Marian Boyer

Een geslaagd leven

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© Marian Boyer, 2013

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Ad Vlemmix

isbn 978 90 445 2473 4

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Ana vond het moeilijk te geloven dat haar tweelingbroer was doodgereden door de dronkelap die hem met een sukkelgang tegen de straatstenen had getikt. Het licht was flauw die dag, de zwaluwen schriekten boven hun hoofden, en haar broer bleef liggen. Omdat hij de gewoonte had op de onmogelijkste plaatsen en momenten in slaap te vallen, was de situatie in haar ogen niet veranderd. Niet meteen, niet onomstotelijk. Haar broer was er en hij was er niet. Wat veranderde was dat ze eindelijk de tweeling werden die het meisje altijd al had willen zijn.

Vijftien jaar daarvoor werden Ana en Andor geboren. Hun moeder Winny hield niet op te zeggen hoe grappig ze het vond twee compleet verschillende wezens samen te zien opgroeien. Andor had blond krullend haar, blauwe ogen en een mollig lichaam waar zijn soepele manier van bewegen mooi bij paste. Ana was traag, had steil, bruin haar en donkere ogen. Winny noemde haar zoon ‘van kwikzilver’, en ze keek hoe hij als een poema in bomen klom, vogels achternazat of over het grasveld zigzagde tot hij neerviel en bleef liggen. Slapend.

Na zijn dood lukte het Winny nauwelijks nog belangstelling op te brengen voor haar andere kinderen. De vanzelfsprekendheid verdween, ze trok zich in zichzelf terug, verdoofd, onverschillig. Ze wist niet meer hoe te leven. Niemand wist het.

Behalve Ana.

Het gezin bewoonde een boerderij die was omringd door stallen en mestgeur, en in het oosten lagen de bossen, koel en stil. Op zomeravonden staken de boomtoppen scherp af tegen de hemel, ’s winters waren de luchten bedekt met leistenen platen, en de nacht kroop traag uit de grond.

De tweeling zag de boerderij voor het eerst op de dag dat ze twaalf werd, toen hun ouders ze bij wijze van verrassing meenamen naar de plek waar ze die zomer naartoe zouden verhuizen. Vanuit de auto wees Winny naar een paar bouwsels in de verte, naast een betonnen geheel met puntdaken waarvan de randen als de poten van een logge passer naar de aarde wezen. Ana maakte een kotsgeluid. Winny draaide zich om naar de achterbank, het meisje bleef met vlakke ogen uit het raampje staren, met de blik waar haar moeder een hekel aan had. ‘Als dat het cadeau is’, zei ze, en knikte naar de boerderij.

‘Nou, wat dan?’ zei Winny.

‘Dan mag je het houden.’

Winny haalde naar haar uit, maar Ana ontweek de hand en klapte met haar hoofd tegen het autoraam. Ze gaf geen krimp, begon te giechelen, Andor galmde een kerstmanachtig Ho-ho-ho en rondde af met ‘Vrede op aarde’. Met een ruk zette hun vader Sep de auto aan de kant. Hij zei dat iedereen moest uitstappen en de rust op zich laten inwerken, en dat ze binnen de kortste keren niet anders wilden, dat wist hij zeker.

‘O, zeeeker’, zei Andor.

‘Bovendien hebben ze hier kleine scholen.’

‘Heeele kleine scholen’, zei Ana.

Sep zwaaide het portier open. Mestgeur stroomde als een massief gewicht de auto binnen, verderop jengelde een motorzaag. De tweeling verdomde het om uit te stappen.

Binnen een paar maanden waren ze toch thuis. De kleine Eus ging naar een geschikte school verderop, en een jaar later werd Arni geboren. Eus was verbaasd dat er een kleiner wezen dan hijzelf bestond, en dat groter werd dan de kat. Hij staarde naar wat ze zijn broertje noemden, wreef zijn vingers over de muizen van zijn handen, klapte zijn sloffen tegen elkaar en joelde, tot Winny zei dat het zo wel genoeg was.

Vanuit de keuken kon Ana direct naar de paarden lopen verderop in het veld. De dieren bogen hun nekken en lieten zich aaien, en haar hart liep over wanneer ze hun stevige gladde vachten streelde. Ze sloot haar ogen, voelde het stoten van hun hoofden.

De tweeling wende vrij snel op de middelbare school; binnen twee weken hingen ze, net als hun klasgenoten, rond op het dorpsplein. Op deze school hing een minder lome vijandigheid dan op de scholen in hun stad, al was de afstraffing van buitenbeentjes net zo genadeloos.

Andor verstopte zich achter in de boomgaard, in een ongebruikte schuur, in een afgedankte tractor en de nok van het bijgebouwtje. Er hing een kleine kerkklok, en als hij tegen de klepel duwde hoorde hij een helder, iel geluid. Hier sliep hij, los van zijn ouders, zijn klasgenoten, en los van Ana.

Vanuit het dakraam van hun kamer keken ze uit over het erf, dat langzaamaan gevuld werd met Winny’s planten en bloemen en composthopen, met Seps gereedschap en, naarmate Arni groter werd, met de speelgoedtractoren, ballen, pingpongbats, waterpistolen en andere verlengstukken van hun jongste broertje.

Voor ze het licht uitknipte legde Ana haar boek op de kist waarin Andor en zij belangrijke spullen bewaarden. Vogelschedels, voetbalplaatjes, patroonhulzen, oude knuffelbeesten, dat soort spul. Van de boekjes met vrouwen en mannen met zwepen en maskers zei Andor dat hij ze voor een vriend bewaarde. Ze wisten allebei dat dat niet zo was, en zwegen erover.

In het schemerdonker keek Ana naar haar broer. Hij vond slapen het beste wat een mens kon doen, het was de enige handeling waaruit geen kwaad voortkwam. Mensen deden te veel, en daarom deed hij weinig. Voor Ana’s dichtbundels had hij niet veel belangstelling, verder las hij alles. Boeken en sites over filosofie, geschiedenis, sterrenkunde, teksten van verpakkingen, bijsluiters en gebruiksaanwijzingen. Over de vraag hoe het kon dat een ster al een miljoen jaar dood was en toch zijn licht in het nu uitstraalde, raakte hij niet uitgedacht.

Sep moedigde hem aan een sport te beoefenen, al dat liggen kon niet goed zijn. Omdat voetbal Andor niet interesseerde, hockey hem ergerde, tennis hem saai leek, zwemmen te nat was, korfbal niet eens het overwegen waard en Sep boksen niet zag zitten, kwamen ze uit op rugby. Er was een dorpsteam dat hard en ruig speelde, en binnen een paar weken was hij er een van de betere spelers. Hij ging de stoten in zijn rug niet uit de weg, net als de porren in zijn borst en de vuisten op zijn kop. Bij een bloedneus zette hij zijn vingers op zijn neus, legde zijn hoofd in zijn nek en wachtte tot het over was. Daarna werkte hij zijn tegenstanders omver, rende in een rechte lijn op het doel af en plantte de bal loepzuiver tussen de palen.

Soms herinnerde Ana zich die middag. Na de wedstrijd wachtte ze haar broer op in het clubhuis. De spelers daveren binnen, ze stinken naar zweet en gras en slaan elkaar op de schouders, ze joelen de namen van de tegenstanders die terug moeten naar waar ze vandaan komen, boeren schelden op boeren. Andor is niet bij de groep. Ze loopt naar de kleedkamer en vindt hem slapend op de spelersbank, met zijn gezicht naar de muur. Hij kreunt, misschien droomt hij. Ze schudt aan zijn schouder. ‘Waar was je?’

‘Hier.’ Hij opent zijn ogen.

‘Ik bedoel toen je sliep.’

‘Gaat je niks aan.’

Hij trekt het natte shirt over zijn hoofd. ‘Ik ga douchen.’

Ze zit naast korrels modder op de bank en legt het shirt op haar knieën. Haar broer ruikt de laatste tijd naar kat, ze weet niet of ze het lekker vindt.

Ze fietsen naar huis, en bij de gesloten spoorbomen staan ze stil. Ze zwijgen, de lucht zuigt en raast. Als de trein voorbij is zegt hij: ‘Ik hou ermee op.’

‘Met je rugby?’

‘Met de hele flauwekul, ja.’

Haar broer sliep op zijn rug, met zijn armen en benen gespreid en zijn wenkbrauwen opgetrokken, alsof hij van verbazing achterover was gevallen. Na de tik van de auto was het precies andersom. Ana vond hem op zijn buik, met zijn gezicht op de klinkers, zijn benen opgetrokken en de armen geklemd onder zijn borst. Toen ze zijn naam wilde roepen kleefden haar lippen opeen, er kwam geen geluid. De zwaailichten, haar witte vingers, het groen van de ambulancebroeders, de brancard die omhoogveerde, alles was hel en vloeiend, als in een droom. Haar armen hingen slap langs haar lichaam, haar knieën klapten dubbel en ze zakte op haar hurken, naast de plek waar haar broer had gelegen. Ze las een boodschappenbriefje. 6 eieren – 2 melk vol – wc-rollen – 1 butterscotch. Ernaast een plastic zak die bewoog in de wind. Dat had ze ook weleens in een film gezien. Maar hier klonk geen muziek.

In de weken die volgden vergat ze de proefwerken die ze had geleerd, en bij iedere proef daalden haar cijfers. Ze vergat afspraken en namen van klasgenoten, ze liet haar boeken slingeren, haar sleutelbos en agenda, ze vergat feestjes te noteren waar ze voor was uitgenodigd. Klasgenootjes sloegen soms een arm om haar heen, gaven haar briefjes met xx’jes erop en stuurden berichtjes, maar Ana antwoordde nauwelijks. Na de maanden waarin ze nog vergeven werd omdat er ‘zoiets vreselijks in hun gezin was gebeurd’ lieten de meesten haar links liggen, op een meisje na dat Josine heette. Josine sleepte met een been en rook naar melk.

Dat ze langzaamaan vergeten werd kwam Ana wel uit, de meeste meisjes vond ze toch al aanstellerig, vooral bezig met jongens, met wat ze later gingen studeren, met welke kleren ze moesten aantrekken en welke beter uit. Steeds vaker verdween ze naar de vliering, die ze afsloot met een luik waarop een ijzeren schuif was bevestigd. Ze wreef de scharnieren in met smeerolie en sloot zich op, tot zelfs Josine het opgaf. Ze zag het meisje hompelen over het erf. Blij dat ze van die mankepoot af was.

Langzaamaan verhuisde ze haar spullen van de kamer die ze met Andor had gedeeld naar de vliering. De jongsten kwamen er zo min mogelijk, omdat Andor had gezegd dat het er spookte. Onder het dakraam bouwde ze haar hoek van spiraalbedden, kisten en matrassen. Ze bladerde er door familiealbums en dozen met foto’s, en ze bekeek zichzelf naast Andor, met hun oma Martha en hun tantes en ooms die om de zoveel bladzijden dezelfde feesthoedjes droegen. De foto’s waarop Andor alleen stond, prikte ze boven haar hoofd tegen een balk; liggend op haar rug sloeg ze zijn houdingen in zich op. Intussen at ze snoep dat ze uit de keukenkastjes en de keldervoorraad had gepakt. Ze kreeg een vriend in de vorm van een muis, die bijna alles lustte. De pindakaas en chocoladepasta lepelde ze met haar vingers uit de pot, de muis kreeg kleine likjes vanaf haar tong. Ze las het diertje gedichten voor, en rookte de sigaretten die ze uit het supermarktje had gejat. Soms had ze een dun sigaartje. Dan maakte ze bij het roken kleine handgebaren terwijl ze met Andor sprak over sterrenkunde, of over muziek en boeken en gebruiksaanwijzingen. De klank van haar stem paste goed in haar hol. Beter dan erbuiten.

Na een paar weken veranderde er iets. Ze lag op haar rug, met haar benen gekruist en haar bovenlichaam gekromd. Ze keek naar de foto waarop ze met haar broer in een kinderbadje zat en hem omhelsde. Ze keek naar haar rechterhand, die de foto vasthield. De hand leek op een werktuig of een dier. Ze keek naar haar linkerhand, die ook op een werktuig leek of een dier. Het linkerwerktuig hield de foto vast, het rechter pakte de schaar die naast haar lag. Ze knipte de foto door, draaide de gezichten naar elkaar toe en plakte ze aan elkaar vast. Op de achterkant schreef ze een A, en op de andere achterkant eenzelfde A. In het midden tekende ze een hart met bloed eruit en een bliksembreukje erdoorheen. Ze liet de foto los buiten het raam, waar de wind hem meevoerde, weg van het huis.

Bij de foto waarop ze elkaars kleren droegen twijfelde ze. Het meisje keek naar Andor in haar kleren, en naar zichzelf in de zijne. Ze legde de foto apart. De rest bekeek ze vluchtig en knipte ze toen door, met een knikje van haar pols liet ze ze los. Ze voelde hoe haar linkerwerktuig de foto zocht die nog heel was, opnieuw greep haar rechter de schaar. Toen sperde ze haar ogen open.

Bij de deur stond haar broer, hij droeg haar kleren. Hij kwam naar haar toe. Hij pakte haar hand en trok haar omhoog, sloot zijn hand om de schaar en draaide haar hand op haar rug. Met de punt van de schaar trok hij een spoor in haar ruggengraat. Ze voelde hoe een druppel naar de bovenkant van haar billen vloeide, en ze hoorde het scharnieren van metaal. Ze voelde nog meer druppels. Toen sloot hij haar hand om de schaar, stapte achteruit en liep terug de schaduw in. Ze gooide de schaar achter hem aan, het ding suisde door hem heen, ketste tegen de wand, kantelde rechtstandig naar de vloer en bleef daar rechtop staan. Ze riep zijn naam, maar hij antwoordde niet, en toen riep ze ‘klojo’. Haar broer bleef zwijgen.

Ze voelde aan de druppels op haar rug, ze waren opgedroogd tot veerkrachtige bolletjes. Met haar andere hand woelde ze in haar haar, en ze boog naar de doos waar haar muis woonde. Ze legde haar wang tegen zijn vachtje, snoof zijn geur op, zoetig en scherp. Ze pakte het diertje, en liet hem los onder haar trui. Het kriebelde, ze giechelde.

’s Nachts begon de regen. Het regende twee hele dagen, tot het water vanaf de verstopte dakgoot over het kelderraam stroomde. Op de derde dag kwam Sep de kelder uit. Hij vloekte en vroeg of iemand iets van die dakgoot wist. Ana hing op één been, keek langs hem heen over het natte land. Ze wist hoeveel werk het was geweest om die kelder aan te leggen en droog te krijgen. Ze wist ook hoelang het nog zou duren voor het gereedschap en de voorraden weer veilig waren voor het vocht. Ze zweeg.

In haar schuilplaats sprak ze met haar broer over de dingen van de dag. Ze vroeg hem voor te lezen over de sterrenhemel, en ze liet hem haar vriend zien die haar broer ‘wel aardig’ vond, maar ook vond stinken. Hij zei dat ze moest zorgen voor genoeg voer, voor vers water en stro en wol, en dat ze zelf eens wat anders moest nemen dan al dat snoep, en dat de muis waarschijnlijk dood zou gaan aan chocola, net als honden. En dat van die verstopte dakgoot vond hij een stommiteit, dat moest ze niet nog eens doen, ze moest niet net zo stom worden als de rest.

Ze knikte, met de muis tegen haar slaap.

Hij droeg haar op de foto te bewaren waarop ze elkaars kleren droegen, en dat ze zich die goed moest inprenten. Het klonk alsof een hete naald in plastic werd gestoken, en ze vergat het niet. Ze stopte de foto in haar zak en droeg hem op haar borst, op haar hart.

Hij vond dat zijn broek haar goed paste, en haar rok stond hem perfect. Perfect, zei ze. Op hun zolder groeiden ze samen door.

2

Het water was te koud, hij zou Winny moeten roepen om het weer goed te krijgen. Misschien zou ze hem niet horen. Arni wist wel hoe hij de kraan moest openen, het lukte alleen nooit die helemaal dicht te draaien. Hij wist dat druppels soms van vuur waren gemaakt, vuur dat brandde in stralen, en vuur werd geblust met water, dat had hij van zijn broer geleerd. Wat moest hij doen als het water vuur werd?

Hij keek naar de kraan, die drupte. Hoe zou hij snel over de badrand moeten klimmen? Hij had een keer schuim zien komen uit een rode fles, die groot was als de melkbus van de boerderij verderop, en het schuim was sneller en lichter dan de slagroom die hij soms uit de blauwe bus mocht spuiten en opeten. At hij het schuim uit de melkbus, dan was hij dood, zei Andor, en dood was de langste slaap, ongeveer zo lang als zijn broer dat kon en dan langer.

Andor had gezegd dat hij dat wilde, het langste slapen. Het liefst wilde hij nooit meer wakker worden, had hij gezegd, en of Arni dat begreep. Waar was je als je dood was?

Er was een spel dat Arni het liefste speelde, en waarmee hij net zo veel levens kreeg als hij kon winnen. Viel hij neer, dan stond hij op, telkens opnieuw. Arni kon het nu allemaal: vallen, doodgaan, opstaan, vallen en zo door. In het spel had hij al minstens tien levens gewonnen. Het leek helemaal niet op het slapen van zijn broer.

Arni zei de woorden die vaak hielpen:

Volg mij!

Sta en ren!

Wees klaar voor mijn wraak!

En de beste:

Joesannofa bitsj!

In het spel was ook een vrouw. Ze leek niet op hun moeder. Hun moeder rook naar het bloemige in het midden van hun tuin en naar saus met tomaatjes. Deze vrouw rook naar niets. Ze hielp hem nooit. Ze had bollingen van vlees, die op en neer gingen onder haar kin. Ze was de vijand en ze hijgde. Heeg. Of hoe dat ook heette.

De jongen keek naar het raam boven zijn hoofd. In de lucht zwiepten takken, er zaten bolletjes aan met iets stekeligs, bleh. Beneden sloeg een deur open. Of dicht. Hij hoorde de stem van zijn vader, en toen die van Winny.

‘Probeer het leven weer te nemen zoals het is’, zei Sep.

‘En probeer jij dat een keer niet’, zei Winny.

Arni hoorde een zucht, alsof Winny een grote steen moest optillen. Of een geweer.

‘Winny, je hebt ook nog andere kinderen!’

‘Die is goed! Kijk naar jezelf!’

Het was alsof Winny’s keelopening te klein was om te praten. Natuurlijk had ze ook andere kinderen, dat wist Arni. Ze hadden hem, en Eus en Ana.

Arni keek op uit de kou, die kouder was dan de lakens waar hij ’s avonds tussen kroop en die net vellen van aarde waren. Even dacht hij dat Andor bij de deur stond, hij strekte zijn armen naar hem uit. Meteen liet hij die vallen, het was Ana. Nou ja, het was tenminste iets. Hij voelde hoe ze haar hand in het water heen en weer liet gaan. Door de druk perste zijn lichaam omhoog en ging het weer omlaag, alsof er een windvlaag onder water zat. Arni zette zich schrap, klemde zijn handen om de rand van het stomme hoge bad. Ana hees hem onder zijn oksels omhoog en reikte naar de handdoek. Hij had blauwe en witte vlekken over zijn hele lichaam. Die had hij niet eerder gezien. Op zijn benen zaten ze, zijn armen, zijn buik. Het was naar om te zien. Maar niet zo naar als het vuur.

Ana bleef over de handdoek wrijven. Ze schudde haar hoofd en trok zijn badjas aan over de handdoek, sjorde de capuchon over zijn haren, deed pantoffels aan zijn voeten en liep voetje voor voetje voor hem de trap af. Ze gingen de kamer in waar Sep en Winny hadden gepraat.

Ana tilde hem op en droeg hem naar de bank, en met een zucht van zwaarte zette ze hem op de bank, naast Sep. Arni was heel stijf ingepakt. Hij liet een klein windje, hij kon de handdoek niet eens laten wapperen om te ruiken.

Ana ging aan de andere kant zitten, Sep schudde zijn hoofd. Hij boog zich naar het tafeltje en schonk thee in. Ana zei dat het een lekkere soort was. Ze vroeg of hij zijn nagels had gepoetst, zo mooi glommen ze vandaag.

‘Vind je dat?’ zei Sep.

‘Dat vind ik’, zei Ana.

‘Dank je’, zei hij.

‘Als ik nog wat moet doen’, zei Ana. Ze blies over haar thee.

Arni zag de hete golfjes en sidderde.

‘Dan hoor je het wel.’

‘Goed.’

‘Dank je, lieverd.’

‘Gaat het wel, pap?’

‘Het gaat wel.’

‘Oké.’

Arni vond het een stom gesprek.

‘Ik heb het koud’, zei hij, en toen niemand iets deed zei hij het nog een keer, met zijn stem een beetje schorderder. En dan eindelijk drukten ze zich tegen hem aan. ‘Waar is mama?’ vroeg hij.

‘Even op haar kamer.’

‘Altijd op haar kamer’, zei Arni. ‘Je moet zeggen: altijd op haar kamer.’

‘En jij moest je snaveltje eens houden’, zei Sep.

Snaveltje. Alles was stom vandaag.

3

Winny stond in de keuken en maakte boterhammen klaar. Dat wil zeggen, ze opende de broodtrommel, veegde kruimels weg, liep van het aanrecht naar de servieskast, staarde naar de ruitjes, opende een deurtje en schoof met kommen en pakken. Frummelde aan een sluiting. Streelde de uitgeknipte vlinder die Andor op de lagere school had gemaakt. Met gekruiste armen ging ze aan de keukentafel zitten. Ze merkte niet hoe Ana de ijskast opende en een pak drinkyoghurt aan haar mond zette en toen een stuk worst naar binnen werkte. ‘Ik kan net zo goed onder een auto komen’, dacht Ana. Ze veegde met de rug van haar hand over haar lippen. Ze kon het ook zeggen, zien wat het effect zou zijn.

Ze dacht aan hoe ze vroeger vaak naar Winny had gekeken, als ze stond te strijken en een lok van haar voorhoofd blies. Hoe grappig ze dan haar lippen tuitte, een beetje scheef. Opnieuw rook ze haar moeders geur, een mengeling van wol en cake en kruiden. Als kind hield Ana zo veel van die geur dat ze erin wilde verdwijnen. Ze keek naar haar moeders achterhoofd, dat ze nu haatte. Ze draaide zich om.

Stof dwarrelde langs Winny’s schouder en door de streep zon die de hoek van de tafel bescheen. Ze zag het, zoals ze haar hand zag waarmee ze de broodtrommel had geopend en de bladzijde van de maandkalender omgeslagen en meteen weer teruggeslagen, en die nu slap tegen haar slaap hing. Dit jaar hadden ze niets over deze dag afgesproken. Wat zouden ze ook. Het eerste jaar hadden ze haar bepaalde rituelen willen leren. Die zouden haar helpen accepteren, maar het gat in haar lichaam was nog steeds niet gevuld, hoeveel kaarsen en wierook ze ook opstak. Het kon haar allemaal gestolen worden, ze walgde van die zoete geuren.

Ze legde haar hand onder haar kin en haalde een voet langs de kruimels die naast de tafel waren gevallen, en ze herinnerde zich een andere voet, schuin achter haar, een veeg in haar ooghoeken. Ze herinnerde zich geschuifel, de ijskastdeur die werd geopend en een hele tijd niet dicht ging. Was dat Sep geweest? Was die niet vertrokken, naar zijn congres? Eus misschien. Was hij dan niet opgehaald, wat voor dag was het? Arni moest ergens boven zijn, hij zou zichzelf aankleden voor –

Hier stopte het in haar hoofd, hier haperde elke gedachte, ze dacht alleen aan hem, aan Andor. Hij werd de ongeborene, de vrucht in de oceaan van water en gedempt geluid. Hij werd de benauwenis van Ana, die zich in Winny’s buik naast hem draaide, een beentje uitstak en schopte. Hij werd de zes maanden oude baby op haar schoot, en ze kuste hem en keek naar zijn wimpers, kleverig en op de millimeter gelijk in het ooglid geplant, mooi was dat. Ze keek naar zijn neusgaten, het ene iets groter dan het andere. Ze keek naar de boogjes van zijn lippen, naar het halve maantje van zijn mondhoek. Dat werd straks een lach, en uit die samenstelling van spieren, maantjes en glinsteringen klonk het woord ‘mama’, steeds opnieuw, ‘mama’, en ze voelde hoe zijn mond, vochtig, roze, kaal van binnen, zich krulde, sloot en weer opende. In een vloeiende beweging werd hij de vijfjarige naast Sep, met een hamer sloeg hij naast de kop van de spijker. Zijn handen waren te klein, riep hij, ze luisterden niet, en hij gooide de hamer van zich af en die kwam op het hoofd van zijn zusje terecht, dat direct huilde. Och Ana toch. Verkeerde plek, verkeerde tijd. Toen al. Maar Winny ging niet naar haar toe. Ze liep naar haar zoon.

Was hij dat daar, achter in de tuin bij de schuur? Ze lachte door de trillende waas voor haar ogen en liep het winterlicht in. Ze liet haar schouders hangen, kromde haar rug. Ging liggen in het vochtige gras, en bleef zo liggen, met haar gezicht in de aarde. Naast haar kronkelde een worm. Ze voelde hoe sappig de aarde was, en hoe onverschillig.