Monica Kristensen

Vermissing

Uit het Noors vertaald door Marin Mars

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van norla (Oslo)

Oorspronkelijke titel Kullunge, verschenen bij Forlaget Press

Oorspronkelijke tekst © Monica Kristensen, 2008

Published by agreement with Ordfronts Förlag AB Stockholm and Leonhardt and Høier Agency A/S, Copenhagen

Nederlandse vertaling © Marin Mars en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © robinheal – Fotolia.com en Yanterric – Fotolia.com

Kaart © Norsk Polarinstitutt, licence no 1/2012

isbn 978 90 445 2469 7

nur 332

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

hoofdstuk 1
==

Sporen

Donderdag 22 februari 13.30 uur

Hij kroop achter een grote sneeuwhoop en schoof voorzichtig op zijn knieën naar voren. Achter hem lagen nog meer sneeuwhopen, die de weg naar de huizen in Blåmyra, waar de vrijgezellen van het mijnbouwbedrijf woonden, aan het zicht onttrokken. Af en toe reed er een auto voorbij, maar hij bleef buiten het bereik van de koplampen. Het laatste half uur was er geen enkele voetganger voorbijgekomen. Het was niet erg waarschijnlijk dat iemand hem in de gaten zou krijgen. Maar zelf kon hij alles goed overzien.

Het was bitterkoud. Hij trok zijn capuchon goed rond zijn gezicht en vouwde de bontrand naar binnen, tegen zijn voorhoofd aan. Na een tijdje begon er beneden leven in de brouwerij te komen. Kleine figuurtjes renden en kropen door de sneeuw die in de loop van de nacht was gevallen. Hij tuurde naar hen en vrijwel meteen viel zijn oog op het ene figuurtje dat hij zocht. Hij kneep zijn ogen samen van blijdschap. Het berenjong speelde ook vandaag weer buiten. Ze rolde een heuveltje af en zat in een oogwenk onder de sneeuw. Ze krabbelde overeind, viel en verdween uit het zicht, maar kwam al gauw weer tevoorschijn. Twee konijnen kwamen springend en glijdend op haar af. Het ene konijn was groen, een van zijn oren was losgerukt en bungelde tegen zijn wang. Het andere konijn was blauw. Hij keek ze lang na toen ze samen springend achter een schuur aan de andere kant van de speelplaats verdwenen.

Na een paar minuten schoof hij dichterbij. Hij wist dat ze over het hek achter de schuur konden klimmen. Hier had de sneeuw zich zo hoog opgehoopt dat zelfs de kleinste kinderen eroverheen konden. Maar dat wilden ze niet altijd. Soms stonden ze alleen met glanzende, vragende ogen naar hem te kijken – alsof ze niet begrepen wat hij wilde als hij hen wenkte dichterbij te komen.

Zou hij het erop wagen hun wat eten te geven? Een sinaasappel misschien? Nee, het was te koud. Hij kon beter het zekere voor het onzekere nemen en het bij snoep houden. Daar hielden ze van. Hij trok een handschoen uit en tastte in zijn diepe zakken.

Aan de andere kant van het gebouw stond het hoofd van het kinderdagverblijf rillend van de kou boven aan de trap naar de voordeur. Ze keek bezorgd het voetpad af dat langs het kinderdagverblijf liep. Het was eind februari en het was aanzienlijk lichter dan een paar dagen geleden. Over niet al te lange tijd zou de zon voor het eerst dat jaar weer te zien zijn. De bergen rondom het poolstadje reikten naar de hemel en verdwenen in een sprookjeswereld van rood en goud gekleurde wolken. Maar de huizen in Longyearbyen lagen nog steeds in diepe, blauwe schaduwen.

Het hoofd van het kinderdagverblijf had het koud in haar grofgebreide trui, maar desondanks bleef ze het voetpad afturen richting het plein met al zijn lichtjes. Gedaanten haastten zich winkels in en uit en slechts een enkeling stopte om een praatje te maken. In de stille, koude lucht hoorde ze de geluiden duidelijk maar toch wollig, alsof ze in een doosje gevangen zaten.

Waar was dat vervelende kind gebleven? Zou het haar echt gelukt zijn te ontsnappen? Het hoofd van het kinderdagverblijf slaagde er maar niet in haar gevoel van onrust kwijt te raken, maar ze begreep niet hoe Ella de buitendeur dan open had moeten krijgen. De deur viel immers automatisch dicht en het slot zat hoog, buiten het bereik van kindervingertjes. Nee, ze kwam wel weer terecht, zoals de andere kinderen al die keren afgelopen winter weer terecht waren gekomen. Het was alleen zo irritant dat ze niet wist waar ze zich verstopten. En het was bijna miraculeus te noemen dat ze een hoekje hadden weten te vinden om zich te verbergen. Niet beangstigend. Zo ver wilde ze niet gaan. Maar irritant was het wel.

Het hoofd van het kinderdagverblijf realiseerde zich dat haar onrust door iets in haar blikveld veroorzaakt werd. Bergafwaarts over het voetpad richting het Polar Hotel liep een duidelijk spoor. Of liever gezegd twee sporen. Een kaarsrechte lijn met grote voetafdrukken. En daarnaast piepkleine afdrukken van kinderschoenen, die zich door de grote sporen vlochten. Zou iemand Ella hebben opgehaald zonder het te zeggen? In dat geval zou zij er persoonlijk voor zorgen dat dit de allerlaatste keer was dat diegene zich zo onnadenkend had gedragen. Het hoofd van het kinderdagverblijf was daar heel streng in. Ze wilde het ruim van tevoren weten als de kinderen door iemand anders dan de ouders werden opgehaald.

Het zag er vredig uit, de twee sporen in de verse sneeuw. Onberoerd door ook maar een zuchtje wind tekenden de voetafdrukken zich binnen en buiten de lichtkegels van de straatlantaarns scherp af. Voorbij het nieuwe ziekenhuis, dat zo vertrouwenwekkend heldergeel verlicht recht tegenover het kinderdagverblijf stond, lag de weg er verlaten bij. Zo ver ze kon zien, liepen de sporen langs de rand van de sneeuwhopen. Maar de sneeuwvlokken begonnen weer zachtjes uit de stille hemel neer te dalen. IJsnaaldjes kwamen uit het blauwe licht vallen en draaiden besluiteloos rond. Weldra zouden de sporen verdwenen zijn.

Het hoofd van het kinderdagverblijf zuchtte en liep de overvolle gang in, waar kleurige kinderkleding op lage planken en kapstokken was gesmeten. De kinderen waren vanwege de kou vroeg binnengehaald. Ella’s winterpak hing niet aan de goede haak, maar dat zei nog niets. De kinderen waren onverbeterlijk en smeten hun kleren overal maar neer. Maar Ella’s bruine berenmuts met de wollige oortjes lag ook niet op de plank. En haar laarzen waren weg. Ella was trots op haar muts en haar roze leren laarzen met witte bontranden. Niemand anders had zulke laarzen. Ze had ze van haar grootmoeder uit Zuid-Noorwegen gekregen en ze zou het niet in haar hoofd halen ze ergens te laten slingeren. Het hoofd van het kinderdagverblijf bedacht dat als ze de muts en de laarzen vond, Ella niet ver weg kon zijn.

Het kinderdagverblijf lag in het centrum van Longyearbyen. De inwoners zeiden dit zonder enige vorm van ironie. Alleen toeristen maakten zich er vrolijk over dat er begrippen als ‘plein’ en ‘centrum’ werden gebruikt voor de bescheiden verzameling kantoren, winkels en cafés.

Maar de bezoekers snapten het niet. Ze dachten er niet aan dat er vele kilometers verlaten wegen lagen tussen de huizen boven in Adventdalen en de kranen op Kullkaia. Ze hadden geen oog voor de diepe schaduwen die over de huizen in Blåmyra en Skjæringa vielen. En ze vergaten de voetsporen van de ijsberen die onhoorbaar en bijna onzichtbaar tegen de sneeuw door het stadje scharrelden, op weg naar met ijs bedekte fjorden. De inwoners wisten dat er zelfs in het kleinste plaatsje een centrum is waar je je schouders mag ontspannen en je je veilig kunt voelen. En midden in het centrum, tussen alle lichtjes en verbonden door het rustige voetpad, stonden het kinderdagverblijf en het ziekenhuis. Niemand had daar ooit sporen van een ijsbeer gezien.

Het voetpad begon bij het Polar Hotel, liep over het plein met het levensechte bronzen standbeeld van de mijnwerker met een veiligheidshelm op zijn hoofd en zijn houweel, kroop langs het nieuwe Basecamp Hotel, dat stond te pronken met zijn zilvergrijze planken van drijfhout, verbreedde zich weer tussen Rabis Bua en een winkel die sportartikelen verkocht en eindigde ten slotte bij de Hilmar Rekstensweg, waar er voor de voetgangers niet eens een stukje berm overbleef om veilig hun weg te vervolgen. De berm was namelijk het terrein van de sneeuwscooters.

Van het voetpad werd niet veel gebruikgemaakt, slechts korte stukjes per keer, de paar meter van de parkeerplaats bij het kantoor van de krant, Svalbardposten, naar het gebouw waar het postkantoor en de bank gehuisvest waren. Of van de parkeerplaats bij het kantoorgebouw naar het plein. Steeds meer mensen gingen met de auto naar hun werk. Het zou niet lang meer duren of hondeneigenaren en joggers waren de enigen die nog liepen.

De donkere wintermaanden waren niet meer wat ze geweest waren. Vroeger ontmoette je elkaar op de wegen en maakte je een praatje. Iedereen wist wie er buiten was, waar je heen ging en wat er zich zo’n beetje afspeelde. Nu was het moeilijker om alles te volgen. De poolnacht had de rand van de stad heroverd.

‘Heb je Ella gevonden?’ De assistente die de verantwoordelijkheid had voor de oudste kinderen, was op kousenvoeten de gang in komen lopen en stond plotseling naast haar.

Het hoofd van het kinderdagverblijf aarzelde. Ze wilde haar medewerkers niet onnodig ongerust maken. ‘Vlak bij de trap waren sporen van kinderschoenen, maar ze kan toch niet … Zelfs als ze op de een of andere manier het slot van binnenuit heeft opengekregen, zou ze het niet aan de buitenkant op slot hebben kunnen doen. Ze kan er immers niet bij. Maar natuurlijk had een volwassene …’ Ze keek de assistente bedrukt aan. ‘Ben je in alle ruimtes geweest? Ook in de wc’s?’

‘Ik heb overal gekeken. En ik heb haar vader gebeld. Maar hij nam zijn mobiel niet op. Hij is vast in de mijn.’

‘Heb je iets tegen Tone gezegd?’ Het hoofd van het kinderdagverblijf wierp een snelle blik om zich heen.

‘Nee, ze zit binnen met de kleintjes. Ze ziet er zo blij uit, voor de verandering. Ik had niet het hart haar te vertellen dat haar dochter ervandoor is, alweer. De vorige keer ging ze helemaal door het lint.’

De assistente raapte een want op die op de grond lag en legde hem op de plank. ‘Begrijp jij waar die kinderen zich verstoppen? Volgens mij hebben we overal gezocht. Zelfs in het schoonmaakhok.’

Ze bleven elkaar staan aankijken.

De man achter de sneeuwhoop was ervan overtuigd dat niemand hem zag. Hij dacht aan de kinderen en hun rode wangen. Rode neuzen en wangen en het gesnif als ze druppels van hun bovenlip opsnoven. Hun onhandige bewegingen in de winterpakken en hun glanzende ogen die hem met een open, nieuwsgierige blik aankeken. Alsof hij niet anders was dan de andere volwassenen met wie ze in aanraking kwamen. Hij verlangde ernaar hun lijfjes tegen zich aan te drukken. Maar hij strekte nog niet eens zijn hand uit om hun gretige gezichtjes aan te raken.

De kinderen waren blij met het snoep, maar hij kon ze niet overhalen over het hek te klimmen. En hij nam niet het risico zelf de speelplaats op te kruipen. Achter de verlichte ramen kon hij gedaanten heen en weer zien lopen. Een keer stond een van de vrouwen van achter een gordijn lang zijn kant op te turen. Hij had zich heel stil gehouden en hoopte dat hij wegviel in de schaduw van de sneeuwhoop.

Er was niets gebeurd. Geen deur die plotseling werd opengesmeten tegen de buitenmuur. Geen boze stemmen die vanuit het gebouw over de speelplaats naar hem hadden geroepen om te vragen wat hij daar deed.

De uren verstreken. De man achter de sneeuwheuvel had het koud, maar bewoog zich slechts af en toe, voorzichtig en langzaam. Toen was hij plotseling verdwenen.

Het hoofd van het kinderdagverblijf trok haar jas en laarzen aan en ze ging boven aan de trap aan de achterkant van het gebouw staan. Voor haar lag de speelplaats met de glijbanen, schommels en klimrekken. In de blauwe schaduwen bij het hek bij de weg lag een vergeten sleetje. Ella was nergens te zien. Ze riep haar naam, voorzichtig, bijna verlegen. Stel je voor dat er iemand voorbijkwam? Wat zouden de mensen wel niet zeggen als ze haar daar zomaar in het wilde weg zagen staan roepen? Maar haar stem droeg niet ver. Alsof die halverwege de speelplaats opgaf en in de verse sneeuw wegzakte.

De schuur lag in de schaduw. Er zat een roestige oude haak op de deur. Dat had Ella niet zelf kunnen doen. Maar stel dat een van de kinderen haar had opgesloten? En dat niemand haar om hulp had horen roepen? Het hoofd van het kinderdagverblijf dacht al niet meer aan alle angstaanjagende alternatieven toen ze snel de trap af liep.

De kinderen zagen het hoofd van het kinderdagverblijf vanuit het hol in de opgehoopte sneeuw. Ze giechelden, weliswaar heel zachtjes van achter hun dikke wanten. Eerst kwamen die supergrote laarzen de traptreden af stampen. Toen liep ze met grote, knerpende stappen door de sneeuw op de speelplaats naar de schuur. Ze had haar bruine donsjas aan. Wat moest ze nou in de schuur? Magnus stak zijn hoofd uit het hol om beter te kunnen zien wat ze aan het doen was, maar hij werd door Kalle nogal hardhandig teruggetrokken. Ze bleven stil zitten en trokken waarschuwende grimassen naar elkaar.

Nog niet zo lang daarvoor had de assistente de kinderen naar binnen gejaagd omdat het buiten zo koud was. Maar hun zakken zaten vol snoep dat ze nog niet ophadden en het was Kalles idee om zich in het hol onder het kinderdagverblijf te verstoppen. De andere kinderen gingen zoetjesaan naar binnen, maar het groepje vriendjes verstopte zich onder het gebouw. Nu kropen ze dieper de nauwe sneeuwtunnel in. Ze begrepen dat het hoofd van het kinderdagverblijf hen waarschijnlijk aan het zoeken was. Maar ze zou hen toch niet vinden. Volwassenen waren zo dom. De kinderen konden er niet over uit. Volwassenen begrepen nooit iets. Het hoofd van het kinderdagverblijf dacht nota bene dat ze de buitendeur niet eens konden openkrijgen!

‘Vet dom’, fluisterde Kalle, die bijna zes jaar was. Hij kende alle coole woorden. ‘Mega. Sjuper megadom.’ Zijn voortanden waren eruit en af en toe sliste hij een beetje. Dan leek hij niet zo stoer en volwassen als hij wilde.

De vier kinderen wurmden zich achterwaarts verder naar de grote open ruimte onder het kinderdagverblijf. Ze probeerden geen geluid te maken, maar hun winterpakken kraakten in de sneeuw. En ze konden het niet laten zachtjes te kibbelen terwijl ze steeds verder onder het kinderdagverblijf kropen.

‘Hé, niet duwen.’

‘Jij duwde. En je schopte me met je laars, dus.’

‘Niet waar! Dat was …’

De geluiden werden zachter en stierven weg.

Zoals de meeste gebouwen in Longyearbyen was het kinderdagverblijf op hoge palen gebouwd die diep in de grond waren geslagen. Op Spitsbergen waren maar twee manieren van bouwen: je kon de gebouwen direct op de bodem neerzetten, zodat ze met de smeltende en opvriezende bovenste laag permafrost meebewogen, of op palen die lang genoeg waren om de laag die nooit ontdooide te bereiken. De eerste methode was de beste voor houten gebouwen, die naar gelang het jaargetijde meebewogen en werkten. De tweede methode moest bij stenen gebouwen worden toegepast, anders kwamen er grote scheuren in de muren. De huizen op palen hadden het voordeel dat de sneeuw door de open ruimtes onder het huis door werd geblazen, als ze gunstig waren geplaatst ten opzichte van de wind. Maar het kinderdagverblijf lag lager dan de omgeving. In sneeuwrijke winters hoopte de sneeuw zich rond het gebouw op en ontstond er een onzichtbare holte.

Van het hoofd van het kinderdagverblijf mochten de kinderen onder het gebouw spelen. Het was er donker, de grond lag bezaaid met gruis en steentjes en het rook er naar ijzer en aarde. En het was er nauw en laag, in elk geval voor volwassenen. Aangezien de meeste kinderen in het Kullungen-kinderdagverblijf ouders hadden die op de een of andere manier een band hadden met het mijnbouwbedrijf Store Norske Spitsbergen Kulkompani, had ze tussen de rijen palen gangen gemaakt zodat de kinderen kolenmijntje konden spelen. Ze had echte mijnlampen, die het kinderdagverblijf – samen met andere spullen – van het mijnbouwbedrijf cadeau had gekregen, op regelmatige afstand van elkaar bevestigd. Het hoofd vond dat ze erin was geslaagd een realistisch model van een mijn te maken, waar de kinderen iets over mijnbouw konden leren. De hele zomer en herfst werd er onder het gebouw gespeeld. ’s Winters zaten de gangen vol stuifsneeuw. Dat dacht het hoofd tenminste.

Maar een paar kinderen hadden ontdekt dat er ook in de winter grote open ruimtes onder het gebouw waren. Als ze zich door een gat wurmden dat zich altijd in de luwte van de trap naar de speelplaats vormde, gleden ze door een sleuf naar beneden en belandden ze in een lage, donkere grot van harde sneeuw. Ze hadden geleerd kleine openingen naar het voetpad te graven. Door deze gaten sijpelde het licht van de straatlantaarns naar binnen. Zo konden ze de voorbijgangers bespioneren – of in elk geval konden ze raden wie er bij de schoenen hoorde.

Maar vandaag hadden ze iets anders aan hun hoofd. ‘Je mag niet op de sneeuwhoop bij de schuur klimmen. Dan verpest je alles’, zei Kalle boos tegen een jongetje dat er een van een tweeling was. ‘Zeg me na: ik beloof dat ik niet over het hek zal klimmen.’ Kalle sprak een onbestemd, zangerig dialect, een mengelmoesje van het dialect uit Trøndelag en het Noord-Noors dat de meeste mensen spraken die in Longyearbyen waren opgegroeid.

Het driejarig jochie knikte, het huilen stond hem nader dan het lachen. ‘Ik wou alleen de chocola pakken die hij me wilde geven, ik wou niet …’ Hij snifte en veegde met zijn mouw langs zijn neus.

‘Ja, ja.’ Kalle draaide zich wijsneuzig om. ‘Maar als je het weer doet, trek ik het andere oor van die konijnenmuts van je er ook af.’

‘Doe niet zo lullig.’ Magnus wist ergens wel dat er een reden moest zijn dat hij zich, zo vaak hij durfde, tegenover zijn leeftijdgenootje moest laten gelden.

‘En jij mag niet vloeken!’ riep Ella verontwaardigd.

‘Sssst’, deden de drie jongens, die zich naar haar omdraaiden, omdat ze nu eenmaal een meisje was. ‘Ingrid kan ons horen, stil nou, jullie, alle drie.’

Zoals gewoonlijk had Kalle het laatste woord. Hij stak zijn handen in de zak van zijn winterpak. ‘Wat hebben jullie gekregen?’ Drie toffees en een zakje snoep werden op de grond gelegd. Nauwlettend in de gaten gehouden legden ook de anderen hun oogst in de sneeuw. Ze verdeelden alles eerlijk en stopten het lekkers snel in hun mond. Een tijdje zaten ze, voor hun doen vreedzaam, zachtjes te smakken.

‘Had de zesde man jou daarnet geduwd?’ vroeg Ella aan Kalle.

‘De zesde man bestaat niet.’ Kalle keek haar streng aan. ‘Alleen gekken geloven in hem. A-mateurs!’ De vader van Kalle was opzichter in Svea en werkte al meer dan twintig jaar bij het mijnbouwbedrijf.

‘Wat is de zesde man?’ vroeg het jochie dat een tweelingbroertje had, en hij keek angstig om zich heen.

‘Dat is iemand die achter de kompels aan de mijn in loopt, en niemand weet wie hij is’, verklaarde Kalle superieur. Het joch zag eruit alsof het er niets van begreep. ‘Kompels. Je weet wel, de mijnwerkers. Als ze diep in de mijn kolen hakken. Het is donker in de mijn, weet je wel. Misschien wel donkerder dan hier. En dan, als ze dus … Als iemand zich omdraait om te kijken wat de anderen doen … Dan zien ze dat er één te veel is. Als ze met zijn vijven zijn, lijkt het plotseling alsof ze met zes man kolen aan het hakken zijn. Dat is de zesde man. En alleen zo iemand als de vader van Ella, van die nieuwel… nieuwk… die hier nieuw is, gelooft in spoken.’

Ella sloeg haar ogen neer. Ze wilde haar vader verdedigen. Maar ze wist niet goed wat ze moest zeggen. ‘Maar pappa gelooft in de zesde man. Hij heeft hem gezien, dus’, zei ze uiteindelijk. Maar Kalle had geen zin om antwoord te geven. Er viel een stilte.

‘Wat zou er nog meer hieronder zijn?’ vroeg Magnus plotseling. Hij had zijn laatste snoepjes al op.

Kalle haalde zijn schouders op. Maar Ella was nieuwsgierig. ‘Zullen we even kijken?’ Ze kroop door een lage opening in de sneeuw en verdween in het donker. De andere kinderen bogen zich voorover om te kijken en Magnus wurmde zich langzaam achter haar aan. Niet lang daarna hoorden ze een gilletje van Ella. ‘Help, het stort in. Ik kreeg sneeuw in mijn nek. Wow. Hier is een best wel groot hol. Kom nou maar!’

Maar Kalle trok Magnus aan zijn been weer terug en riep dat ze naar de uitgang moesten om te kijken of het hoofd van het kinderdagverblijf al naar binnen was gegaan.

‘Ik heb het koud’, snufte het jongetje dat een tweelingbroertje had. ‘Kom nou.’

Kalle kroop als eerste uit het gat en lette erop dat niemand hen van achter het raam kon zien. Hij liep voorzichtig de trap op en bonsde een paar keer op de buitendeur. Binnen schoof het tweelingbroertje de bank voor de deur en klom erop zodat hij bij het slot kon. Het kostte wat moeite om het open te krijgen. Maar toen lukte het en hij schoof de bank weer op zijn plaats. Hij bonsde een keer met zijn hand tegen de buitendeur zodat Kalle wist dat de kust veilig was.

Maar onder het gebouw worstelde Ella om zich om te draaien in het nauwe gangetje van opeengepakte sneeuw. Ze kreeg het warm en begon te zweten. En ze vond het stom dat niemand op haar had gewacht. Toen ze er eindelijk uit kwam gekropen, waren de anderen haar ver vooruit. En ze vergat het slot weer dicht te doen.

Aan de andere kant van het kinderdagverblijf, op het voetpad, zette een paar grote leren laarzen zich in beweging. Ze stampten een beetje, want de man die ze aanhad, had een tijdje naar de kinderen onder het gebouw staan luisteren. Hij glimlachte. Een weemoedige, bijna knappe glimlach in een zo lelijk gezicht.

hoofdstuk 2
==

Vermist

Donderdag 22 februari 16.10 uur

‘Spreek ik met het gouverneurskantoor?’ Haar stem klonk geïrriteerd.

‘Ja, jazeker. Je spreekt met Knut Fjeld, ik heb dienst. Het spijt me, maar ik sta nu thuis te koken. De centrale is gesloten, dus …’

‘Ja, dat weet ik. Anders was ik ook niet naar jou doorverbonden. Dit is toch de diensttelefoon?’ Hij had kennelijk een resolute dame aan de lijn.

‘Jazeker. Waar gaat het over?’

‘Nou.’ Ze zuchtte. ‘Dit ligt een beetje gevoelig. Het zal wel een beetje …’ Ze aarzelde. ‘Maar we vonden toch dat we jullie moesten bellen.’

Oké, zeg het nu maar, dacht Knut. Hij had zich verheugd op een avondje tv op de bank zonder verplichtingen. Maar hij zei niets. Vaak was zwijgen een goede manier om mensen aan het praten te krijgen.

‘Ik heet Ingrid Eriksen en ik ben het hoofd van het Kullungen-kinderdagverblijf. En nu blijkt … nou ja, we kunnen een van de kinderen niet vinden. Haar moeder werkt hier. Vanmiddag zou ze haar dochter afhalen, maar toen was die verdwenen. We hebben het hele kinderdagverblijf afgezocht. En bovendien is haar buitenkleding er niet. Laarzen, muts, winterpak en wanten, alles is weg.’

Knut streek door zijn haar. Hij wist niet goed wat hij moest zeggen. Het enige wat in hem opkwam, was dat er een heel simpele verklaring voor moest zijn. Kinderen verdwenen niet op Spitsbergen. Hij kon zich geen enkel geval herinneren.

‘Ja, we denken natuurlijk niet dat … ik bedoel … Longyearbyen is maar klein. En we weten precies wie hier wonen. We denken dan ook niet dat er sprake is van een misdrijf. Maar het punt is … het is zo koud. Het is meer dan twintig graden onder nul. Ik moet er niet aan denken dat … Stel je voor dat ze alleen naar buiten is gegaan en van een helling is gevallen, of dat ze verdwaald is, of …’

‘Kan ze alleen weggegaan zijn?’ Eindelijk begonnen Knuts gedachten zich te ordenen. ‘Kan ze zich zelf aankleden?’

‘Ja, natuurlijk. Ze is bijna zes. Maar we hebben de buitendeuren altijd op slot. De sloten zitten zo hoog dat de kinderen er niet bij kunnen. En waarom zou ze op eigen houtje naar buiten gaan? Geen van de kinderen heeft dat ooit gedaan. Ze worden door hun ouders afgehaald of door iemand anders, als de ouders dat met ons hebben afgesproken. We hebben heel strenge regels. Maar …’

‘Maar?’

‘Het kan dat haar vader haar zonder het ons te laten weten heeft opgehaald.’

‘Maar als haar vader haar heeft opgehaald, is ze toch niet echt vermist? Is haar moeder thuis geweest om te kijken of ze daar zijn? Over wie hebben we het trouwens?’

Ingrid Eriksen zuchtte opnieuw. ‘We hebben naar hun huis gebeld. We zijn niet helemaal achterlijk. Haar vader heet Steinar Olsen. Hij is mijnbouwkundig ingenieur bij Store Norske. Jullie zijn na Kerst verschillende keren bij hen thuis geweest. Huiselijk geweld, weet je dat niet meer?’

Er was kennelijk geen mens in Longyearbyen die geloofde dat binnen het gouverneurskantoor het beroepsgeheim en de Wet bescherming persoonsgegevens in acht werden genomen. Het hoofd van het kinderdagverblijf ging er, zoals de meeste inwoners, als vanzelfsprekend van uit dat alle politiemensen op de hoogte waren van de details van zaken waar het bureau zich mee bezighield. En Knut had inderdaad ambtshalve met Steinar Olsen te maken gehad. Maar niet vanwege huiselijk geweld.

Ze vervolgde: ‘Helaas hebben de bezoekjes niet geholpen. Gisteren nog was hij zo bezopen dat hij de meubels vernielde en van de trap donderde – zonder dat jullie gewaarschuwd werden. Vorige keer hadden de buren gebeld, maar Tone is te loyaal om jullie erbij te halen. Ze schaamt zich waarschijnlijk ook. We hebben geprobeerd haar aan haar verstand te brengen dat al die toestanden hun weerslag hebben op hun dochter. Gisteren had ze gezegd dat ze wilde scheiden en dat draaide dus uit op geweld en bedreigingen. Daarom is ze ervan overtuigd dat Steinar Ella zonder iets te zeggen bij het kinderdagverblijf heeft opgehaald. Om haar een lesje te leren.’

‘Dus Tone Olsen vraagt of de politie mee wil gaan naar haar huis? Om haar man te kalmeren?’

‘Ja, precies’, antwoordde het hoofd van het kinderdagverblijf, duidelijk opgelucht. ‘En je mag hem gerust even flink toespreken.’

‘Het is niet onze taak mensen te bedreigen’, zei Knut. ‘Maar ik kan hem wel op de consequenties wijzen van een aanklacht wegens ontvoering.’ Hij hoopte dat het hoofd van het kinderdagverblijf zijn diepe zucht toen hij zijn mobiel dichtklapte niet had gehoord.

Ondanks de kou stonden de twee vrouwen bij de trap voor het kinderdagverblijf te wachten toen Knut de zwarte gouverneursauto het voetpad op stuurde. Strikt genomen was dat niet toegestaan en Knut wierp een snelle blik richting het kantoor van Svalbardposten. Het was algemeen bekend dat de redacteur van het plaatselijke sufferdje vaak achter de gordijnen voor het raam dat op het plein uitkeek stond te loeren, op zoek naar onderwerpen voor zijn sarcastische redactionele artikelen. Maar het raam was donker, zonder schaduwen erachter.

Knut stapte uit de auto. Je zag meteen wie de moeder van het vermiste kind was. Ze staarde met roodomrande ogen onder de bontrand van de capuchon van haar anorak uit.

‘Geen nieuws?’

‘Nee, niets.’ Het antwoord kwam van de langste vrouw, het hoofd van het kinderdagverblijf. Knut kon zich niet herinneren dat hij haar eerder had gezien, maar tegelijkertijd wist hij dat dat zeker wel het geval was geweest. Longyearbyen was niet groot, iets minder dan tweeduizend inwoners.

Ze stak met een glimlachje haar hand uit. ‘Ingrid Eriksen. We hebben elkaar nog niet eerder ontmoet, maar ik weet wel wie je bent.’

Knut deed de portieren open en het hoofd van het kinderdagverblijf ging naast hem zitten. Ze leek optimistischer dan aan de telefoon. Maar Tone Olsen dook in elkaar op de achterbank en gaf nauwelijks antwoord op Knuts vragen.

‘Wanneer heb je Ella voor het laatst gezien? Weet je dat nog?’

Ze snoof. ‘Rond twee uur, toen de kinderen van de speelplaats kwamen.’

‘Heb je met haar gepraat? Zei ze iets waardoor je het idee kreeg dat ze door je man zou worden opgehaald?’

‘Nee-e, we hebben elkaar alleen even geknuffeld. Ze had ijskoude wangen en haar muts zat onder de sneeuw. Ik vroeg waar ze geweest was, maar ze rende zonder antwoord te geven naar de speelruimte voor de oudere kinderen.’

Het hoofd van het kinderdagverblijf onderbrak haar. ‘Ze kwam heel laat binnen, zeker tien minuten na de anderen. En ze was de laatste. Ik heb zelfs aan de andere kant van het gebouw naar haar gezocht, waar het voetpad loopt. Er is iets geks mee, maar …’ Ze wierp een snelle blik schuin achter zich op Tone Olsens angstige gezicht en besefte dat dit niet het moment was om de politiebeambte over de merkwaardige, kortstondige verdwijningen van verschillende kinderen de laatste weken te vertellen.

Knut lapte opnieuw de verkeersregels aan zijn laars, en de gouverneursauto vervolgde zijn weg over het voetpad en sloeg af bij het nieuwe Polar Hotel. Een enkele toerist liep vlak langs de sneeuwhopen langs de weg, uitgedost in een dik winterpak of donsjas. Maar ze waagden zich niet ver, en langs de weg naar Blåmyra, waar de familie Olsen woonde, was geen voetganger meer te bekennen. Hoewel het winter was en de zon zelfs midden op de dag onder de horizon bleef, was het behoorlijk licht – een dromerige blauwe gloed die boven de gletsjers hing. Knut reed met dimlicht en waar dit op de sneeuwhopen langs de weg viel, tekenden zwarte schaduwen zich af tegen de witte sneeuw. In het schijnsel van de koplampen zag hij in feite minder details dan daarbuiten.

‘Je denkt toch niet dat iemand …’ Ingrid Eriksen sprak zachtjes, naar Knut toegedraaid, ze kwam nauwelijks boven de ronkende motor uit. ‘Het is toch ondenkbaar dat mensen met dat soort neigingen hierheen komen zonder dat jullie daarvan op de hoogte zijn?’

Knut schudde zijn hoofd. ‘Het gouverneurskantoor controleert de mensen die naar Spitsbergen komen niet. Dacht je dat echt?’

‘Je leest zo veel rare dingen in de kranten, je wordt er gewoon bang van. Maar het is waarschijnlijk wat vergezocht. Die dingen gebeuren op het vasteland, niet hier.’ Ingrid Eriksen schudde haar hoofd en keek achterom. Maar Tone Olsen had niet geluisterd. Ze zat met een strak gezicht verzonken in haar eigen gedachten.

Knut reed omhoog langs de lange rij huisjes aan weg 230. Steinar Olsen woonde met zijn gezin in het hoogstgelegen huis aan hun rechterhand.

‘Zijn auto staat er niet’, zei Tone Olsen en ze tuurde uit het raampje dat ze naar beneden had gedraaid.

Naast het berghok dat uit de rij huisjes naar voren sprong, was ruimte om te parkeren. Knut draaide zich om en zag een sneeuwscooter, maar geen auto. ‘Zet hij hem altijd hier? Jullie hebben geen garage?’

Ze schudde haar hoofd en keek naar de eerste verdieping. ‘Er brandt geen licht in de kamer.’

Het hoofd van het kinderdagverblijf keek Knut bezorgd aan. ‘Hij neemt niet op, noch op zijn mobiel, noch op het vaste nummer. We hebben geen idee in wat voor stemming hij is.’

Voor Knut de kans kreeg antwoord te geven, opende Tone Olsen het achterportier van de auto, sprong eruit en rende de trap op. Ze greep de deurkruk. De deur was niet op slot en ze verdween in het huis.

Ze bleven bij de auto staan. Beiden stonden te luisteren of ze binnen stemmen of andere tekenen van leven hoorden, maar er kwam geen geluid uit het huis. ‘We moesten maar naar binnen gaan.’ Knut was in twee grote stappen de trap op en liep door naar de eerste verdieping.

Tone Olsen was zo de kamer in gerend, zonder eraan te denken haar laarzen uit te trekken. Ze liet een spoor achter van smeltende klonten sneeuw. Ze keek achter de bank, liep snel terug naar de keuken, rende de trap af en deed de deuren van de twee slaapkamers open. Beide waren leeg. Kleren, frutseltjes, een haarborstel en een badstoffen handdoek lagen over de bedden verspreid. De kamers lagen er net zo bij als die ochtend, toen ze met haar dochter de deur uit was gerend om op tijd in het kinderdagverblijf te zijn. Het hoofd van het kinderdagverblijf bleef op de eerste etage, maar Knut probeerde Tone op haar panische zoektocht bij te houden. Ten slotte moest ook zij inzien dat ze er niet waren. Ze kwam met langzame, zware stappen de trap op en bleef midden in de kamer staan.

‘Heb je hem vanmorgen gesproken?’

‘Nee, maar ik wist dat hij naar Mijn 7 moest. Ze hadden problemen bij de kolenwinning.’

‘Hij zei niets bijzonders toen hij wegging?’

‘Nee. Ella en ik gingen weg voordat hij was opgestaan. Hij versliep zich. En ik was niet van plan hem wakker te maken.’ Tone Olsen keek weg, met een koppige uitdrukking op haar gezicht.

‘Maar kun je ergens uit opmaken of hij hier met Ella is geweest als hij haar inderdaad bij het kinderdagverblijf heeft opgehaald?’

‘Nee, maar … ik heb er niet zo op gelet hoe het eruitzag toen we weggingen. Ik bedoel, we wonen hier. Die spullen slingeren hier altijd rond. Haar kleren … Nee, ik weet het niet.’

Toch klopte er iets niet in het kamertje van haar dochter. Maar ze kon niet bedenken wat het was. Er ontsnapte haar een wanhopige snik. Ze was er zo zeker van geweest dat Ella bij haar man was, en dat ze thuis zouden zijn. Eigenlijk had ze zich er alleen zorgen over gemaakt of hij gedronken had en of hij nog verder zou willen ruziën.

Ze draaide zich om en liep naar de keuken, waar het hoofd van het kinderdagverblijf bij het aanrecht stond.

‘Misschien zijn ze hier wel geweest.’ Ze liet zich op een stoel aan de keukentafel vallen. ‘Volgens mij zag het er vanmorgen niet zo uit. In elk geval heeft iemand hier, toen wij al weg waren, brood zitten eten.’

Knut keek de keuken rond. Er lag beleg op het aanrecht, worst en leverpastei. Op de keukentafel lag een half opgegeten boterham naast een glas waar nog een restje melk in zat.

‘Weet je zeker dat dit er niet stond toen jullie weggingen?’

Tone Olsen zat op de keukenstoel en had haar handen voor haar gezicht geslagen.

‘Ja, ik geloof het wel … en Steinar drinkt geen melk.’ Ze kreunde zachtjes. ‘Wat heeft hij gedaan? Waar heeft hij haar mee naartoe genomen? O, als ik haar maar terugkrijg, dan zal ik nooit meer zo tegen hem tekeergaan. Maar hoe moet ik hem dat zeggen als hij niet thuis is? Wat moeten we doen? Kunnen we op de radio een bericht uitzenden?’

Ingrid Eriksen liep naar haar toe en legde een hand op haar schouder. ‘Dit is niet jouw schuld, Tone. Zo moet je niet denken!’

‘Je kunt overwegen aangifte te doen’, zei Knut. ‘Maar eerst moeten we gaan zoeken op de plaatsen waar je man Ella mee naartoe genomen kan hebben. Kunnen ze in Café Busen of in Kroa zijn? Of zijn ze misschien op bezoek bij vrienden?’

Hij schoof allerlei beangstigende gedachten ter zijde. Ze moesten rustig blijven praten, anders zou de moeder van het meisje weleens kunnen instorten. Hij wendde zich tot het hoofd van het kinderdagverblijf. ‘Kun je ons een beetje helpen? Als jij de cafés rondbelt om te vragen of Steinar Olsen en Ella daar zitten te eten, maken Tone en ik een lijstje van hun vrienden.’

Anne Lise Isaksen, met ingang van het nieuwe jaar aangesteld als gouverneur, was net klaar met eten toen Knut belde. Ze lag languit op de bank met een kop koffie binnen handbereik op de lage, lelijke salontafel van vergeeld grenen. Er waren te veel woningen in Longyearbyen die met dat soort meubels waren ingericht. Natuurlijk kon je op het vasteland andere, modernere meubels kopen en zelf het transport regelen. Maar dat was bijna twee keer zo duur en de meeste mensen die naar Spitsbergen verhuisden, zagen ervan af. Grenen meubels waren goed genoeg, slijtvast en praktisch. En niemand kwam immers voorgoed hierheen. Meestal ging het maar om twee tot vier jaar.

Ze bladerde verstrooid door een tijdschrift terwijl ze de stem in de telefoon aanhoorde. Maar na een tijdje drong de ernst van de situatie tot haar door. ‘Er is een kind verdwenen uit het kinderdagverblijf?’ vroeg ze ongelovig. ‘Maar het is stervenskoud buiten. Wat als ze verdwaald is? Of in een sneeuwhoop ligt en er zelf niet meer uit kan komen?’

Knut probeerde het verband met de echtelijke ruzie de avond ervoor uit te leggen en Tone Olsens overtuiging dat het meisje door haar vader was opgehaald. Maar gouverneur Isaksen onderbrak hem: ‘Kunnen we eigenlijk wel het risico nemen tijd te verliezen? Stel je voor dat het meisje echt vermist is en het puur toeval is dat jullie Steinar Olsen niet kunnen vinden?’ Ze was overeind gekomen en stond midden in de kamer. ‘Je krijgt een uur. Als het meisje dan niet gevonden is, moeten we groot alarm slaan.’

Steinar en Ella Olsen waren niet in een café in de stad. Voor de zekerheid belde het hoofd van het kinderdagverblijf ook naar de hotels en pubs. Maar niemand had vader en dochter gezien. Toen kreeg ze een ingeving, belde de twee andere medewerkers van het kinderdagverblijf en lichtte hen in. Ze verdeelden de ouders onder elkaar en begonnen met hernieuwde hoop rond te bellen. Het was alsof elk volgend telefoontje dat ze pleegden in één klap een eind zou kunnen maken aan deze onwerkelijke situatie. Ingrid Eriksen kon de woorden haast proeven. ‘Dank je wel, dat is een hele opluchting. Nee, we waren een beetje ongerust. Aangezien niemand tegen Tone had gezegd dat Ella met jullie mee naar huis zou gaan. Gewoon een misverstand, dus. Bedankt.’ Maar dat gesprek kwam er niet. Er was slechts verwarring en nieuwsgierigheid en ongeruste vragen. Ella was niet met een ander kind mee naar huis gegaan.

Knut begon ongeduldig te worden. Natuurlijk zou het meisje snel weer terechtkomen. Niemand verdween op Spitsbergen. ’s Winters was de archipel, afgezien van de dagelijkse vliegverbinding met het vasteland, zo goed als geïsoleerd. Ze wisten precies wie er in Longyearbyen woonde, wie er op bezoek was en wie er weer vertrok. Maar tegelijkertijd moest hij ergens aan denken. Dit hadden ze op het gouverneurskantoor al eens tegen elkaar gezegd – nog niet eens zo veel maanden geleden. En uiteindelijk zaten ze toen met een lijk.

hoofdstuk 3
==

Schaduwen

In de koolzwarte Spitsberger mijnen

waar het zonlicht nooit is geweest,

waar het donker nooit zal verdwijnen

en de duisternis alles beheerst.

Woensdag 3 januari 08.20 uur

Steinar Olsen meldde zich ’s morgens vroeg bij de personeelsafdeling, hij was nerveus en hij was zich er terdege van bewust dat hij deze kans met beide handen moest aangrijpen. Het was zijn eerste werkdag als mijnbouwkundig ingenieur bij Store Norske Spitsbergen Kulkompani as in Longyearbyen.

‘Je weet, je hebt maar één kans om een goede eerste indruk te maken’, had de personeelsconsulent met vriendelijke stem gezegd, zonder te beseffen hoezeer zijn woorden de nieuwe mijnbouwkundig ingenieur angst aanjoegen. Maar bij Store Norske wisten ze immers niets over de pijnlijke manier waarop er een einde was gekomen aan zijn vorige arbeidsovereenkomst in Tromsø. Daar had hij in zijn sollicitatiegesprek natuurlijk met geen woord over gerept – en in Tromsø zou waarschijnlijk geen mens erover beginnen.

De man op de personeelsafdeling in het grote blauwe gebouw bij de kaden wilde alleen maar vriendelijk zijn. Steinar Olsen zou in Mijn 7 door hem worden rondgeleid voordat hij de volgende dag echt aan de slag zou gaan. Maar op het laatste moment kreeg de man een telefoontje en Steinar Olsen moest een auto lenen en in zijn eentje de berg op rijden. Hij moest bij de bovengrondse gebouwen zijn, legde de man uit. Het was niet erg moeilijk te vinden. Er liep maar één weg vanuit het stadje naartoe. Bovendien heette die: Mijn 7-weg. Steinar kon tegen de stroom van met kolen beladen vrachtwagens in rijden tot hij de gigantische hekken naar de mijn zag. Het kon haast niet missen.

De weg was steil en slingerde in haarspeldbochten omhoog. Aan de kant van Longyearbyen was een steile, met ijs bedekte helling. Als je van de weg af raakte, zou de auto pas op de bodem van het dal tot stilstand komen. De vangrail vertoonde duidelijke krassen van auto’s die hem hadden geschampt. Er lag een laag verse sneeuw op het ijs. Steinar reed met een gangetje van dertig kilometer per uur en telkens als hij de grote vrachtwagens met kolen tegenkwam, hield hij bijna helemaal stil. Bij de enige splitsing richting top reed hij verkeerd en het zweet stond hem in de handen toen hij op een bespottelijk kleine uitwijkplaats moest keren.

De bovengrondse gebouwen van Mijn 7 lagen vlak tegen de bergwand aan. Hij parkeerde de auto bij een paar barakken en liep op een drafje over de met ijs bedekte bodem, die glibberig was van het kolenstof en het gruis. De hekken naar de mijn waren enorm, zeker twee keer zo hoog als die van een doorsneehuis. Kleinere deuren van normale grootte gaven toegang tot de enorme hal. Het gebouw was niet veel meer dan een hangar op een plein waar de jeeps met mensen die in de mijn werkten de berg in en uit reden. De kolen werden met een transportband naar een andere plek vervoerd. Deze ingang was voor mensen en materieel bedoeld.

Aan de ene kant van de hangar stonden een paar barakken met verschillende verdiepingen. Voor een raam op de bovenste verdieping stond een man de boel in de gaten te houden. Hij had zijn koptelefoon omhooggeschoven en gebaarde dat Steinar de andere kant op moest, toen hij diens aarzelende stappen richting barakken opmerkte.

De nieuwe mijnbouwkundig ingenieur was laat. Toen hij haastig de kleedruimte in liep, was de dagploeg al op weg naar het transport. Een groepje mannen in mijnuitrusting met uitdrukkingsloze gezichten en waakzame ogen drong zonder hem een blik waardig te keuren langs hem heen de deur door. De ploegbaas haastte zich achter de anderen aan, maar zei in het voorbijgaan: ‘Lars Ove en Kristian nemen je in de mijn mee naar de kolenwinplaats. Ze leiden je rond en ze kunnen je vragen beantwoorden.’ Hij verdween, maar je hoorde zijn stem nog door de halfopen deur. ‘Kristian, pak even kleding en veiligheidsuitrusting. Blauwe helm, geen witte. En geen geintjes. Jullie weten wat ik bedoel.’ En alsof het hem nu pas inviel tegen de nieuwe mijnbouwkundig ingenieur: ‘Ja, welkom bij ons. Hoop dat het je bevalt. Dat zal waarschijnlijk …’ Zijn stem verdween in het geronk van een luidruchtige motor die opgestart werd.

Steinar Olsen nam de smerige ruimte met aftandse metalen kasten langs twee van de muren in zich op. Er stonden kisten met helmen en laarzen onder een vlekkerige spiegel. Aan de korte muur hing een rij wastafels. Een andere kast, breder en lager dan de kledingkasten, bevatte volgens een papiertje dat erop geplakt zat zelfredders, maskers, accu’s voor hoofdlampen.

Er zaten twee mannen op de lage houten bank midden in de kleedruimte. Ze moesten de nieuwe rondleiden en hem zowel van de veiligheidsvoorschriften als van de ongeschreven wetten op de hoogte brengen. ‘Zorg dat hij zich welkom voelt bij het team’, zoals de opzichter het zo populair had uitgedrukt. Maar de twee hadden andere plannen. Zonder zich te haasten rookten ze hun sigaretje met een metalen dekseltje vol as en peuken tussen hen in.

‘Goeiemorgen’, zei de nieuwe mijnbouwkundig ingenieur en hij bleef in de deuropening staan.

De twee mijnwerkers kwamen langzaam overeind, haastten zich niet naar hem toe te gaan. Als mijnbouwkundig ingenieur zou de nieuwe geen directe invloed hebben op hun dagelijkse bezigheden. Toen de opzichter hun had gevraagd of ze hem wilden rondleiden, liepen ze niet bepaald over van enthousiasme. ‘Waarom wij? Kan niet iemand van kantoor of de mijnchef of …’ had Lars Ove nors geprotesteerd. De opzichter had zijn ergernis onderdrukt en geduldig geantwoord dat er, zoals ze ongetwijfeld wisten, moeilijkheden waren met de transportband in het binnenste van de mijn en dat zowel de mijnchef als hijzelf de hele ochtend daar bezig zou zijn. ‘Oké, maakt mij niet uit’, had Kristian geantwoord, zoals hij de meeste gesprekken afsloot.

Puur voor de lol – maar vooral omdat de twee mijnveteranen erom bekendstonden dat ze nieuwelingen zo aanpakten als ze daar zin in hadden – hadden ze de versperringen bij de doorgang naar een reeds lang gesloten mijn weggehaald. Deze was al jaren dicht, maar er was iets wat de mensen aantrok – iets ouds en angstaanjagends in de duisternis, de lage, ongezekerde gangen die iets dreigends hadden. De twee rondleiders waren van plan met de jeep er een stuk in te rijden en ze waren benieuwd of de nieuwe ingenieur zou begrijpen dat het er in een moderne kolenmijn niet zo uitzag. Voor zover ze wisten, had hij in Tromsø gewerkt voordat hij naar Spitsbergen kwam – er was iets gebeurd met een installatie in een tunnel van de ene kant van het eiland naar de andere kant.

Aanvankelijk gedroegen ze zich voor hun doen keurig. Ze stelden zich voor, heetten de nieuwe ingenieur welkom en voorzagen hem van overall, veiligheidslaarzen en helm met hoofdlamp. Ze maakten de accu vast aan een riem om zijn middel en gaven hem stofmasker, zuurstofhouder en zelfredder. Maar vervolgens, toen hij zich eenmaal ontspande, begonnen ze hem de stuipen op het lijf te jagen met serieuze, kortaangebonden waarschuwingen voor van alles en nog wat. Ze schudden hun hoofd naar elkaar alsof ze informatie achterhielden. En ten slotte hadden ze hem over de open mijnjeep verteld, waarin hij plat op zijn rug moest liggen zodat hij zijn hoofd niet zou stoten aan materialen, leidingen en stenen die uit de berg staken. Maar de nieuwe wist dit wellicht al? Hij haalde in elk geval slechts zijn schouders op. Niet bang aangelegd, hij, nee.

Ongeveer tien minuten reden ze normaal rechtop zittend door een brede hoofdgang de berg in. Dit was de levensader van de mijn – een relatief hoge, horizontaal lopende gang, stutten van rechtopstaande boomstammen langs de wanden en voldoende verlichting om zowel voor als opzij goed te kunnen zien. Maar toen naderden ze gang nummer 12. Hier doemde na een flauwe bocht de doorgang naar de gesloten mijn op. De oude mijngang gaapte hun zwart en onwaarschijnlijk laag tegemoet. De ploegbazen vermoedden dat de oude mijn voor van alles en nog wat werd gebruikt en de leiding van de mijn had nadrukkelijk verboden er binnen te rijden. Maar zolang ze voor het bedrijf werkten – Kristian zes jaar en Lars Ove maar liefst negen – hadden ze nooit gehoord dat iemand in de oude mijn gewond was geraakt door een steenlawine.

De lage jeep met zijn grote, brede laadbak draaide de nauwe gang in en reed, beurtelings naar de ene en dan weer naar de andere kant overhellend, langzaam over de hobbelige bodem. Boven de opening naar de oude mijngang hing een eenzaam peertje, maar verderop was het afgelopen wat verlichting betreft. Alleen de koplampen beschenen een klein stukje van de zwarte bergwanden vol groeven en oneffenheden van de kolenwinplaats. De nieuwe ingenieur glimlachte nerveus naar de anderen en ging plat op de bodem van de jeep liggen met zijn hoofd op een neksteun.

Kristian pakte hem bij zijn schouder en riep boven het geluid van de motor uit: ‘Nu zul je wel snel begrijpen waarom we voor hogere lonen strijden. Zwaarder werk dan dit heb je in Noorwegen niet. Dat gaat er bij mij niet in. En de hoge heren zitten veilig op hun bureaustoelen en vangen twee keer zo veel als wij.’

De nieuwe ingenieur had niets gehoord over een loonstrijd bij het bedrijf, maar hij knikte bleek. Na bijna een jaar zonder werk te hebben gezeten, was hij blij dat hij weer een baan had. En hij was content met alle toeslagen. Maar op dit moment had hij wel iets anders aan zijn hoofd. Ze reden verder de gang in, die steeds lager en nauwer werd. Al gauw schuurden de zijkanten van de jeep tegen de berg en hij hotste en botste langzaam vooruit. Stukjes steenkool vielen boven op hen. Stof wervelde op in het licht van hun hoofdlampen. De nieuwe ingenieur hoestte en tastte onbeholpen naar zijn masker, dat moest voorkomen dat er stof in zijn longen terechtkwam.

Lars Ove lag op de bestuurdersstoel met zijn hoofd op de hoofdsteun en stuurde de jeep naar een plek waar de oude mijngang zich in verschillende aftakkingen splitste. Er was net genoeg ruimte om een vervallen houten kot te passeren. De jeep reed een klein stukje verder, remde en de motor werd in zijn vrij gezet. Hij bleef zachtjes ronkend staan, trillend als een dier. Kristian en Lars Ove wurmden zich uit hun stoelen en gingen op hun knieën zitten met hun hoofd gebogen onder het dak.

Ze wenkten de nieuwe. De man zag er al angstig genoeg uit. Ze moesten hem maar vertellen dat ze een geintje hadden uitgehaald. Maar de nieuwe mijnbouwkundig ingenieur was hun voor. ‘Worden hier kolen gewonnen? Ik zie niets van materieel en transportbanden en dat soort dingen.’ Hij tuurde met half dichtgeknepen ogen in het schijnsel van de jeep. Toen dook hij plotseling op zijn hurken bij het geluid van stenen die ergens in het donker uit het dak kletterden. Hij wilde niet direct suggereren dat de twee veteranen fout waren gereden. Maar hij hoopte dat ze zo snel mogelijk rechtsomkeert zouden maken.

Kristian draaide zijn hoofd zo dat zijn lamp een paar meter de gang in scheen. Het licht viel op een berg naar beneden gekomen stenen die bijna de hele opening vulde. ‘Nee, je hebt gelijk’, zei hij. ‘Maar we wilden je de plek laten zien waar een van onze kameraden is omgekomen. Een plek waar we elke dag dat we in de mijn zijn, aan denken.’

Lars Ove draaide zich verbouwereerd om. Wat zat Kristian nu te wauwelen? Er was in geen jaren een ongeluk in Mijn 7 gebeurd, niet sinds begin jaren tachtig, toen Per Leikvik onder een steenlawine was bedolven. Maar hij was er levend uit gekomen, hoewel je moest toegeven dat hij nooit meer de oude was geworden. Hij ging de mijn niet meer in, zei men, en daarom had hij bij het bovengrondse gedeelte een baantje als manusje-van-alles gekregen.

‘En dat kan weer gebeuren’, vervolgde Kristian. ‘Wie de oude mijn onderschat, zal er snel genoeg achter komen dat ze wraak neemt.’

‘Kom nou, Kristian. We gaan terug.’ Lars Ove vond dat de grap lang genoeg had geduurd. De nieuwe ingenieur keek verward naar de twee kameraden. Het begon hem te dagen dat hij voor de gek was gehouden. Maar hij wilde zich niet laten kennen.

Plotseling ging de hoofdlamp van Lars Ove uit. ‘Verdomme’, vloekte hij. ‘Nu is het wel genoeg. We nemen hem mee naar de kolenwinplaats, anders krijgen we de opzichter op ons dak.’

Maar zijn kameraad scheen de gang in, die gapend zwart voor hen lag. ‘Hoor je dat gekraak? Dat is de berg zelf die ons wil waarschuwen. De berg leeft, begrijp je wel?’ Hij draaide zich om en scheen op het bleke gezicht van de nieuwkomer. Alle drie bleven zitten zonder een woord te zeggen. Een paar meter van hen af klonk het zachte geronk van de motor van de jeep. Maar ze hoorden duidelijk nog andere geluiden – het geplas van water dat langs de wand sijpelde en op de grond liep, gekraak in de berg, scherpe knallen van stenen die losraakten en naar beneden vielen.

‘Ze zeggen dat er natuurlijke spleten in de berg zitten, sommige zo breed dat een man erin kan kruipen. Niemand weet waar die spleten op uitkomen. Maar mensen zouden er schaduwen hebben gezien. En geluiden hebben gehoord.’ Er viel weer een stilte. ‘Ach, ik weet het niet.’ Kristian had er eindelijk ook genoeg van. Het werd tijd de oude mijn te verlaten voor hij zijn eigen verhalen nog ging geloven.

Steinar Olsen stond het dichtst bij de jeep. Hij draaide zich om en op hetzelfde moment streek het licht van zijn hoofdlamp langs de gang waar ze vandaan kwamen. Plotseling slaakte hij een angstige kreet. ‘Wat? Wat was dat?’ Kristian greep zijn arm, maar Lars Ove drong zich langs hen heen. Hij rende terug naar de jeep en liet zich op de bestuurdersplaats vallen. De twee anderen konden nog net in de auto springen en zich op de bodem laten glijden, voor hij achteruit begon te rijden.

‘Pas op!’ Weer een waarschuwende kreet van Steinar Olsen. Maar het was te laat. Lars Ove reed met een klap tegen de bergwand achter hem. Hij had de achterkant van de wagen onder een overhangend stuk rots gereden en zat muurvast. Maar niet voor lang. Met een brul van de motor en het geluid van metaal dat langs steen schraapte, rukte de jeep zich los. Op dat moment raakten er stukken van de bergwand los, die in de wagen vielen. Kristian, die er het verst vandaan lag, kwam er zonder kleerscheuren van af, maar de ingenieur liep van de scherpe rand van een vallende steen een diepe snee in zijn voorhoofd op.

Uiteraard hadden ze bij terugkomst pech. Net toen ze het bovengrondse gedeelte op kwamen scheuren, stond de opzichter daar ook. Natuurlijk kwam hij op hen afrennen, zich afvragend wat er in vredesnaam aan de hand was. Hij sperde zijn ogen wijd open toen hij de berg stenen achter in de nogal gebutste wagen zag, en de nieuwe ingenieur wiens gezicht onder het bloed van de jaap in zijn voorhoofd zat.

‘Wat is er gebeurd?’ De opzichter begreep dat hij eindelijk bewijs tegen de twee veteranen in handen had. ‘Hier hebben we het nog over. En jij, met die hoofdwond! Jij bent toch de nieuwe mijnbouwkundig ingenieur? Eerste werkdag vandaag? Nou, dat is een mooie boel. Je moet meteen naar de dokter. Ik rij je wel. Mijn auto staat voor het kantoor.’ Hij draaide zich om zonder antwoord af te wachten. Steinar Olsen rukte zijn helm en riem met uitrusting af en gaf die aan Kristian, die hem snel nog toesiste: ‘Je zegt niets, godverdomme. Anders …’ Hij hoorde de rest niet, maar hinkte zo snel hij kon achter de opzichter aan de mijn uit, de grijze, koude januaridag in. Nu voelde hij pas dat ook zijn been door een steen was geraakt.

Met de jaren zag je in Longyearbyen meer toeristen en onderzoekers dan mijnwerkers. Maar het stadje was nog steeds een mijngemeenschap – met de angst diep verankerd in de volksziel. Het was al jaren geleden dat er een ernstig ongeluk in de berg was gebeurd. Geen van de inwoners had zelf de angstaanjagende explosies in de jaren veertig en vijftig meegemaakt. Toen de grond trilde en de rook uit de mijningangen kwam. Toen het nieuws van huis tot huis ging en een duisternis dichter dan de poolnacht over het stadje neerdaalde. Toen te veel families iemand hadden verloren. Toch leefde nog de angst in de schaduwen van de merkwaardige bergformaties. Net als het bijgeloof.

In een bouwvallig huis in Sverdrupbyen hadden mensen langgerekte kreten en gejammer gehoord, sommige hadden teugels horen klapperen, en paarden die briesten en trappelden op hardbevroren grond. Dat werd er gezegd, door sommigen tenminste. Maar je had er ook die de onwaarschijnlijkste verhalen verzonnen, alleen maar om de aandacht van de bezoekers te trekken. De angst werd in de lange winters namelijk niet levend gehouden door de geesten die in de gebouwen huisden, maar door verbleekte en eindeloos navertelde herinneringen aan onverwachte sterfgevallen, aan verzwegen zelfmoorden in een eenzame hut, aan mensen die zich na een aanval van een ijsbeer op de een of andere manier naar huis hadden weten te slepen hoewel ze door de roofdierklauwen zodanig toegetakeld waren dat het een wonder mocht heten dat ze zo lang waren blijven leven.

En dan had je nog alles wat de mijnwerkers in de mijn zagen en hoorden. Maar misschien waren dat slechts schaduwen van hun eigen angst? De angst voor steenlawines uit de wand, de lucht van kolenstof, de onverwachte dreun van een explosie in de donkere, nauwe mijngangen? Over dergelijke zaken werd buiten de mijn zelden gesproken. Wat de mijnwerkers dachten, hielden ze voor zichzelf.

Maar het verleden viel niet te ontkennen. De gasexplosie in Mijn 2, januari 1952, waarbij zes man omkwamen. Zes kompels die die ochtend waren opgestaan en uit het raam naar het Arctische landschap hadden gestaard, zes man die in hun eigen gedachten verzonken in de transportwagen hadden gezeten met hun helm wiebelend boven op hun hoofd en de vertrouwde uitrusting die ze gedachteloos hadden gecontroleerd en aan hun riem bevestigd. Zes man in vuile overalls, met dromen en gedachten die ze niet uitspraken. Een paar uur later werden ze op brancards de mijn uit gebracht. Verbrand, gebroken, gemangeld, bebloed. En dood.

De kolenstofexplosie in januari 1920 in Mijn 1A. Er kwamen zesentwintig man om het leven en de mijn werd gesloten. De novemberochtend in 1962, toen in Ny-Ålesund de boel bij het krieken van de dag explodeerde. Eerst een mijngasexplosie en vervolgens kwam het kolenstof tot ontploffing. Tien man werden de Esthermijn, schacht 4, uit gedragen. En elf man bleven diep in de mijn in het donker achter. Ze liggen daar nog steeds achter de dichtgemetselde mijningangen.

Er woedde een felle concurrentiestrijd tussen de Kings Baymijnen en de kolenproductie in Longyearbyen – in het politieke geweld op het vasteland was geen plaats voor beide gemeenschappen. Maar de hele bevolking van Longyearbyen leefde mee met het verbeten gevecht van de overwinteraars in Ny-Ålesund om op de plek te kunnen blijven waar ze een leven hadden opgebouwd. Hun moed. Hun standvastigheid. Maar het was zinloos. Het ongeluk in 1962 bij Kings Bay bleef de mensen op het vasteland bezighouden, een schuldgevoel dat niet verdween. En het jaar daarop werden de mijnen in Ny-Ålesund gesloten.

Later was het beter gesteld met de veiligheid in de mijnen in Longyearbyen. Grote explosies kwamen er niet meer voor. De uitrusting werd veiliger, de procedures grondiger. Maar het beroep van mijnwerker zou nooit honderd procent veilig zijn. Daarvoor was de berg te onvoorspelbaar. In de inktzwarte duisternis in de lage gangen kwamen nog steeds mensen om. En de angst hing rond de huizen in het poolstadje en wierp zijn schaduw over het leven van alledag.