O nee. Nu komen we op gevaarlijk terrein.

‘Wat een prachtig jasje, mam. Is het van een bekend merk?’ Hij probeert tijd te winnen en vraagt zich af hoe hij zijn nieuws moet brengen.

‘Jaeger …’ Doro aarzelt. ‘Tweedehands, uiteraard.’

Uit de kringloopwinkel, bedoelt ze. ‘Jij en je tweedehandsjes! De kwestie is, mam …’

‘We moeten allemaal leren om een stapje terug te doen, Serge. Minder afval! Minder hebzucht! Minder gedachteloze consumptie!’

Doro heeft een lange lijst van dingen die ze afkeurt, waaronder overdreven consumptiedrang, racisme, oorlog, botox, Jeremy Clarkson en transvetzuren. Misschien staan bankiers ook al op de lijst; zo niet, dan is het alleen een kwestie van tijd.

‘Zo steekt het niet in elkaar, mam. De economie is afhankelijk van mensen die geld lenen en uitgeven, dat creëert rijkdom.’

Hij beseft dat deze schokkende waarheid voor iemand van haar generatie tegen het gevoel lijkt in te druisen. Voor hen was kapitalisme het grote taboe.

‘Dat is belachelijk. Hoe kunnen schulden nou rijkdom creëren?’ fulmineert ze. ‘Mensen die dat zeggen, zijn kennelijk nooit in Doncaster geweest.’

Dit wordt moeilijker dan hij had gedacht.

‘Hergebruik mag dan goed zijn voor het milieu, mam, maar de economie kan niet buiten groei.’

‘Onzin. We kunnen de natuurlijke hulpbronnen van de aarde niet blijven verspillen aan nodeloze troep, die niet alleen bergen afval oplevert, maar ook nog eens bergen schulden.’

Ze houdt er de gênante gewoonte op na om in het openbaar haar stem te verheffen, alsof ze de verre wormen der aarde probeert te laten ontwaken. Een tirade afsteken is waarschijnlijk een van de weinige pleziertjes die je op haar leeftijd nog hebt. In het licht dat schuin door het raam binnenvalt, lijkt haar gerimpelde bovenlip op verfrommeld papier, en van haar neus naar haar mondhoeken lopen diepere plooien. Zichtbaar van zekere leeftijd. Haar laatste verjaardag was de mijlpaal van zestig jaar. Arme Doro. Ouder worden gaat haar niet goed af. Nou ja, wie wel eigenlijk?

‘Als iedereen was zoals jij, mam, zou het systeem instorten.’

‘Maar dat is toch wat we willen, of niet soms?’

‘Ja, maar …’ Hij glimlacht toegeeflijk. Doro’s soort onlogica heeft iets heel verbijsterends.

‘Hoe gaat het met je afstudeerscriptie?’ Ze snijdt een ander onderwerp aan en stopt een paar suikerzakjes in haar handtas voor hergebruik. ‘Help me even herinneren, lieverd. Waar gaat die ook alweer over?’

‘Over de Hausdorff-Besicovitch-dimensie, mam.’

Doro knikt met een glazige blik. Dit gesprek voeren ze bijna elke keer. Ze lijkt het nooit te vatten.

‘De chaostheorie. Je weet wel, het vlindereffect? Hoe kleine gebeurtenissen grote, onvoorziene gevolgen kunnen hebben? Dat de vleugelslag van een vlinder in Mozambique kan leiden tot een tyfoon kilometers verderop in Thailand. Heb je weleens van Poincaré gehoord?’

‘De konijnenman?’

‘Dat was Fibonacci.’

‘O ja. Ik heb altijd al geweten dat je geniaal was, lieverd. Ooit zullen ze een stelling naar je vernoemen.’

Als kind vertelde Doro hem altijd dat hij briljant was, en ze bracht het met zo veel overtuiging dat hij het bijna ging geloven, hoewel hij diep in zijn hart dacht dat die wiskundige trucjes zo voor de hand liggend waren dat iedereen ze kon. Wat hij met getallen heeft, het vermogen om overal patronen te zien, lijkt soms meer op een handicap, zoals andere mensen extra gevoelig zijn voor pollen of waspoeder.

‘En dat onderzoek van je, Serge, heeft dat nog praktische toepassingen?’

‘Het is een instrument om dingen te voorspellen die meestal als onvoorspelbaar worden beschouwd …’

‘Zoals het winnen van de loterij?’

‘Dat soort dingen. Hoewel het in het algemeen meer over dingen van epidemische aard gaat, aardbevingen, orkanen …’

‘Ik neem aan dat je op een dag waanzinnig rijk zult zijn’, merkt ze in haar onschuld op.

‘Als ik dat ooit word, neem ik je mee om te gaan winkelen zodat je je eens echt te buiten kunt gaan.’ Hij glimlacht. Dat zou eerder kunnen zijn dan ze denkt. ‘En echt niet in de kringloop, mam.’

‘Wat is er mis met kringloopwinkels?’

‘Niets. Ik dacht alleen dat je het leuk zou vinden om …’

Ze leunt over tafel en bekijkt hem met een kritische blik. ‘Wat is dat voor een poenig pak dat je aanhebt? Ik durf te wedden dat het niet uit de kringloop komt.’

Toen hij zijn eerste salaris kreeg, heeft hij zich bij de uitverkoop in een boetiek in Shoreditch eens flink uitgeleefd.

‘Ermenegildo Zegna, mam, maar ik heb het in de uitverkoop gekocht. Het was meer dan de helft afgeprijsd.’

Ze trekt haar mond samen, alsof ze niet kan beslissen of ze boos moet worden vanwege het designerpak of blij omdat het een koopje is geweest.

‘En waarom heb je zo’n breedgerand montuur, lieverd? Dat staat je niet. Je lijkt Buddy Holly wel.’

‘Dat is ook de bedoeling.’

‘Maar die was lang en knap, lieverd.’

‘Mam …’

‘Sorry. Ik bedoelde niet dat jij niet lang en knap bent. In elk geval niet onknap, maar wat ik bedoelde was …’

‘Laat maar, mam.’

‘Maar door die bril zie je eruit …’

‘Het is ironisch bedoeld.’

‘Hoe kan een bril nou ironisch zijn?’

‘Dat kan echt. Geloof me maar.’

Doro leunt achterover in haar stoel en begint te lachen, een diep gegrinnik, zoals mensen van middelbare leeftijd doen. Hij begint ook te lachen, want hij beseft hoeveel hij van Doro houdt, met haar lelijke kleren, rimpels en vrolijkheid. Hij zou niets aan haar willen veranderen – nou ja, misschien een paar kleinigheden. Maar diep in zijn hart weet hij dat hij een moederskind is.

Clara daarentegen lijkt op haar vader. Altijd wanneer hij aan zijn zus denkt, hoort hij ergens in zijn achterhoofd het geluid van een dichtslaande deur. Ook al is ze maar drie jaar ouder dan hij, ze leest hem voortdurend de les over wat hij met zijn leven zou moeten doen. Ze laat nooit een gelegenheid voorbijgaan om hem onder de neus te wrijven wat hij naar haar idee verkeerd doet. Een voorbeeld: ‘Wiskunde is erg abstract, Serge. Je zou je met de echte wereld moeten bezighouden.’

Met ‘de echte wereld’ bedoelt ze het gedeïndustrialiseerde Noorden. Zij denkt dat ze een goed mens is die het altijd bij het rechte eind heeft en deze kansarme kinderen kennis bijbrengt, terwijl het allemaal een egotrip is om zich moreel superieur te voelen, andere mensen een rotgevoel te bezorgen over hun keuzes in het leven, en haar een excuus te geven om de expert uit te hangen over dingen waar ze niets van afweet, zoals de opwarming van de aarde, mode en kapitalisme. God mag weten wat zij zal zeggen als ze erachter komt wat voor werk hij doet.

Ze is niet onaantrekkelijk om te zien – lang en slank als Doro, met Marcus’ krullende haar en verbazingwekkend blauwe ogen – maar mannen blijven bij haar uit de buurt, omdat ze bang zijn voor haar scherpe tong. Blijkbaar heeft ze haar laatste vriendje gedumpt, een prima jongen die Josh heette, civiel ingenieur, omdat hij altijd instemde met alles wat ze zei. Voor zover Serge weet is ze het afgelopen jaar alleen geweest – geen wonder.

Clara is waarschijnlijk zo omdat zij de eerste baby van de commune was. Ze werd geboren in 1976 en is vernoemd naar Clara Zetkin, een Duitse protofeministe, die de Internationale Vrouwendag in het leven heeft geroepen. Dat was een dag waarop het eten in Solidarity Hall nog beroerder was dan normaal, omdat de voorlopers van de ‘nieuwe mannen’ de kooktaak dan op zich namen en iets probeerden te wrochten van lukrake combinaties gedroogde bonen, linzen en groenten, terwijl de vrouwen met elkaar zaten te jeremiëren over de ‘drukking van vrouwen’, volgens de negenjarige Clara, die erbij mocht zitten. Toen hij in 1979 werd geboren, vernoemden ze hem naar Victor Serge, een Belgisch-Russische revolutionair met ‘boekenwurmachtige neigingen’.

Hun ouders maakten een opwindende, avontuurlijke tijd mee in de late jaren zestig en de jaren zeventig, toen ze de ketenen van conventie afwierpen en zichzelf bevrijdden om te experimenteren met volslagen nieuwe levenswijzen, coole muziek en stomme kleren – wat niet zo heel veel kan verschillen van de opwinding van het creëren van volslagen nieuwe formules voor risicomanagement, en geld de vrije teugel laten om de hele wereld af te schuimen naar onvoorstelbare winsten.

Hij zou alleen willen dat hij de kick daarvan kon uitleggen aan Doro.

‘Zoals ik al zei, mam, stormen, wolken, melkwegstelsels. Alle grote natuurkrachten …’

Maar ze luistert al niet meer. Ze wordt afgeleid door een vrouw met een grote bruine poedel aan een lijn, die buiten op het trottoir zit te poepen. Ze tikt tegen het raam. De vrouw kijkt. Hun blikken ontmoeten elkaar.

‘… volgen allemaal bepaalde verborgen regels.’

Doro tikt opnieuw tegen het raam. De hond zit nog steeds te persen.

‘En niet alleen de natuur. De aandelenmarkt bijvoorbeeld …’

‘Dat is toch gewoon één reusachtige loterij?’ zegt ze.

‘Precies, mam. Maar als je het proces jarenlang bestudeert …’

‘Lieverd, mensen die de aandelenmarkt bestuderen leveren gewoonlijk geen nuttige bijdrage aan de maatschappij, maar profiteren van de eerlijke arbeid van anderen.’

Haar ogen hebben weer die manische blik. Deze bekentenis wordt moeilijker dan hij had gedacht.

‘Dat weet ik. Maar áls je het doet, kun je trends en patronen zien ontstaan …’

De vrouw, die een roze legging draagt met zwarte laarzen eroverheen, geeft een rukje aan de lijn om de hond aan te moedigen.

‘… zodat je dezelfde theorie op de markten kunt toepassen …’

Zijn moeder kan haar blik niet afhouden van het schouwspel dat zich buiten het raam afspeelt. Misschien is dit niet het juiste moment om het haar te vertellen.

‘Kijk nou toch!’ vaart ze uit. ‘De openbare weg wordt als wc gebruikt. Zonder aan anderen te denken.’

De vrouw trekt harder, maar de hond zet zich schrap en blijft persen. Serge merkt dat hij ook begint op te gaan in dit minidrama, maar hij probeert door te gaan met zijn bekentenis.

‘Herinner je je Fibonacci nog, mam? De konijnenman? Nou, sommige mensen gebruiken de fibonacci-code om …’

Zijn moeder knijpt met duim en wijsvinger demonstratief haar neus dicht. De hond levert een laatste inspanning – en voilà! Onder zijn kont verschijnt een goudkleurige hoop op het plaveisel.

‘… te voorspellen wanneer er een kentering komt …’

De kop van het arme mormel klaart op en krijgt een voldane blik. Doro tikt nog steeds tegen het raam en knijpt met haar andere hand haar neus dicht. Misschien heeft ze wel gelijk, maar normale mensen zouden dat toch niet doen?

‘… hoewel de ironie van het voorspellen van marktbewegingen natuurlijk is …’

De vrouw met de roze legging kijkt verstoord. De hond staat gelukzalig aan zijn dampende goudkleurige hoop te ruiken. Zij trekt aan de lijn en begint door te lopen.

‘… dat als er een onfeilbare voorspelling bestond, er geen markt zou zijn!’

‘Ho eens!’ Doro springt overeind uit haar stoel en vliegt luidkeels roepend de straat op. ‘Daar kan iemand in trappen! Een kind!’

Er blijven mensen staan kijken. De vrouw met de roze legging rukt aan de lijn, maar de poedel trekt de andere kant op, nog niet bereid zich te laten scheiden van wat hij heeft geproduceerd. Doro staat woest te gebaren. Toch moet je haar wel bewonderen om het lef dat ze heeft. Eindelijk laat de hond zich meesleuren; Doro komt het café weer binnen en ploft neer achter haar lauwe cappuccino.

‘De hele wereld is gek geworden. Het is niets dan ik, ik, ik! Niemand heeft meer enig besef van maatschappelijke verantwoordelijkheid!’

‘Rustig nou maar, mam.’

Terwijl de mensen doorlopen, ziet hij een vrouw in een geel jasje, die recht naar het raam kijkt waar zij zitten. Maroesjka! Waarom loopt zij hier nou rond?

‘En iemand zou haar even apart moeten nemen om te zeggen dat ze te oud is voor een roze legging!’

CLARA: Hamlet, Fizzy

Het nieuwe schoolhoofd van Greenhills heet Gorst. Alan Gorst. Hij lijkt te jong om schoolhoofd te zijn, met ronde, roze wangen en zwart stekeltjeshaar. Toen hij voor de zomervakantie aantrad als schoolhoofd, kondigde hij aan dat de traditionele sportdag in de zomer (te veel verliezers) zou worden vervangen door een Buurtdag in het najaar (iedereen een winnaar), om nieuwe ouders te verwelkomen en betrokkenheid tussen de school en de buurt te bevorderen. De manier waarop hij het bracht, met een donkere twinkeling in zijn ogen, gaf het personeel (vooral het vrouwelijk personeel) het gevoel dat ze een uiterst bevredigende beroepskeus hadden gemaakt.

Maar niet iedereen was er blij mee.

‘Ze zijn al betrokken bij de politie en de sociale dienst’, mopperde meneer Kenny, die last had van onthoudingsverschijnselen. ‘Wat voor betrokkenheid hebben ze verdorie nog meer nodig?’

Maar Clara steunt zijn benadering. ‘Een groener Greenhills’ is het thema dat ze heeft gekozen voor het kraampje van 6F op de Buurtdag. Als ze de kinderen zover kan krijgen dat ze zorgdragen voor hun directe omgeving, zal dat ze bewuster maken van de schoonheid en kwetsbaarheid van onze planeet, zegt ze tegen de twinkelend kijkende meneer Gorst. (Durft ze het aan om hem Alan te noemen? Het lijkt te vertrouwelijk.) Meneer Gorst/Alan zegt dat hij het inspirerend vindt.

In hun kraampje wordt een prominente plek ingeruimd voor opgepotte zaailingen van bomen – lijsterbes, populier, meidoorn, kers –, boomsoorten waar de straten in de buurt naar genoemd zijn. De ouders zullen die voor hun huis planten, hopelijk in de juiste straat (anders zou er over twintig jaar verwarring kunnen ontstaan). Er zullen ook petities liggen om dolfijnen te redden, de co2-uitstoot te verminderen en het kinderen te verbieden om te voetballen op Rowan Green (deze suggestie was afkomstig van mevrouw Salmon, wier moeder daar vlakbij woont). Er zullen bakken staan voor het inzamelen van papier, en kratten voor recyclebaar plastic, waar ouders lege plastic flessen kunnen inleveren. Kinderen uit 6F met rubberlaarzen aan zullen die op en neer springend in elkaar stampen (Juf! Toe, juf! Ik! Juf! Ik! Ik!). Aan het eind van de dag wordt alles opgehaald om te worden gerecycled door een plaatselijk bedrijf dat Syrec heet (South Yorkshire Recycling), en in Askern zit. Dat is het onzekere aspect.

Ze heeft twee uur lang nummers uit de Gouden Gids zitten bellen om een bedrijf te vinden dat bereid was het afval te komen ophalen. Toen ze de man van Syrec aan de lijn kreeg, klonk hij als een negentienjarige speedgebruiker of als een verkoper van een callcenter die een dubieuze hypotheek probeerde te slijten. Hij stemde ermee in het allemaal op te halen voor twintig pond, en ze was niet in de positie om daarover te onderhandelen, maar ze is er sindsdien niet meer in geslaagd hem te bereiken om een bevestiging van de afspraak te krijgen, maar volgens meneer Kenny, wiens vrouw bij de gemeente werkt, heeft het bedrijf onlangs een grote regionale stimuleringssubsidie gekregen, dus misschien is dat de reden.

Na de middagpauze loopt ze op de gang de Historische juf Postlethwaite tegen het lijf, die twee grote staande panelen naar de hal zeult. Ze heeft romeinse, centurionachtige sandalen met hoge sleehakken aan, een melkmeisjesbloes en draagt een kettingceintuur in middeleeuwse stijl om haar middel. (Echt, je kunt geschiedenis als thema ook te ver doorvoeren.)

‘Hallo, Heidi. Is dat materiaal voor de Buurtdag?’

‘Ik ga de buurtbewoners een inkijkje geven in hun geschiedenis’, zegt ze, op adem komend terwijl haar nep-victoriaanse oorhangers rinkelen. ‘Ze ontberen elke band met het verleden.’

Clara kijkt naar de panelen, die zijn bezaaid met keurig gerangschikte fotokopieën van zwart-witfoto’s en krabbelige, handgeschreven uitleg. Volgens de panelen van Historische Heidi werd de wijk Greenhills gebouwd in de jaren dertig, als vervanging van de achterbuurten met bakstenen rijtjeshuizen, die uitdijden rond Doncaster, en de straten kregen bomennamen om het gevoel op te roepen dat het hier een klein hoekje van het landelijke Engeland was.

‘Wat interessant!’

Zijzelf en 6F zijn de hele middag bezig hun eigen geïdealiseerde versie van de woonwijk te fabriceren; de povere tekeningen die de kinderen hebben gemaakt van hun straten en huizen hangen boven een lommerrijke zee van crêpepapier. Als ze weg zijn, is ze bezig haar lokaal op te ruimen en spullen klaar te leggen voor morgen, wanneer er op de deur wordt geklopt en meneer Philpott, de conciërge, binnenkomt in zijn bruine stofjas. Geheimzinnig glimlachend komt hij naar haar toe en houdt een groot, in bruin pakpapier gewikkeld pakket voor zich uit.

‘Ta-da!’

‘Is dit voor mij?’

Ze scheurt het papier eraf. Het is een doorzichtige plastic kooi met luchtgaatjes, waarin een pluizig roodbruin bolletje ligt te slapen. Een vlaag van emotie kleurt haar wangen rood.

‘Waarom …?’

‘Om die boefjes vriendelijkheid en verantwoordelijkheid bij te brengen. Weet u nog wat het schoolhoofd zei? U kunt hem in het lokaal zetten. Ik zorg er in de weekenden wel voor.’

Ze herinnert zich vaag dat meneer Gorst/Alan tijdens een personeelsvergadering iets heeft geopperd en dat ze het idee meteen had afgedaan als niets voor haar (debacle met dode hamster – onderwijzeres gearresteerd).

‘Ik … ik geloof niet dat ik hem kan houden.’ Haar hart klopt zo luid dat ze ervan overtuigd is dat hij het kan horen. ‘Ik heb een paar slechte ervaringen gehad met huisdieren.’

Meneer Philpott kijkt beteuterd. ‘Ik dacht dat u het wel leuk zou vinden.’

Het roodbruine bolletje beweegt. Piepkleine roze pootjes wrijven over bibberende snorharen. Twee felle kraaloogjes gaan knipperend open. Het is hartverscheurend lief om te zien. Goedbedoelende mensen, zoals meneer Philpott en meneer Gorst/Alan, denken dat de verzorging van huisdieren kinderen vriendelijkheid en verantwoordelijkheid zal bijbrengen, maar zij weet dat wat je werkelijk leert de onbestendigheid van het leven is, de onvermijdelijkheid van de dood.

‘Ik vind het ook leuk … alleen … Heeft hij een naam?’

‘Hamlet de hamster.’

‘Dat is een geweldige naam. Maar … Hamlet is jong gestorven!’

‘Die had toch privéproblemen? Maar die daar slaapt gewoon de hele tijd.’

Het beestje heeft zich weer opgerold en is in slaap gevallen.

‘Want wat ga je dromen in die slaap des hamsters, eenmaal van dit aards ongerief verlost?’

‘Hij heeft het over de dood.’

‘Weet je, ik vroeg me al af waar-ie ’t over had. Ik heb het stuk gezien in de schouwburg. Twee keer, maar ik werd er geen steek wijzer van. Ik heb zelfs het boek gekocht.’

‘Uw stookruimte is een tempel van geleerdheid en cultuur in een barbaarse wereld, meneer Philpott.’

‘Nou en of, als ik het over kon doen, zou ik een intellectueel kunnen worden, net als u.’

Als hij weg is, zet ze de hamsterkooi op de vensterbank, pakt haar mobieltje uit haar tas en scrolt omlaag naar het nummer van Serge. Het kleine, opgerolde roodbruine beestje heeft herinneringen wakker geroepen.

Serge is vaak wekenlang raadselachtig onbereikbaar, maar deze keer krijgt ze hem na één keer overgaan al te pakken.

‘Serge Free.’

‘Ik weet dat jij het bent, sukkel die je bent. Wil je niet met me praten?’

‘Claz! Doe niet zo raar!’

‘Heeft Doro je verteld over het voorgenomen huwelijk van onze ouders?’

‘Ja, ze was vandaag op bezoek in Londen.’

Wat vreemd is, omdat Serge nog steeds in Cambridge aan zijn afstudeerscriptie werkt. Hij mompelt iets over de samenwerking met een wiskundeteam van University College, en begint dan over een ruzie over hondenpoep met een vrouw in een roze legging. Haar moeder lijkt op haar oude dag steeds excentrieker te worden.

‘Ik heb medelijden met je. Was het gênant? Keken de mensen?’

‘Dat viel wel mee.’

‘Weet je nog de keer dat je gevallen was in het park en ermee onder zat toen je thuiskwam? Het zat zelfs in je haar. Doro was razend.’

Serge had als kind griezelig veel ongelukjes. Doro noemde hem altijd dyspraktisch.

‘Ja, dat weet ik nog. Was Freud niet degene die zei dat poep een droommetafoor is voor geld?’

‘Hoe u rijk kunt worden door hondenpoep! Miljardair onthult geheim!’

‘Er zou een kern van waarheid in kunnen zitten.’

‘Laat je nakijken, Soz.’ Hij is bijna net zo geschift als Doro. ‘Maar goed, ze wil dat we de kinderen uit de commune opsporen. Maar ik heb er mijn handen aan vol om een kraampje te organiseren voor de Buurtdag van de school. Ik krijg het recyclebedrijf maar niet aan te telefoon.’

Ze vertelt over haar problemen met Syrec en over Doro’s merkwaardige brief. Af en toe mompelt hij iets bemoedigends door de telefoon.

‘Ik heb op Facebook gekeken, maar niet één van de kinderen van Solidarity Hall zit erop’, zegt ze.

‘Tosser en Kollon zijn niet echte Facebooktypes. De laatste keer dat ik Tosser gezien heb, was … o … zo’n twee jaar geleden?’

‘De laatste keer dat ik Star heb gezien, was op de tv. Bij een politie-inval in een klimaatkamp. Ze droeg nog steeds zo’n regenboogkleurig gehaakt topje en een oude fluwelen rok. Ik dacht dat social netwerken juist helemaal in was bij dat soort mensen.’

‘Mm. Wie weet.’

Hij klinkt afstandelijk en alsof hij er met zijn hoofd niet bij is. Ze voelt haar irritatie toenemen. Hoe is het toch gekomen dat het bij elkaar houden van de familie haar taak is geworden?

‘En het is raar dat Otto niet op Facebook zit gezien zijn obsessie met alles wat technisch is.’

‘Otto? Geen idee. Misschien heeft hij een andere gebruikersnaam gekozen. Is dat niet meer jouw wereldje, Claz?’ mompelt hij.

‘Waarom ben ik altijd degene die alles moet opknappen?’

‘Omdat je er goed in bent. Jij bent een kei in organiseren.’

‘Zoals jij er een kei in bent om dingen dood te laten gaan.’

‘Kolere! Heb je het nou nog steeds over die enge hamster? Laat het eens los!’

‘Het gaat niet om die hamster, Soz. Het gaat erom dat je het compleet vertikt om verantwoordelijkheid te nemen voor … Ach!’

Ze zet haar telefoon uit en ademt een paar keer diep en kalmerend in.

Ongeacht waar het gesprek over gaat, uiteindelijk komen ze altijd uit bij Fizzy. Wanneer ze aan hem (of haar) denkt, knijpt haar keel dicht van wroeging, zelfs na al die jaren nog, en ze weet niet of ze kwaad moet zijn op Serge, omdat hij hem heeft doodgemaakt, of op haar ouders die het lieten gebeuren.

Fizzy was de klassenhamster toen ze op de basisschool zat in Campsall. Hij (of mogelijkerwijs zij) woonde in een kooi op de natuurtafel. Fizzy was genoemd naar Bucks Fizz, die toen op nummer één in de hitparade stond. Hij was ongelofelijk schattig, net als Hamlet, met een roodbruine vacht en een wit buikje, roze pootjes en een klein zwart vlekje, dat net een inktspetter leek op het puntje van zijn neus. Op vrijdag namen de kinderen Fizzy om de beurt mee naar huis om in het weekend voor hem te zorgen. Clara was de gelukkige die hem in de voorjaarsvakantie een hele week mee kreeg. Doro kwam haar van school halen en hielp haar de kooi naar huis te dragen en zette hem in een hoekje van de huiskamer.

Fizzy kon wortels knagen als de beste; hij suisde rond in zijn hamstermolen als een jongetje op een racefiets, en als ze hem uit de kooi haalde, zat hij met trillende snorharen op haar hand en keek met zijn schrandere kraaloogjes om zich heen. Serge, die nog niet naar school ging, zag groen van jaloezie.

‘Ik wil hem ook een keer vasthouden!’ Hij deed een uitval.

‘Afblijven! Hij is van mij!’ Clara sloot haar hand om de hamster en voelde zijn lijfje wriemelen.

‘Ik wil ’m alleen maar even vasthouden!’

‘Dat mag niet, klaar!’

‘Niet afpakken, Serge’, zei Marcus, die op de bank de krant probeerde te lezen.

‘Lieverd, laat hem nou maar even’, zei Doro.

‘Nee’, zei Clara.

‘Doro zegt dat het mag.’

‘Je mag het niet omdat je te klein bent en hem zal doodmaken.’

‘Ik ben niet klein. Ik wil ’m alleen maar even vasthouden.’

‘Clara, niet zo zelfzuchtig’, zei Doro.

‘Je kunt me niet dwingen’, zei Clara, het diertje stevig vasthoudend.

‘Jawel, hoor.’ Serge dook op haar af en wrong het diertje uit haar handen. Hij hield hem hoog in de lucht, als een vliegtuigje, en holde jouwend door de kamer. ‘Na-na, na-na-na.’

‘Geef terug!’

Clara rende achter hem aan, wrong de hamster uit zijn hand en drukte hem tegen haar borst. Toen merkte ze iets raars op. Of eigenlijk was het niet raar, het was afschuwelijk. De hamster wriemelde niet meer.

‘Ooo! Hij is dood!’

Ze opende haar handen en staarde naar het slappe, pluizige hoopje. Een van zijn oogbollen was eruit gepuild.

‘Zet hem maar terug in zijn kooi’, zei Doro. ‘Hij is waarschijnlijk gewoon bang.’

Ze zetten Fizzy terug in zijn kooi, en om de paar minuten duwde Clara ertegen met haar vinger.

‘Hij heeft ’m vermoord!’ zei ze snikkend.

Marcus keek op van zijn krant. ‘Dat krijg je nou als je ruziemaakt over spullen. Ga nu maar even buitenspelen. Ophoepelen!’

‘Wat moet ik zeggen als ik hem weer mee naar school moet nemen?’ jammerde Clara.

‘We gaan wel op zoek naar een andere’, zei Doro.

Op zaterdag reed Nick Holliday hen naar Doncaster om de dierenwinkels af te struinen. Er waren er maar twee, dus ze waren algauw klaar met struinen. De eerste winkel had één hamster, een albino, dik en wit, met roze oogjes. De andere winkel had vier hamsters, erg schattig, met bruin-grijze streepjes, maar die konden duidelijk niet voor Fizzy doorgaan. Clara barstte weer in tranen uit.

‘Misschien zit er wel een dierenwinkel in Rotherham’, zei Nick.

Maar de hamsters in Rotherham waren nog jonkies.

Ze lieten zich niet uit het veld slaan en reden naar Sheffield; Clara en Serge kibbelend op de achterbank van de auto, met de lege hamsterkooi tussen hen in. Zij wilde dat Serge zou toegeven dat hij Fizzy had vermoord en zou zeggen dat het hem speet, maar hij wilde niet eens toegeven dat de hamster dood was. Hij boog zich telkens opzij om haar te slaan, zodat ze hem moest terugslaan.

Op een gegeven moment zette Nick, meestal een heel gelijkmatig gehumeurde man, de auto in een parkeerhaven en schreeuwde: ‘Als jullie niet nu meteen ophouden, kunnen jullie allebei uitstappen en lopend naar huis gaan!’

In Sheffield vonden ze uiteindelijk een hamster die dezelfde roodbruine kleur had als Fizzy, die zelfs even groot was, met dezelfde witte vacht op zijn buik. Hij had alleen geen zwart vlekje op zijn neus.

‘Hij klopt niet!’ brulde ze stampvoetend.

Nick zei: ‘Niemand zal het verschil zien. Wacht maar af.’

Fizzy werd in een papieren zak begraven in de tuin.

Toen er niemand keek, ging Clara hem opgraven – om te kijken of hij al naar de hemel was gegaan. Ze had op school geleerd dat je naar de hemel ging als je braaf was geweest. Maar hij was er nog steeds.

Toen huilde ze helemaal tranen met tuiten.

De maandag na de vakantie nam ze de nieuwe hamster in zijn kooi mee naar school en gaf hem aan de onderwijzeres, die hem nauwelijks een blik waardig keurde en hem op de natuurtafel zette. Geen van de kinderen toonde belangstelling. Toen stak het meisje dat de hamster vóór haar mee naar huis had gekregen haar vinger op.

‘Juf, het is de verkeerde hamster.’

Het was een mager, sproeterig meisje uit een grote familie met luidruchtige tantes, breedgeschouderde ooms en gemeen uitziende neven en nichtjes die allemaal in de Prospects woonden, een doolhof van vervallen rijtjeshuizen niet ver van school.

‘Nee, hoor’, zei Clara terug. ‘Je kunt het verschil niet eens zien.’

‘Jawel, want de andere had een beetje zwart op zijn neus’, zei het meisje.

De volgende dag werd Clara bij het uitgaan van de school opgewacht door drie neefjes van het meisje. Ze scholden haar uit voor moordenaar, stompten haar, trokken aan haar haar en pikten de haarclipjes met de rode ster, die Moira voor haar had gemaakt. Jen, die hen van school kwam halen maar aan de late kant was, ontging het allemaal. De volgende ochtend kwam het meisje de klas binnen met haar muiskleurige haar vastgezet met de clipjes met de rode ster in plaats van met de gebruikelijke met de roze madeliefjes. Clara zag het meteen, maar zei er niets van.

Niemand anders viel het op.