Femke van Wiggen

Olga

Morgen dans ik weer

Uitgeverij De Geus

breda 2016

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (www.fondsbjp.nl)

© Femke van Wiggen, 2016

Omslagontwerp Anke Revenberg

Omslagillustratie © Peter Selby

isbn 978 90 445 2475 8

nur 671

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016.

I
==
==

De top

Een

Ze ziet het gebeuren.

Olga staat op het toneel van de Amsterdamse Rai en kijkt dromerig naar het zweet dat op Rudolf Noerejevs gespierde rug parelt. Ze zijn halverwege een repetitie en nemen even pauze. Noerejev wil net een slok thee nemen, wanneer de toneelmeester recht op hem afloopt. ‘Op het toneel wordt niet gedronken’, zegt hij. Een bedrijfsmededeling is het, meer niet.

‘O nee?’ Noerejev plaatst zijn rechterhand demonstratief in zijn zij, daar waar zijn zwarte maillot in zijn taille rolt. Zijn ogen lichten op. Hij laat zijn kopje thee vlak voor de toneelmeester op de dansvloer vallen en beent naar zijn kleedkamer. Daar ontbiedt hij artistiek leider Rudi van Dantzig, kaffert hem uit – iets met ‘amateurs’ – en gooit met wat spullen.

Achter op het podium wacht Olga gespannen zijn terugkomst af, terwijl ze probeert haar zenuwen de baas te blijven en haar spieren warm te houden. Sinds de Rus acht jaar eerder tijdens een tournee met het Kirovballet asiel aanvroeg in Oostenrijk, is hij een wereldster.[1] Olga weet dat hij niet alleen beroemd is vanwege zijn geweldige optredens: binnen de danswereld wordt net zo vaak over zijn opvliegende karakter gesproken als over zijn temperamentvolle tours en l’air.[2] Had die toneelmeester ook kunnen weten.

Ze rekt haar nek. Ze trekt haar spitzen uit, buigt de zool door en trekt ze weer aan. ‘Mens, hoe kun je toch een heel ballet dansen op die pantoffels?’ vraagt collega Maria Bovet vaak als ze Olga’s Freeds ziet.[3] Olga kan haar niet aan het verstand peuteren dat haar slappe spitzen precies goed zijn. Ze bieden misschien weinig steun, maar ze heeft op deze spitzen goed contact met de vloer, ook en pointe[4], en dat is wat ze verlangt. Dus slaat ze haar dansschoenen tegen de muur, of bewerkt de zooltjes met een hamer. Tot ze rimpelen en buigen, tot ze haar naar de zin zijn.

Noerejev verschijnt nog steeds niet en Olga voelt haar lijf kouder worden. Ze neemt nog eens het petit allegro[5] door uit de tweede akte van Giselle, het stukje met het vlugge voetenwerk dat nogal wat van haar onderbenen vraagt.

Hoewel ze nauwelijks verbaasd is over het thee-incident, wordt ze er onrustiger van dan ze zou willen. Ze merkte tijdens de repetitie al eerder dat ze niet de enige is die last heeft van zenuwen. Van Dantzig loopt te dralen, meer dan ze van hem gewend is: ze moeten in twee dagen de bijna twee uur durende dansklassieker Giselle instuderen. Dat is een hele opgave, die volgens Van Dantzig te doen is, mits Noerejev een beetje meewerkt.

Olga hoopte op een galante danspartner die haar wegwijs zou maken in zijn belevingswereld, die haar zou laten proeven van zijn genialiteit. Dat valt tot nog toe tegen. Noerejev lijkt ongeïnteresseerd en markeert passencombinaties in plaats van ze te dansen. Tijdens het repeteren van zijn eigen solo’s vindt ze dat prima. Haar rest dan toch niet veel anders dan haar eigen variaties door te nemen of de kramp uit haar kuiten te masseren. Een moeilijke pas de deux[6] niet voluit repeteren – zeker wanneer een ballet in twee dagen ingestudeerd moet vanwege meneers agenda – is iets anders, dat vindt ze asociaal.

Niet dat ze er iets van zegt.

Hoewel Olga ruim zes jaar jonger is dan de eenendertigjarige Rus, heeft ze bijna alle grote klassiekers al gedanst: Giselle, Het zwanenmeer, Romeo en Julia, De vuurvogel en Doornroosje.

Ze ís iemand, zegt haar vader vaak. Zelfs aan de andere kant van de wereld heeft ze open doekjes bij elkaar gedanst, op tournee met Het Nationale Ballet. Ze heeft dit bereikt door op belangrijke momenten door te zetten en de rust te bewaren. Ze heeft collega’s weleens horen fluisteren dat ze stalen zenuwen heeft. Ze moesten eens weten.

Olga werkt het liefst zo lang als nodig is met een danspartner: tot ze het lijf van die ander kent, tot ze weet dat ze kan presteren, tot ze voelt dat ze op het podium vrij kan zijn. ‘Svobodna, Olga’, leerde Natalja Orlowskaja haar, de Russische balletmeester die haar vonk jaren geleden al zag. Voel je vrij.

Wanneer ze Noerejev weer uit de kleedkamer hoort komen, is hij nog altijd in een pesthumeur. Hij loopt achter het toneel langs, waar een op de grond neergezette glazen colafles hem in de weg staat. Hij geeft er een harde trap tegen, waarop de fles omvalt en in duizend splinters uiteenbarst.

Noerejev komt daarna het toneel op lopen om de repetitie eindelijk te hervatten. Hij kijkt haar aan, recht in haar groenbruine ogen. De rillingen lopen over Olga’s rug. Ze weet niet wat ze van hem kan verwachten.

Zodra het nieuws dat ze met Noerejev zal dansen de krant haalt, hangt haar vader aan de telefoon. Euforisch leest hij voor: ‘Op Eerste Paasdag, in de middag van 6 april 1969, zal balletster Rudolf Noerejev voor het eerst in de geschiedenis een avondvullend ballet dansen met een Nederlandse danseres. Zijn partner in Giselle is de vierentwintigjarige Olga de Haas.’

Hij is on-ge-lo-fe-lijk trots, zegt hij. Beseft ze wel wat een kans dit is? Dit kan deuren openen, het begin zijn van een internationaal avontuur. En of ze een beetje goed voor zichzelf wil zorgen. Zodat ze niet zoals vorige maand hoeft te verzaken vanwege een longontsteking.

Ja, pa. Tuurlijk.

Doe ik, pa. Da-hag. Kus.

Olga kijkt haar appartement rond: de ongeopende stapel fanmail op tafel, de berg kleding naast de bruine ribfluwelen bank. Zonder haar vaders woorden voelt ze al genoeg druk over de prestatie die ze moet leveren.

En toch. Pa’s enthousiasme werkt óók aanstekelijk: ze moet toegeven dat het idee dat ze met Noerejev zal optreden haar vervult met trots. Ze adoreert de danser, wie niet? Hij is de grootste.

De voorstelling is binnen no time uitverkocht. Olga viert het met vriendin Reni in de kroeg. Ze proosten met een cola-tic of twee: de middag van 6 april 1969 zal ze er staan, dat soort dingen kun je besluiten.

Olga houdt van de grote dansklassiekers, veel meer dan van de moderne choreografieën waar Noerejev zich ook in vastbijt. Er zit Olga te weinig spanningsboog in ‘dat moderne gedoe’, zegt ze vaak.

Anderen kunnen Giselle oubollig vinden, te hoogromantisch voor de sixties, voor haar heeft het ballet alles wat dans zo mooi maakt: prachtige muziek en een hartverscheurend verhaal, over de grootse liefde tussen het boerenmeisje Giselle en de volksjongen Albrecht. Nadat Giselle ontdekt dat hij van adel is en verloofd bovendien, sterft ze van verdriet. In de tweede akte is Giselle een Willi, de geest van een te jong overleden maagd. Onder aanvoering van haar koningin moet ze met Albrecht dansen tot hij sterft; uit liefde spaart ze hem.[7]

Het slotbeeld van Giselle, waarin Albrecht alleen achterblijft in een leeg bos, vindt Olga steeds weer ontroerend en beklemmend tegelijk. Omdat ze de eenzaamheid en verstilling ervan als waarachtig ervaart. En daar is een reden voor.

De laatste tijd schuimt ze ’s nachts vaker dan haar lief is de straten van Amsterdam af, op zoek naar haar verloofde Ger, om te kunnen zien wat hij uitspookt. Ze zijn al jaren samen, hoewel hun relatie steeds problematischer is. Gedachten hieraan probeert ze te verdringen, onder meer door zich op het optreden met Noerejev te storten.

Olga danst de rol van Giselle al drie jaar. Toch heeft ze genoeg reden om onrustig te zijn voor dit optreden, afgezien van zijn wispelturige inborst. Er bestaan namelijk meerdere choreografieën van het ballet; Olga kent er een paar, alleen niet de versie die Noerejev gewend is te dansen. Bovendien draait Giselle om de titelheldin en niet om de mannelijke hoofdpersoon. Waar Olga’s rol technisch veeleisend is en vraagt om veel inlevingsvermogen, is die van Albrecht een vrij ondankbare.

Om een idee te krijgen van wat hun te wachten staat, zijn Olga, Rudi van Dantzig en dirigent André Presser begin maart naar het Royal Opera House in Covent Garden gereisd om Noerejev ‘zijn’ Giselle te zien dansen, met Margot Fonteyn.

Het valt Olga direct op dat Noerejev de rol van Giselle heeft ingekort. Van de niet bijster meeslepende Albrecht maakt hij een bijna exotische figuur die aan zijn avontuurtje met Giselle een beschadigd zelfbeeld overhoudt.

Noerejev maakt er zijn eigen show van.

Het is niet de eerste keer dat Noerejev in Nederland optreedt. Telegraaf-journalist Henk van der Meijden, een groot balletliefhebber en de geliefde van danseres Maria Bovet, haalt hem in juni 1968 naar Carré, voor een optreden tijdens het Wereld Ballet Festival.

Noerejev bekent tijdens een etentje dat hij het tijd vindt voor vernieuwing – hij kan moeilijk tot zijn vijftigste de maagdelijke prins blijven dansen – waarna Van der Meijden hem in contact brengt met Rudi van Dantzig. Die heeft een paar jaar eerder een enorm succes geboekt met zijn choreografie Monument voor een gestorven jongen, een experimenteel ballet over een jongeman die niet weet of hij nu op meisjes of jongens valt. Dat is Noerejev op het lijf geschreven, meent Van der Meijden.[8]

Hoewel Van Dantzig voorvoelt dat de Rus deze rol nooit zo argeloos zal dansen als hij het graag ziet, beseft hij dat zijn naam Het Nationale Ballet veel kan opleveren. Hij zou de samenwerking alleen liever zonder tussenkomst van Van der Meijden regelen: het is binnen het gezelschap geen geheim dat hij ‘die onzinjournalist’ niet graag over de vloer heeft. Alleen: Van Dantzig kan Noerejev niet betalen. Van der Meijden wel.

Van Dantzig maakt Noerejevs rafelrandje voor het eerst mee tijdens de schaarse repetities voor Monument voor een gestorven jongen, in het najaar van 1968. Noerejev danst niet voluit, waardoor het voor de choreograaf lastig is om te beoordelen hoe zijn interpretatie op toneel zal werken. Erg makkelijk voor zijn danspartner, Yvonne Vendrig, is hij evenmin. Ze doet haar best zich niet te laten intimideren en repeteert onverschrokken door.

Kutwijf. Van Dantzig hoort het Noerejev zeggen, voor de Rus de studio verlaat.

Later, tijdens andere samenwerkingen, herkent Van Dantzig het patroon. Iedere keer dat de Rus een nieuwe omgeving betreedt, of een onbekend gezelschap, is hij wantrouwend en achterdochtig. Alsof iedereen tegen hém samenspant, de indringer.

Dat gevoel moet ook hebben gespeeld die paar dagen in april, die voor Olga zo belangrijk zijn.

De nacht na het thee-incident kan Olga de slaap niet vatten. Ze is niet in staat om de gedachten in haar hoofd te remmen; ze weet dat Noerejev repeteren ‘gezeur’ vindt, dus hoe krijgt ze hem zover zinnig samen te werken?

Ze loopt wat heen en weer in haar appartement, maakt een pan kippenbouten in cola, plukt wat aan de gare kip en verdwijnt in de badkamer om over te geven. Morgen kan Reni de pan eten komen halen.

Ze vlucht naar buiten met Ouchi, haar vuilnisbakkenhond. Het beestje is aanhankelijk, ongecompliceerd en meegaand, haar beste vriend.

Olga hoopt dat de buitenlucht haar hoofd wat rust biedt. Tot de voorstelling van morgen zal ze geen oog dichtdoen, daar legt ze zich bij neer. Ze heeft zin in een borrel, maar weerstaat het verlangen.

Wanneer ze weer thuiskomt, er gloort al licht, luistert ze wat naar de radio. Marvin Gaye zingt ‘I heard it through the grapevine’. Een nieuwslezer vertelt dat in Amerika in grote steden massaal gedemonstreerd wordt tegen de Vietnamoorlog. Ze zet de radio weer uit.

Olga zou moeten blaken van zelfvertrouwen. Ze danste een maand eerder al Giselle, een optreden dat vooral lovende recensies kreeg. De recensent van Het Vaderland vond dat ze gerijpt was in haar rol, die van het Algemeen Handelsblad prees haar geloofwaardige metamorfose van een naïef boerenkind in een bovenaards, ongrijpbaar wezen.

Ze is bovendien net terug uit Engeland, waar ze tijdens een korte tournee indruk maakte. Met name de Pas de deux romantique van Jack Carter, een kort, bruisend duet dat ze vaker met Sylvester Campbell danst, viel zeer in de smaak: ‘Danced with tremendous zest by Olga de Haas’[9] en ‘with two exceptionally gifted dancers it is hardly surprising that Olga de Haas and Sylvester Campbell received the biggest plaudits of the evening’.[10]

Noerejev heeft gezien hoe enthousiast de Engelsen op Olga reageren. Hij gunt het haar, maar verlangt zelf meer applaus.

De volgende dag, de zaterdag van de generale repetitie, merkt Olga hoe ingewikkeld het is om je danspartner te aanbidden én te vrezen. Ze heeft tijdens haar wandeling met Ouchi al bedacht dat ze niet te veel moet verwachten van de Rus. Ze zal hem zo min mogelijk tot last zijn en zich zo goed mogelijk aanpassen aan zijn ideeën – wat die ook mogen zijn. Van Dantzig bemerkt haar worsteling en spreekt die morgen nogmaals zijn vertrouwen in haar uit: ‘De enige die dit in zo’n korte tijd tot een succes kan maken, ben jij, Olga.’

Noerejev is zo mogelijk nog geagiteerder dan de dag ervoor. In de kleedkamer moppert hij dat Olga er niet uitziet. Ze heeft haar haren elegant naar achteren gekapt, met één bloem achter haar rechteroor. Ze is een plaatje. Noerejev echter is idolaat van de Engelse Lynn Seymour, die Giselle steevast met een hoofd vol krullen en margrieten danst. ‘At least she does something with her appearance’, sneert hij.

Tijdens de generale gaat alles Noerejev te langzaam. Hij verandert Olga’s rol, bemoeit zich met de podiumregie en tart Presser en diens interpretatie van de muziek: hij wijzigt tempi, last voor zichzelf wat sprongensolo’s in en breidt zijn eigen pantomimes uit. Bij alles zegt hij: ‘We doen het zo, dit is de juiste manier.’

Iedereen is bang voor Noerejev, iedereen doet wat hij zegt. Olga wordt er, alle goede voornemens ten spijt, toch nerveus van. Haar uitstraling verandert, is minder onberispelijk.

Ze denkt aan Covent Garden.

Wanneer Olga en Noerejev die repetitie een pas de deux uit de tweede akte dansen, gaat het mis. Tijdens een passenvariatie in aanloop naar een lift, aarzelt Olga even tussen de versies die ze kent, waarop Noerejev zijn geduld verliest. Hij zet haar vanuit de lift niet galant op de grond, zoals het een prins betaamt; hij laat haar expres uit zijn handen vallen, na haar eerst een zetje te hebben gegeven.

Olga komt hard neer. Ze voelt hoe haar rechtervoet verdraait en haar enkel doorknikt. Ze kijkt haar danspartner met grote ogen aan. Ze is sprakeloos, haar wangen vlammen.

‘Ik haal een ijskompres!’ roept een balletmeester, terwijl Van Dantzig ongerust toekijkt vanuit de coulissen. Noerejev verroert zich niet. Hij vraagt om thee, voor zichzelf.

Olga kijkt naar haar voet, waar weinig aan te zien is. Ze voelt. Het voelt vreemd pijnlijk, alsof het niet haar eigen voet is. Ze vermant zich, staat op en geeft aan dat ze de generale door wil dansen.

Na de repetitie verdwijnt Noerejev zijn kleedkamer in, Olga blijft achter op het podium. Robert Kaesen, de andere artistiek leider, rent naar haar toe. Hij vraagt hoe het met haar is. Ze heeft geen idee hoe ze die vraag moet beantwoorden.

Pas als de adrenaline niet meer door haar lijf giert en haar spieren beginnen af te koelen, voelt Olga een scherpe, stekende pijn in haar voet, die onheilspellend dik wordt. Ze voelt weer en schrikt: ze kan hem nauwelijks bewegen. Van Dantzig en Kaesen zien de paniek in haar ogen en tillen haar naar de kleedkamer, waar ze met bakjes koud en warm water een wisselbad verzinnen.

Aan de pers verklaart Olga later zo nonchalant mogelijk dat het haar eigen stomme schuld is dat ze viel: ze begreep Noerejev verkeerd, het was een ongelukkig misverstand.

Ze weet wel beter. Noerejev heeft haar laten zien wie de baas is. Omdat ze te goed danste of omdat ze zich niet liet kisten door zijn gesar. Omdat hij het kan, haar laten vallen. Hij heeft geen reden nodig.

Tegen Van Dantzig zegt Noerejev later dat hij weg is van Olga. Dat ze danst alsof ze in Rusland is opgeleid, dat hij zich voor Giselle niet beter kan wensen.

De dokter kijkt haar de volgende morgen streng aan, terwijl hij met tegenzin haar voet intapet. ‘Eigenlijk mag je helemaal niet dansen, je pees is gescheurd.’ Olga neemt een hap pijn. ‘Joh, het valt reuze mee, hoor.’

Ze zitten in de kleedkamer achter het toneel van de Stadsschouwburg. Het is krap een half uur voor aanvang van de Giselle van haar dromen en Olga accepteert niet dat één pees de boel verpest. Ze doet een poging tot lachen en zegt tegen de dokter: ‘Kom, geef me die linten naast je koffer eens, dan zet ik andere banden aan mijn spitz zodat-ie past om mijn nieuwe klompvoet.’

Olga probeert haar steeds stijver wordende voet in haar dansschoen te wurmen, tot ze vanuit haar ooghoeken ziet hoe Van Dantzig gealarmeerd toekijkt. Ze knipoogt: ‘Rudi, ken je die Disneyfilm van Assepoester? Daar propt een stiefzus haar voet net zo in het glazen muiltje.’ Van Dantzig kan er niet om lachen. Hij heeft net van Robert Kaesen gehoord dat ze een half uur onder de hete douche heeft gestaan om haar spieren op te warmen.

Van Dantzig heeft de dokter erbij gehaald, die zich nu lijkt neer te leggen bij Olga’s wens gewoon te dansen. Hij twijfelt. Geen danseres treedt op met zo’n blessure. Maar hij heeft geen fatsoenlijke vervanging, niemand die à la minute het niveau van Noerejev aankan. Van Dantzig moet de voorstelling afzeggen, het publiek teleurstellen en de woede van Van der Meijden slikken.

Dan beslist Olga voor hem: ze verlangt al weken naar deze voorstelling, ze geeft niet op: ‘Regel jij dat er een brancard klaarstaat, dan zorg ik dat ik de coulissen haal. Al zitten mijn oren op mijn achterhoofd, ik ga dat toneel op’, zegt ze.

Noerejev is erbij komen staan. Hij vraagt niets, hij zegt niets. Hij staat daar, in de verste hoek van haar kleedkamer. Met zijn geloken ogen.

Zijn timide aanwezigheid zegt haar meer dan genoeg.

Olga hoort hoe André Presser de orkestbak betreedt. Iets in haar zou het liefst de schouwburg uit vluchten, een gevoel dat haar vaker overvalt vlak voor een optreden. Wanneer de strijkers inzetten en het doek opengaat, verdwijnt de paniek langzaam en komt er een andere emotie voor in de plaats. Alsof er iets in haar groeit. Zelfs nu, nu ze liever over de grond zou willen kruipen van de pijn, voelt ze het. Ze kan het niet omschrijven. Ze kan het dansen.

Noerejev heeft al even over het podium gelopen, wanneer Olga op mag: Giselle dartelt haar ‘huisje’ uit, op zoek naar Albrecht. Haar rol begint meteen met een pittig allegro[11], dat er vlinderlicht uit hoort te zien. Haar rechtervoet klopt vervaarlijk en gehoorzaamt niet.

De eerste minuten volgt Olga’s lijf haar hoofd. Dat baart haar zorgen, dat is niet goed, ze wil het andersom. Je moet je rol doorleven, vindt ze. Je hoort niet alleen fysiek, maar ook mentaal kapot te gaan. Anders belazer je het publiek.

Dan is daar Noerejev, die opeens zijn bevlogen, tedere kant toont. Hij wenst haar fluisterend succes. Svobodna, Olga. Zodra hij vervolgens de eerste pas de deux inzet, voelt ze zich opgetild. Hij kijkt haar constant aan, paait en flirt zoals alleen Noerejevs Albrecht dat kan. De muziek maakt haar nog lichter. Het helpt haar te geloven dat ze Giselle kan zijn.

Ze valt als een blok voor de charmeur, laat zich door hem verleiden en verraden en sterft van verdriet.

Hoewel ze tijdens het optreden niets meer voelt, blijkt in de pauze haar blessure verergerd. Na een zoveelste wisselbad masseert Robert Kaesen haar opgezwollen voet en geeft haar pijnstillers. Van Dantzig kijkt haar aan, alsof hij zeggen wil: dit is echt niet verstandig, Olga.

Voor de tweede akte begint, klimt zakelijk leider Anton Gerritsen het podium op. Hij spreekt met plechtige stem. Hij vraagt om begrip. Soliste Olga de Haas heeft een zware voetblessure en zal daarom de tweede akte een iets vereenvoudigde versie van haar rol moeten dansen.

Het is vreemd, juist nu alles tegen lijkt te zitten, voelt Olga hoe sterk ze is. Zenuwachtig is ze niet meer, daar heeft ze geen ruimte voor. Ze huilt de hele pauze van de pijn, ze voelt zich binnenstebuiten gekeerd. Toch weet ze dat ze weer zal dansen, dat ze zal afmaken wat ze begonnen is.

De tweede akte danst ze als kwikzilver.

De staande ovatie duurt ruim twintig minuten. Olga krijgt bloemen toegeworpen, pakt een roos en houdt die Noerejev voor. Hij kijkt haar ongelovig aan. ‘Very, very good, Olga’, zegt hij. Zijn mond een streep.

Ze weet dat ze iets bijzonders gepresteerd heeft. De dagen die volgen zal ze in kranten lezen dat ze zichzelf en Noerejev heeft overtroffen. Dat ze de voorstelling van haar leven heeft gedanst.

Na het applaus wordt Olga naar haar kleedkamer gedragen. Ze jankt zonder geluid, het snot om haar mond. Ze zal twee maanden rust moeten houden, zeggen artsen later in het ziekenhuis.

[1] Het Kirovballet heet sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie het Mariinsky Ballet. Dit ballet is nog altijd nauw verbonden met de wereldberoemde Vaganova Dansacademie.

[2]Tour en l’air – Een sprong recht omhoog waarbij de danser in de lucht een draai om zijn/haar eigen as maakt. Letterlijk: draai in de lucht.

[3] Freed of London is wereldwijd marktleider in danskleding en -schoenen. Het bedrijf vervaardigt sinds 1929 handgemaakte spitzen. In Olga’s tijd werd ook veel op spitzen van Gamba en Repetto gedanst.

[4]En pointe – Op de punten van de spitzen.

[5]Petit allegro – Een stuk choreografie of een oefening tijdens de les waarin in hoog tempo kleine lage sprongen achter elkaar gedanst moeten worden. Met een petit allegro wordt het snelle voetenwerk geoefend.

[6]Pas de deux – Een dansstuk voor één danser en één danseres. Deze bestaat normaliter uit een aantal alleen en samen gedanste variaties. Doorgaans is de volgorde: entrée (het voorstellen), adagio (een langzamer gezamenlijk gedanst deel), twee variaties voor de danser en de danseres afzonderlijk, en een coda (slotstuk).

[7]Giselle werd in 1841 voor het eerst opgevoerd in Parijs, in choreografie van Jean Coralli en Jules Perrot. De muziek is van Adolphe Adam.

[8]Monument voor een gestorven jongen is Rudi van Dantzigs meest succesvolle moderne choreografie. Het ging op 19 juni 1965 in première. De hoofdrol werd gedanst door Toer van Schayk, die ook het decor en de kostuums ontwierp.

[9]Sunderland Echo, 20 maart 1969.

[10]Eastern Evening Press, 20 maart 1969.

[11]Petit allegro – Een stuk choreografie of een oefening tijdens de les waarin in hoog tempo kleine lage sprongen achter elkaar gedanst moeten worden. Met een petit allegro wordt het snelle voetenwerk geoefend.

II
==
==

De klim

Twee

Ze is zo’n kind met oneindig veel fantasie. Urenlang kan ze zoet zijn, met bijna niets. Een vingerhoedje of een knoop en een wereld ontvouwt zich in haar hoofd.

Olga speelt weleens met een vriendinnetje uit de buurt op straat in de Veluwelaan. Ze rennen dan om het hardst naar de panden aan de overkant van haar huis. Daar, in hun grove bakstenen muur, heeft de tienjarige Olga een prachtig gladde tegel ontdekt. Ze weet zeker dat hij magisch is. Soms aait ze hem even, snel-snel, opdat niemand het ziet.

De verhalen die ze bij de tegel bedenkt, houdt Olga voor zichzelf.

Olletje, heet ze thuis. Ze is de middelste. Haar broer Bert is drie jaar ouder, haar zusje Gonny – thuis Sjonny – is twee jaar jonger. Hun verjaardagen worden mooi gevierd.

Olletje kan geen seconde stilzitten. Haar moeder heeft haar kamer nog niet opgeruimd, of ze heeft er weer een puinzooi van gemaakt. Ze is een orkaan, die tegen de tijd dat het stof is gaan liggen en de schade zich begint af te tekenen, al elders huishoudt.

De middagen dat haar moeder boos is omdat ze iets heeft uitgespookt, broedt Olga soms geduldig op ‘wraak’. Wanneer ze dan ’s avonds om zes uur aan tafel schuift en haar moeder goedkeurend haar bord vol stoofvlees schept, begint Olga kalmpjes een zelfbedacht gedicht over een dode muis te declameren. Van zesendertig coupletten. Ze heeft ze met grote ijver ingestudeerd.

Smakelijk eten allemaal!

Haar moeder zegt weleens: ‘Stop die energie in een potje en bewaar het, alsjeblieft.’

Olletje is een oorlogskind. De zomer van 1944 loopt ten einde als ze haar komst aankondigt.

Grada en Bert de Haas wonen met hun zoontje Bert in de Geuzenstraat, in een huurwoning op driehoog. Af en toe gaan ze naar tante Aaltje, Grada’s oudere zus die op een boerenbuiten in Zaandam woont. Aaltje heeft nog echte boter, en Grada is hoogzwanger.

Vóór de komst van Bert jr. hebben ze een appartement in de Rivierenbuurt, waar destijds veel Joden wonen. Zodra daar de eerste boekverbrandingen en razzia’s plaatsvinden en de synagoge in de Lekstraat het moeilijk krijgt, besluiten ze te verhuizen.

Grada’s andere zus Riek woont dan al in de Geuzenstraat. Iets voorbij het pleintje schuin tegenover haar is een woning vrijgekomen. Riek zegt tegen haar zus: ‘Met dat donkere haar van je zie je er best Joods uit. Kom toch hier.’ Bert is vóór: hij gaat graag terug naar Oud-West, de buurt waar hij vandaan komt.

Het appartement in de Geuzenstraat bestaat uit twee kamers en beslaat krap 55 vierkante meter. Het complex, De Geuzenhof, is een van de eerste in de stad met blokverwarming en staat bekend om de fraai aangelegde gemeenschappelijke tuin, een ontwerp van Mien Ruys. Er is hier voor hun zoontje genoeg plek om te spelen: een flinke zandbak, overdekte galerijen en een ketelhuis. Bovendien staat in de tuin van het naastgelegen hof een kleuterschooltje.

Maar het laatste jaar van de oorlog is de binnentuin geen speelterrein. De zandbak is afgedekt en ligt vol steenkool. Het ketelhuis wordt door Duitsers bewaakt.

Zo nu en dan laat Grada kleine Bert steenkool gappen. Hij daalt dan via het trappenhuis drie verdiepingen naar beneden, voorbij de voordeur op de beletage, omlaag de kelder in, langs de ijzeren berghokken die vol kinderwagens en autopeds staan. Voor de zware deur naar de galerij van de binnentuin staat een kruiwagentje klaar. Het is een kwestie van goed uitkijken en rennen. Alle buren doen het zo.

In deze periode, op vrijdag 9 september 1944 om precies te zijn, wordt Olga Gerharda Alida de Haas geboren. Sommige familieleden denken dat haar ouders haar die Russische voornaam geven omdat de Russen terrein winnen aan het oostfront.

Olga is een blakende baby. De roomboter van Aaltje heeft zijn werk gedaan.

Haar ouders zijn eind jaren dertig aan elkaar gekoppeld door collega’s van de Amsterdamsche Bank.

Zoals veel jongens van zijn generatie krijgt Bert de Haas niet de kans om door te leren, daar is geen geld voor. Wanneer hij op zijn zestiende aan de bak moet, blijkt hij net zo’n doordouwer als zijn drie broers. Hij is kantoorbediende bij de Tramweg Maatschappij, doet de avondmulo en kan vervolgens aan de slag bij de bank.

Hij is jongste bediende en doet sorteerwerk of leegt prullenmanden. Hij heeft daar geen moeite mee, werkt keihard en ligt goed bij collega’s en superieuren. Zijn tijd komt wel, weet iedereen. Met de jaren zal Bert zich opwerken tot afdelingsdirecteur en procuratiehouder. Hij is een selfmade man, en daar is hij trots op.

Grada is secretaresse ten tijde van hun ontmoeting. Ze ziet er gedistingeerd, wat streng uit. Ze draagt haar donkere haren liefst opgestoken en houdt van een klassiek silhouet. Grada heeft, heel sjiek, de middelbare meisjesschool afgerond, een opleiding vergelijkbaar met de hbs. Eigenlijk wil ze bij een advocatenkantoor werken, wat niet mag van haar vader. Advocaten vindt hij ‘schorriemorrie’.

Beiden lopen tegen de dertig wanneer ze zich verloven; Grada is een fractie ouder dan Bert. Ze heeft na de dood van haar vader, die op haar eenentwintigste overlijdt, jarenlang met Riek voor haar zwakke moeder gezorgd. Ze heeft de tijd noch de behoefte gehad zich in mannen te verdiepen. Ooit koesterde ze een prille verliefdheid voor een buurtjongen, de later bekende historicus Loe de Jong; het lijkt een leven geleden dat ze samen op sabbat de kaarsen aanstaken.

De dag van haar huwelijk, 21 september 1939, draagt Grada een eenvoudige, chique witte jurk en een vossenbontje om haar hals. Hoewel Bert een erg net pak draagt, ziet hij eruit als ‘de gewone man’.

Grada en Bert zijn elkaars tegenpolen. Alleen al hun achtergrond is totaal verschillend: zij komt uit een welgesteld, ontwikkeld gezin, terwijl hij uit een arbeidersmilieu komt; Grada’s moeder is dan ook weinig enthousiast over de voorgenomen bruiloft.

Grada Lambers groeit op aan de Weesperzijde. Ze is het nakomertje thuis. Haar vader zit in de directie van De Beiersch-Bierbrouwerij De Amstel, dan de grootste bierbrouwer van Nederland. De brouwerij ligt vlak bij hun huis, op een open veld aan de Mauritskade.

De familie Lambers is het soort gezin dat spreekt van een ‘living’ in plaats van een ‘huiskamer’. In de ‘living’ staat een piano, alle drie de dochters kunnen prachtig spelen. Grada speelt bovendien viool, in een heus orkestje.

Zo’n twee keer per jaar gaan ze op vakantie, naar Duitsland of naar Arosa, een stadje aan de Zwitserse Obersee.

Het gezin waarin Bert de Haas opgroeit, heeft het minder breed. Ze wonen met zijn zessen – zijn ouders en zijn broers Gerard, Jan en Wim – in een kleine bovenwoning in de Vespuccistraat in Oud-West. In de vakantie gaan ze bij familie langs in Velsen of Den Helder.

Berts vader is gasfitter bij de gemeente. Op vrijdagen krijgt hij zijn loonzakje en komt hij doorgaans later thuis; een aanzienlijk deel van zijn salaris heeft hij dan in de kroeg opgedronken. Zijn inname heeft weinig invloed op zijn lichamelijke gezondheid – hij is sterk als onkruid. Maar het zet zijn huwelijk aardig onder druk. Wanneer de kinderen in de puberteit zijn, scheiden de echtelieden officieel, om anderhalf jaar later opnieuw met elkaar te trouwen.[12]

Voor Bert is zijn vaders drinkgedrag onderdeel van zijn jeugd. Een stil deel, waarover niemand in het gezin ooit iets zegt. Een De Haas praat niet over zijn problemen.

Bert zal zelf later nooit drinken. Niet thuis, niet buiten de deur, niet tijdens etentjes of feestjes. Geen druppel. Hij vindt het niet lekker, zegt hij.

De leefwereld van hun kinderen is aan de Geuzenstraat aangenaam klein: het complex ligt lager dan de De Clerqstraat, de doorgaande weg vlakbij, waardoor het buurtje een natuurlijk beschermde omgeving is. Er is het speelpleintje vijftig meter verderop en daartegenover bakker Schutte op de ene straathoek en slager Daals met zijn vijf dochters op de andere. Zijn Olga en haar broer en zusje het spelen zat, dan kunnen ze altijd even buurten bij tante Riek.

De grootste afstand die ze te voet afleggen is die over de Wiegbrug naar school, in de Elisabeth Wolffstraat. Of ze wandelen naar De Hallen, om daar rond de fruitkraampjes te klieren terwijl hun ouders overleggen welke film ze ’s avonds in de bioscoop willen zien.

In ’t Zaaltje, het verenigingsgebouw aan het begin van de Geuzenstraat, kijken de kinderen weleens kinderfilms, of een theatervoorstelling. Eens is er een grote vogelshow en staat het zaaltje vol volières. De volgende dag heeft Olga er weer gewoon ritmische gymnastiek, tussen de vergeten restjes vogelpoep.

De tram naar Zandvoort, die door de De Clerqstraat ratelt, nemen ze weinig; jarenlang brengen ze de zomers door op camping Bakkum, waar Grada een eenvoudig huisje huurt. Het komt voor dat zij en de kinderen al in april vertrekken en Bert, Olga en Gonny maandenlang in Bakkum naar school gaan; hun vader – Pa – komt dan in het weekend, wanneer hij vrij is.

Het zijn zomers waarin Olga, Bert jr. en Gonny hun matrassen vullen met stro en bramen plukken tot hun vingers blauw zien. Ze maken veel nieuwe vrienden, Olga misschien wel het makkelijkst.

Onbezorgde zomers, dat zijn het.

Wanneer Olga acht is, verhuist het gezin naar de andere kant van de stad, naar de Veluwelaan. Daar, op een nog onontgonnen stuk Amsterdam, worden nieuwe appartementen gebouwd waar de Amsterdamsche Bank een financieel belang in heeft. Een aantal medewerkers van de bank heeft het geluk daar een woning toegewezen te krijgen. Zo ook Olga’s vader.

In deze onder de Rivierenbuurt gelegen nieuwe buurt is de sfeer anders dan de kinderen gewend zijn. Het is minder ongedwongen en rommelig dan in Oud-West, wat minder hun vader en meer hun moeder.

Op de hoek van de Veluwelaan met de Rivierenlaan woont bijvoorbeeld Eppo Doeve, de bekende tekenaar. Soms gluren Bert, Olga en Gonny bij hem naar binnen op weg naar school: op het tekenbord in zijn werkkamer verschijnt de ene na de andere bijzondere prent. Op een dag zien ze daar zijn ontwerp voor het nieuwe vijfentwintigguldenbiljet.

Een paar straten verderop, in de Zomerdijkstraat, staan de allereerste atelierwoningen van Nederland. Sonia Gaskell runt daar haar balletstudio en de ‘zonderlinge artistiekelingen’ Charlotte van Pallandt, Jan Wolkers en Max Nauta wonen en werken er. Een ander slag mensen dan slager Daals, zeg maar.

Sommige vrienden verklaren Bert en Grada voor gek dat ze voor de Veluwelaan kiezen: een huur van 115 gulden per maand, waar beginnen ze aan? Desondanks is zeker Grada blij met de verandering. Een nieuw appartement, met centrale verwarming bovendien, is een hele verbetering. Dat de Veluwelaan wat meer aanzien heeft, laat haar evenmin onberoerd.

De woning aan de kruising met de Stichtstraat ligt op de begane grond, dus het traplopen is verleden tijd. Hij is bijna twee keer groter dan het vorige appartement en de kinderen hoeven niet langer met z’n allen één krappe slaapkamer te delen.

Naast de kleine keuken heeft broer Bert voortaan zijn eigen kamer. Met een normaal bed, niet weer een ‘opklapkreng’. Olga en Gonny delen een grotere kamer tegenover die van Bert, aan de andere kant van de ruime vierkante hal. De meisjes hebben bovendien een mooi balkon, dat vlak boven de strook gras voor het pand zweeft.

Hun ouders slapen nog altijd op een opklapbed in de woonkamer, maar beschikken nu over een aparte eetkamer. Die is met de woonkamer verbonden middels een flinke tussenruimte, waar de piano pronkt. Grada speelt daar veel op, net als later Olga en Gonny.

En dan is er nog een voor die tijd luxueuze badkamer. Meestal is de ruimte bezet door Pa, die tijdens het badderen zijn favoriete aria’s zingt.

Hun nieuwe thuis is de laatste woning in het laatste flatje van Amsterdam, zegt Olga’s moeder vaak. Waar ze kijken, zien ze groen. Naast hun appartement ligt een stuk land waar koeien lopen, daarachter reikt het tot Zorgvlied en de Ringdijk. Aan de andere kant ligt de Boerenwetering, waar Olga ’s winters schaatst.

Meer dan eens vinden Olga en Gonny daar vastgevroren meeuwen in het ijs. Lukt het ze de vogels te bevrijden, dan nemen ze deze mee naar huis, waar ze ze proberen op te lappen. Dagenlang is de badkuip hun thuis – Pa staat zijn domein met liefde af – waarna de meeuwen toch nog sterven.

De zusjes komen na het buitenspelen geregeld thuis met een beestje onder hun mantel; niemand kijkt daarvan op, hun ouders zijn dol op dieren. Ze hebben honden, katten, hamsters en vogels. Het merendeel is komen ‘aanwaaien’.

Eens neemt Olga’s broer een hondje met helblauwe ogen mee dat vervaarlijk kijkt: het dier is niet bij hem weg te slaan. Een andere keer ‘vindt’ Pa de Haas een cockerspaniël op weg van kantoor naar huis. Hij vertelt dat de hond in een leeg, verlaten huis aan het blaffen was, dat de eigenaren verhuisd moeten zijn. Of het waar is, weet de rest van het gezin niet; de hond aan zijn lot overlaten, kan niemand. De spaniël voelt zich al snel thuis aan de Veluwelaan, tussen de hamsters die soms los door het huis lopen en de vogels in de volière.

Olga en Gonny zijn vaak samen buiten te vinden. Met mooi weer gaan ze op hun rolschaatsen naar Amstelland of hangen ze aan de volgeladen kar van de groenteman en laten zich zo voorttrekken. Langs de Amstel vlak bij hun huis is een helling waar je met je fiets af kunt rijden. Nog liever roetsjen ze op hun rolschaatsen naar beneden, om vlak voor de waterkant tot stilstand te komen.

Het initiatief voor dit soort waaghalzerij komt steevast van Olga. Met lol in het vooruitzicht durft ze.

Grada is een oermoeder. Zodra ze kinderen heeft, is ze misschien wel meer moeder dan echtgenote. Ze wil Bertje, Olletje en Sjonny beschermen, ze een goed, rustig thuis bieden. Ze offert zich graag op, is huiselijk, warm en zorgzaam.

Ze kan vreselijk lekker koken. Helaas zijn Olga en Gonny de eerste jaren aan de Veluwelaan slechte eters. ’s Morgens heeft hun moeder de broodmaaltijd al vervangen door havermoutpap, dat eten ze gedachtelozer, dus sneller. Alleen het avondeten blijft gedonder. Wanneer de twee er te lang over doen om hun bord leeg te eten, moeten ze om beurten op de gang staan, met hun bord in de hand. Dat vinden de meisjes vreselijk; door het raam in de hal kunnen de mensen op straat hen zien. Het is gewoon vernederend.

Grada is een zachtaardige vrouw, die zich graag op de achtergrond houdt. Vreemden vinden haar vaak wat gereserveerd of zelfs koel; ze laat niet snel het achterste van haar tong zien, privé is in haar wereld privé. Ze is streng, een pietje precies, gericht op goede schoolresultaten en dito gedrag. Ze weet graag met wie haar kinderen omgaan.

Grada heeft genoeg aan haar gezin. De kinderen, de dieren en haar huisje, dat is het. Vrienden, tja, wat heb je daaraan, zegt ze zo nu en dan. In de tijd die ze voor zichzelf heeft, leest ze liever een boek. Of speelt ze piano.

Haar man is heel anders. Pa leeft meer voor de buitenwereld. Hij heeft mensen om zich heen nodig, vindt wat anderen zeggen belangrijk. Hij kan met iedereen opschieten, met de wethouder en de vuilnisman, met vvd’ers en PvdA’ers. Als hij het nodig vindt, kan hij meedogenloos zijn. Wordt hij daarom gehaat, dan is hem dat best.

Wanneer Pa de Haas iemand uitnodigt, moet het huis aan kant zijn en brengt hij zijn gasten met veel poeha binnen. Hij houdt van visite over de vloer, liefst vaak en veel. Dat levert nog weleens strijd op met zijn vrouw, die er weinig behoefte aan heeft. Meestal delft ze het onderspit.

Waar zijn vrouw graag eerlijk en duidelijk is, kan Bert ongelofelijk goed om de werkelijkheid heen praten. Hij jokt vaak over dingen die er totaal niet toe doen. Heeft hij net een spiegelei gegeten en vraag je: ‘Lekker ontbeten?’ dan antwoordt hij met droge ogen: ‘Dat was het lekkerste broodje pindakaas van mijn leven.’

Pa is aanzienlijk zorgelozer dan zijn vrouw. Hij kan genieten, echt genieten. Is het nu, op dit moment, gezellig is, dan is hij tevreden. Morgen ziet hij wel weer verder.

Olga’s ouders vormen geen voor de hand liggend liefdespaar, maar opposites attract – en ze vinden elkaar in hun liefde voor klassieke muziek en dieren. Ze zijn dol op elkaar én kunnen ook flink bekvechten, was sich liebt, das neckt sich.

Wanneer ze volwassen is, vermoedt Olga dat haar vader weleens om zich heen kijkt.

Van alle drie de kinderen is Olga het meest een mengelmoes van haar ouders. In haar ranke lijfje verenigt ze hun uitersten. Ze heeft haar moeders scherpe uiterlijk en kan net zo zorgzaam, teruggetrokken en serieus zijn. Maar ze is ook een allemansvriend en heeft de lichtzinnige inborst van haar vader; ze voelt de drang de dag te plukken.

De confrontatie tussen die twee werelden is in de relatie van haar ouders duidelijk aanwezig; er gaat weleens servies aan scherven. De botsende eigenschappen die Olga in zich draagt, zullen haar van binnenuit verteren.

Er is een foto, Olga is een jaar of zes, Gonny vier. De zusjes staan op straat, in de Geuzenbuurt. Hand in hand, met nette overjasjes aan en satijnen linten in het haar. Olga draagt lichte, slobberige kniekousen. In haar linkerkous frommelt ze gewoonlijk haar zakdoek.

Gonny kijkt uitdagend naar de fotograaf, terwijl Olga afwachtend zijn camera in tuurt.

Soms, als ze buiten spelen, komen de jongens uit de buurt hen plagen-zoentjes-vragen. Wanneer die gozertjes vervelender worden, zegt Olga niets, terwijl ze normaal niet op haar mondje gevallen is.

Ze staat daar maar, verloren, met die zakdoek in haar kous en wangen die roder kleuren. Ze keert niet om, ze vlucht niet. Ze blijft staan, aan de grond genageld.

En ze wacht. Ze wacht tot haar jongere zusje de situatie voor haar oplost, tot Gonny haar mond opentrekt en de etterbakjes wegschreeuwt. Of een stok pakt en daar wild mee zwaait.

Tot die tijd zit Olga veilig in haar hoofd.

[12] Op 31 oktober 1929 is hun scheiding definitief, waarna ze op 23 juli 1931 opnieuw trouwen.

Drie

Haar ogen. Van de eerste ontmoeting met Sonia Gaskell herinnert Olga zich vooral die indringende, priemende ogen.

Ze kijken haar ongemakkelijk lang aan als ze als meisje van acht aan haar wordt voorgesteld. ‘Zo. Dus jij wilt dansen? Jij bent wel niet de enige maisje die dat wil.’

Het begint allemaal met de verhuizing naar de Veluwelaan.

Voor die tijd gaat Olga in Oud-West naar een ritmiekklasje, wat niet veel voorstelt. Haar hele klas gaat, dus Olletje ook. Ze hangt er ondersteboven aan het wandrek of huppelt wat rond. Foto’s uit die tijd laten geen buitengewoon talent zien; eerder een doodnormaal kind met kromme armpjes.

En toch ziet haar toenmalige lerares iets in haar. Genoeg in ieder geval om, wanneer ze van de verhuizing van het gezin hoort, tegen Olga’s moeder te zeggen: ‘Zorg je dat ze doorgaat met dansen?’

Pa en Grada weten wel waar ze hun dochter balletles willen laten volgen: bij Sonia Gaskell in de Zomerdijkstraat, een paar straten van hun nieuwe appartement vandaan.

Ze zijn goed bevriend geraakt met schilder en glazenier Max Nauta en diens echtgenote, de Tsjechische Hélène Kettner. Zij wonen in een van de artiestenwoningen vlak naast de balletstudio van Gaskell. Met name Hélène is close met haar.

De uit Litouwen afkomstige, Joodse danspedagoge heeft in deze periode, begin jaren vijftig, al een flinke reputatie opgebouwd in Nederland. Ze is een gerespecteerd docent, die bekendstaat om haar vermogen talent te ontdekken. Ze heeft onder meer de piepjonge Marianne Hilarides (die dan nog Boedijn heet) en Jaap Flier onder haar hoede; dansers van wie veel verwacht wordt. Haar leerlinge Audrey Hepburn heeft ze doorverwezen naar de Engelse lerares Marie Rambert, in de hoop dat de prille Hepburn het Londense West End op kan.

Gaskell is meer dan een goed docente. Ze is de drijvende kracht achter een aantal ambitieuze dansinitiatieven. Direct na de Tweede Wereldoorlog begint ze met een handjevol dansers Ballet Studio ’45. Een paar jaar later richt ze opnieuw een professioneel gezelschap op, Ballet Recital, dat wanneer het geld het toelaat lezingen en optredens verzorgt in het land, in vaak wisselende samenstelling.

Die vrouw weet wat ze doet, denkt Pa de Haas. Hij heeft bovendien in de krant gelezen dat Gaskells naam rondzingt: ze is de belangrijkste kandidaat om een nieuw Nederlands balletgezelschap te leiden, het grootste tot dusver.

Olga heeft geen idee wat ze precies van ballet moet verwachten wanneer ze op les gaat bij mevrouw Gaskell. Haar vader spreekt het woord ‘ballet’ met dezelfde eerbied uit als ‘opera’. Ze denkt aan elfjes op een toneel. Zoiets.

Zodra ze voet zet in de studio aan de Zomerdijkstraat, voelt ze zich welkom, al wordt ze nauwelijks verwelkomd door de vrouw die er de scepter zwaait.

Olga ziet grote spiegels, veel ramen, een piano en langs twee wanden een barre. Het ziet er serieus uit, op de een of andere manier ademt de ruimte ambitie.

De studio is vrij licht, hoewel Gaskell haar best heeft gedaan een deel van de ramen af te dekken, zodat niet iedereen naar binnen kan kijken. Vaak genoeg komen er toch belangstellenden langs, nieuwsgierig gemaakt door de muziek en door Gaskells schelle stem die overal bovenuit klinkt. Ze lopen over het bloemenperk – bij mooi weer de lunchplek voor de dansers van Ballet Recital – naar het raam om een glimp op te vangen van de jonge dansers. Meer dan eens staat Jan Wolkers er te gluren.

Olga zal gaan houden van de lucht die ze nu opsnuift. Het is de lucht van zweet en inspanning en, uiteindelijk, van beloning. En het is de lucht van muffe balletkleding. De leerlingen en dansers die mevrouw traint, hebben slechts één dansoutfit. Wasmachines zijn er nog niet, dus hangt iedereen na de les zijn klamme kleren aan de haakjes in de kleedkamer, om ze de volgende dag gewoon weer aan te trekken.

De ochtendles aan de dansers van Recital is bijna afgelopen. Olga weet niet wat ze meemaakt: ze ziet een groep jongens en meisjes, niet eens zo veel ouder dan zijzelf, jaloersmakend soepel door de studio bewegen. Gaskell zelf lijkt een dansende furie, die, terwijl ze haar armen zacht houdt, haar leerlingen aanspoort: ‘Waarom leren jullie dit zo langzaam?’ Met een lichte zucht zet Niek, de pianist, vervolgens zijn laatste etude[13] in.

De tijd van in de rondte huppelen is voorbij, Olga weet het meteen.

Sonia Gaskell begint haar uiteindelijk vermaarde dansstudio vlak voor de Tweede Wereldoorlog. Ze geeft eerst les in de Kerkstraat en gebruikt vervolgens de ruimte van danser (en later acteur) Albert Mol in de Zomerdijkstraat. In deze straat in de Amsterdamse Rivierenbuurt is een gebouw vol atelierwoningen verrezen dat bevolkt wordt door de Nederlandse kunstelite.

Gaskell heeft hier alles wat ze nodig heeft: een robuuste houten visgraatvloer, prima om op te dansen. En een paar verdiepingen hoger – zevenzestig treden, goed voor de conditie – een appartementje voor haar en haar tweede man, de Nederlandse binnenhuisarchitect Philippe Heinrich ‘Heini’ Bauchhenss. De woning is klein en sober, het stel heeft niet eens een koelkast, maar knus is het wel. Een fornuis met twee pitten is genoeg om gasten te fêteren op haar Litouwse kookkunsten, op haar aardappelpannenkoekjes met zure room.

Dit nieuwe onderkomen, onderdeel van een pand vol hagelnieuwe ateliers en fonkelend blauwgeschilderde trapleuningen, is een droomplek voor Gaskell. Alleen al de aanblik van de kaarsrechte gevel, met ongewoon veel ramen en talloze metalen balkonnetjes, geeft haar energie. Hier moet het gaan gebeuren, denkt ze. Omringd door de scheppingsdrift van andere vrije geesten, zal zij Nederland laten kennismaken met échte academische dans.

De Tweede Wereldoorlog komt tussen Gaskell en haar droom in te staan: haar studio weet ze open te houden, die laat ze op naam zetten van leerlinge Jennifer Roders. Zelf duikt ze onder, in haar eigen appartement. Zo nu en dan geeft Gaskell nog heimelijk les, wat Heini nodeloos risicovol vindt: hoewel ze een fractie minder risico loopt omdat ze gehuwd is met een Nederlander, kan ze zomaar verraden en opgepakt worden.

De wens een groep dansers samen te stellen en optredens te verzorgen, moet Gaskell uitstellen. Ze hoopt dat de Duitse bezetting niet te lang zal duren, ze heeft geen tijd te verliezen, ze wordt er niet jonger op.

Na de oorlog begint Gaskell, dan eenenveertig jaar, direct haar plannen uit te werken. In september 1945 presenteert ze Ballet Studio ’45, in de Haarlemse schouwburg. Het programma dat Gaskell voor deze groep leerlingen heeft samengesteld bestaat uit Russische dansen op Russische muziek, zoals Russische boerenbruiloft van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski, waarin Jennifer Roders en Aart Verstegen solo’s dansen. Al na een half jaar ziet Gaskell zich genoodzaakt de groep op te heffen: het geld is op.

De onverwachte dood van haar echtgenoot, in maart 1948, maakt dat haar ambitie verhevigt. Gaskell besluit zich volledig toe te leggen op haar verlangen dansers te boetseren naar het model van Ballets Russes om met hen Ballet Recital te beginnen.[14] Ze wil Nederland laten kennismaken met de grote dansklassiekers én met nieuwe, moderne choreografieën, liefst Nederlandse. Ze is ervan overtuigd dat kunst alleen voortkomt uit het samengaan van traditie en experiment.

Dit wil ze de dans schenken, zo wil ze de geschiedenisboeken ingaan, als de visionair die ze is.

Dat er tot dan toe weinig academische danscultuur in Nederland is, houdt Gaskell niet tegen. Goed, ze is wat ontdaan dat men hier zo dol is op de Ausdruckstanz, de Duitse expressieve manier van dansen waarbij techniek ondergeschikt is aan dat wat gecommuniceerd moet worden. Tijdens de oorlog is bijvoorbeeld Yvonne Georgi uitermate populair met haar dansers. Georgi krijgt na de oorlog een dansverbod vanwege ‘geheul met de Duitsers’. Gaskell laat hier geen traan om: hoewel Georgi’s dansers ook in háár studio trainden, meent ze dat wat ze doen niet om aan te zien is.

Juist hier, in Nederland, ruikt Gaskell haar kans. Er is liefde voor kunst: het Concertgebouworkest staat hoog aangeschreven, er is een toneelcultuur, auteurs worden gelauwerd evenals kunstenaars. Dat er nauwelijks ballettraditie is, zoals in Rusland of Frankrijk, heeft één groot voordeel, meent Gaskell: het betekent dat er geen slechte gewoontes zijn die afgeleerd moeten worden. Er staan jongeren te trappelen om iets moois op te bouwen, jongeren die ze geheel naar wens kan kneden.

Ze ziet zichzelf een beetje als de kunstenaar die voor een wit doek staat en weet dat hierop binnen afzienbare tijd iets prachtigs zal ontstaan.

Ze moet alleen even diep ademhalen en haar verfkwast oppakken.

Nederland is in de jaren vijftig overigens niet zo onbenullig op het gebied van dans als Gaskell het wil doen voorkomen. Er ís wel aanbod, alleen niet het soort aanbod dat in haar ogen deugt.

Nog voor iemand in Nederland een groter professioneel dansgezelschap opricht, begint Hans Snoek vlak na de Tweede Wereldoorlog het Scapino Ballet. Dit wordt, vrij onterecht, tot diep in de jaren zeventig door pers en danskenners weinig serieus genomen, omdat Scapino voorstellingen verzorgt voor kinderen. Gaskell kan zich wel vinden in het geuite dédain voor dit ensemble.

In 1947 krijgt Darja Collin – de ‘Mata Hari van de dans’ en voormalig echtgenote van dichter J.J. Slauerhoff – de leiding over het Ballet van de Nederlandse Opera. Gaskell acht Collin en haar ballet, dat vanaf 1951 geleid zal worden door Françoise Adret, nauwelijks competitie: het gezelschap heeft heel aardige producties en dansers (Adret zal Hans van Manen ‘ontdekken’), maar het staat in dienst van de opera die opgevoerd wordt. Een volwaardig gezelschap zoals Gaskell ambieert, zal dit nooit worden, voorziet ze.

In datzelfde jaar begint Max Dooyes, een leerling van Gaskell, samen met Bob Nijhuis de Amsterdam Ballet Combinatie. Al snel wordt dit het Ballet der Lage Landen, geleid door Mascha ter Weeme. Zij wil het tegenovergestelde van Gaskell. Ze wil het publiek niet opvoeden, ze wil ballet juist populariseren. Daarom kiest ze voor een overwegend lichtvoetig en vermakelijk repertoire en legt ze de nadruk op de presentatie van haar balletten. Gaskell daarentegen moet juist niets hebben van behaagzucht. Ze gelooft niet in weelderige kostuums, kostbare decors of amusante verhaaltjes. Ze vindt dat dansers ook op een eenvoudig toneel het publiek moeten kunnen overtuigen, gewoon door hun kunst te tonen. Door te dansen op niveau.

Zelf leidt Gaskell begin jaren vijftig Ballet Recital ii, dat ze begint na een gedwongen stop met de eerste groep van Ballet Recital, wederom omdat ze de financiële middelen ontbeert om voorstellingen te bekostigen. Voortdurende geldzorgen zijn een van de redenen dat ze naast het leiden van Recital ii nog steeds lesgeeft aan kinderen, op woensdag- en zaterdagmiddag. Een andere reden is dat ze altijd op zoek is naar talent en dat liefst zo vroeg mogelijk ontdekt.

Hoewel Ter Weeme in Gaskells ogen minder kennis en klasse bezit, beschikt ze vrij rap over een zeer aardige groep, waarvan bijvoorbeeld de charismatische Mascha Stom deel uitmaakt. Gaskell heeft Marianne Hilarides als belangrijkste troef. De zeventienjarige puber is technisch een bijzonder groot talent, maar mentaal weinig weerbaar. Regelmatig vinden haar collega-dansers Conrad van de Weetering en Rudi van Dantzig haar huilend in de kleedkamer, voor de zoveelste keer weigerend om op te treden. De verantwoordelijkheid die mevrouw haar geeft, kan ze niet dragen, snikt ze: ‘Het is te veel.’

Gaskells stevige uitspraken over het belabberde niveau van de Nederlandse dans indertijd zijn deels strategie, zo zal blijken wanneer ‘de balletoorlog’ ten volle losbarst. Gaskell positioneert zichzelf heel vaardig als enige potentiële redder van de dans.

De Litouwse is in werkelijkheid niet ontevreden over het gemiddelde niveau van haar Nederlandse leerlingen, al zal ze dat niet snel uiten. Ze zijn misschien wat mollig en technisch weinig gewend, maar ze zijn over het algemeen muzikaal, poëtisch begaafd en ze hebben een bepaalde zuiverheid in hun stijl.

Er valt iets van ze te maken. Mits ze veel van ze eist, liefst stelselmatig té veel, zal het redelijke mogelijk blijken, is haar visie.

Het duurt niet lang of Olga is gegrepen door ballet. Eerst heeft ze net als alle ‘petits rats’ – de kleintjes – één keer per week les, al snel wandelt ze zelfs op zaterdagmiddag van de Veluwelaan naar de Zomerdijkstraat. Ze valt goed in de groep, wat wil je, ze is een klein, schattig, immer aardig kind.

Olletje blijkt een wilskrachtige, leergierige leerlinge. Ze kent binnen de kortste keren alle Franse ballettermen en begrijpt instinctief wat Gaskell bedoelt wanneer ze bepaalde bewegingen anders moet coördineren.

Hoewel geen wonderkind, maakt Olga rap vorderingen. Ze is het type meisje dat volhardt. En Gaskell ziet graag dat een jong talent zich in het zweet werkt om zich de danskunst meester te maken.

Het duurt dan ook niet lang of Olga begint op te vallen.

Gaskells balletlessen zijn geen doorsnee trainingen. Ze verlangt om te beginnen dat haar leerlingen haar met ‘Mevrouw’ aanspreken. Zoals Franse balletleerlingen haar ‘Madame’ noemden, toen ze lesgaf in Parijs.

Een normale balletles, met ongeveer drie kwartier oefeningen aan de barre en vervolgens even lang passenvariaties au milieu[15], krijgen haar leerlingen niet. Na vijfentwintig minuten barre moeten je armen en benen wel warm zijn, vindt mevrouw. Bovendien worden de anderhalf uur les er regelmatig tweeënhalf of juist één. Soms besteedt Gaskell opeens een heel uur aan één port de bras[16]. Er lijkt niet altijd logica in haar trainingen te zitten.

De enige rode draad is haar gedreven, onontkoombare manier van lesgeven. Alles aan Mevrouw is theatraal: ze brengt leven in het meest lome adagio[17]. Ze verzint tijdens de les onwaarschijnlijke passenvariaties, die ze zelf, klakkend op haar dunne hakjes, voordoet alsof ze volstrekt vanzelfsprekend zijn. En ze is zeer muzikaal. Olga geniet stilletjes van de manier waarop Mevrouw, terwijl ze haar lippenstift checkt in de spiegel, achteloos tegen de pianist zegt: ‘Doe hier iets van Brahms bij, Niekje.’

En dan die opmerkingen en die krijsende, pinnige stem. ‘Maisjes, altijd wat van maken als je valt!’

‘Wat doe jij? Is niet om áán te zien!’

‘Liefje, je benen zijn zo diek, eet jij brood???’

Mevrouw weet haar leerlingen aan zich te binden. Ze is veeleisend en ongeduldig, wat maakt dat haar pupillen hun uiterste best doen. Als kinderen die vechten om de genegenheid van hun moeder.

Zelden maakt ze een direct compliment, meestal speelt ze het via een ander, bijvoorbeeld via de pianist: ‘Zie je hoe mooi Olga vandaag die relevé[18] doet?’ Is ze tevreden over iemands inzet, dan beloont ze diegene doorgaans met een koosnaam of een ‘liefje’. Maria Huisman wordt ‘Popje’, Jaap Flier wordt ‘Jaapje’ en pianist Niek Verkruisen wordt ‘Niekje’. Olga noemt ze al snel Olgaatje.

Het is alsof Gaskell twee persoonlijkheden heeft: haar professionele zelf en haar privépersoon. Tijdens haar werk is ze ongenaakbaar. Buiten de lessen om is ze anders. Hoewel affectie niet haar forte is, kan ze privé wel degelijk warm en moederlijk zijn.

Haar lievelingen toont ze haar genegenheid door haar kennis te delen. En kennis heeft ze, zeker voor die tijd. Ze vertelt hun over Russische literatuur, over joodse tradities en de Bijbel. Over beeldende kunst, film en theater. En over dans; over wat ze in Parijs heeft gezien, over haar reis naar Amerika vlak na de oorlog, over het werk van Martha Graham en over George Balanchine, de Russische neoklassieke choreograaf die in 1948 The New York City Ballet opricht.

Ze praat uren over de noodzaak van kunst en over het nut van expressie – vóór alles heeft Mevrouw een ontzagwekkende eerbied voor kunst en voor haar schepper. Wanneer de avond valt, er gegeten en gesproken is en haar leerlingen voldaan zijn, mogen ze blijven logeren.

Maar een mooie gedeelde avond zegt niets over de manier waarop Mevrouw je de volgende dag tijdens de les behandelt.

Voor de meeste leerlingen die ze onder haar hoede heeft, blijft Mevrouw een raadsel. Ze kan koket en flirterig zijn en je zo inpalmen. Ze kan teder en aandoenlijk zijn, uit het niets in huilen uitbarsten en je zo voor haar winnen. Ze kan zich formeel en afstandelijk opstellen en ze kan opeens begrip tonen. Ze kan je een schuldgevoel aanpraten, uit je vel doen springen of diep ongelukkig maken. Met één enkele opmerking.

De ene week heb je een goede verstandhouding met haar, de andere week negeert ze je volkomen.

Aantrekken en afstoten. Sonia Gaskell is, hoewel in de kern heel loyaal, onvoorspelbaar.

Haar vijanden vinden dat ze haar pupillen onverantwoord hard aanpakt.

Thuis praat Olga nauwelijks nog over iemand anders dan Mevrouw, over wat ze zegt en wat ze doet. Soms maakt ze haar broer en zusje aan het lachen door haar lerares te imiteren: ‘Doe dan, liefje, die eerste pannenkoek is altijd een balletje.’ Ze laat niets los over Mevrouws minder aangename kanten.

Wanneer ze het laatste jaar van de lagere school in gaat, vraagt Gaskell haar voortaan mee te doen met de ochtendlessen van de dansers van Recital. Olga volgt voortaan van maandag tot vrijdag ’s morgens balletles, onder schooltijd. De school – Olga gaat naar de Prof. Dr. Ph. Kohnstammschool in de Uiterwaardenstraat – staat het oogluikend toe: Olga is een uitstekende, probleemloze leerlinge, die de reguliere lessen prima volgen kan. Is ze rond speelkwartier weer terug en haalt ze het lesmateriaal ’s avonds in, dan is het goed. Die voorwaarde stellen ook haar ouders.

Olletje is niet de enige die iedere ochtend op deze manier spijbelt: haar klasgenootje Dickie Bor heeft tegelijkertijd vioolles. Halverwege de jaren vijftig staat hij in een fluwelen pakje op het podium van het Concertgebouw en wordt toegejuicht.

Dat wil Olga ook.

Haar ouders zien hun dochter in deze periode langzaam veranderen. School en haar klasgenootjes zijn leuk, maar interesseren Olga minder. Ze heeft haar hoofd nodig om alles wat Mevrouw zegt in zich op te kunnen nemen.

In haar steeds spaarzamer wordende vrije tijd, speelt Olga veel piano. Beethoven, Bach, Schubert. Olga’s moeder heeft haar en haar zusje op les gekregen bij mejuffrouw Van Lennep op de Prinsengracht. Net als Mevrouw Gaskell is mejuffrouw Van Lennep een gerespecteerd lerares: ze geeft pianoles aan de kinderen van het Koninklijk Huis, horen Olga en haar zusje. Wanneer Olga thuis oefent, komt haar moeder vaak naast haar staan om te kijken of ze de bladmuziek in het juiste tempo en gevoel speelt. Dat stimulerende, op het fanatieke af, heeft ze ook ten aanzien van haar andere kinderen; wanneer Olga’s broer gitaar wil spelen, offert ze haar viool op om hem een gitaar te gunnen.

Maar Olga danst het liefst, ook buiten de lessen om. Ze maakt zich nieuwe oefeningen eigen, of perfectioneert haar houding, de strekking van haar rug, haar port de bras. Met mooi weer oefent ze buiten, op het weilandje vlak bij huis. Wanneer buurtgenoten haar nieuwsgierig vragen hoe het met haar lessen gaat, antwoordt ze door enthousiast het een en ander te laten zien. Haar ‘publiek’ reageert steevast vol verbazing.

Gaskell maakt ondertussen haar eigen ontwikkeling door. Vaker dan haar leerlingen en dansers van haar gewend zijn, wordt alles haar te veel.

Mevrouw, bijna vijftig inmiddels, is gewend zich met al haar energie op haar werk te kunnen storten. Dagelijks geeft ze les, naast haar werk voor Recital, naast het organiseren, samenstellen en repeteren van voorstellingen en choreograferen van nieuwe balletten – en het rondbreien van de financiering van dit alles. Maar spanningen in de balletwereld zetten haar onder druk.

‘De balletoorlog’ ontbrandt begin jaren vijftig, wanneer duidelijk wordt dat de overheid streeft naar één nationaal balletgezelschap. Voor het eerst zal hier geld voor worden vrijgemaakt in de Rijksbegroting; slechts twee procent van het bedrag dat voor de hele kunstsector beschikbaar is, maar desalniettemin een unicum.

Er ontstaat, natuurlijk, een hevige concurrentiestrijd tussen de leidsters van de belangrijkste gezelschappen, en dan vooral tussen Mascha ter Weeme en Sonia Gaskell. Beiden zijn sterke persoonlijkheden met hun eigen visie en ambitie.

Ter Weeme heeft het publiek aan haar kant, Gaskell de pers en beleidsmakers. Ze heeft bewust geïnvesteerd in haar relatie met hen; ze lobbyt veel in Den Haag – in rokken die haar weelderige heupen accentueren, liefst van Maison de Bonneterie – en schroomt niet om haar charme, intelligentie en overtuigingskracht in de strijd te gooien als ze denkt dat het iets helpt.

En of dat helpt.

Joop Schultink, dansrecensent van Het Vrije Volk, is een bewonderaar van Mevrouw. Hij woont op loopafstand van de Zomerdijkstraat en is regelmatig in haar studio te vinden. Meestal kijkt hij naar haar lessen of repetities en een enkele keer doet hij mee, wat tot gegniffel onder de meisjes leidt.

Schultink heeft een goede verstandhouding met meerdere collega’s: David Koning van het Haarlems Dagblad, Willem Boswinkel van het Algemeen Handelsblad en Jos de Gruyter van Het Vaderland. Deze invloedrijke critici zetten zich zonder voorbehoud in om Gaskell aan het roer te krijgen van het nog te vormen Het Nederlands Ballet. Ze gaan zelfs zo ver dat ze in het voorjaar van 1952 een brandbrief schrijven aan het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen. Ze benadrukken hierin dat ze alleen Gaskell in staat achten Het Nederlands Ballet te leiden.

Tot het ministerie twee jaar later eveneens deze conclusie trekt, hebben deze (en andere) critici vrij spel. Ze bewieroken Gaskell en haar werk, terwijl ze de andere gezelschappen kapotschrijven door hun voorstellingen op badinerende toon te recenseren of door onwaarheden te publiceren. Vooral het Ballet der Lage Landen moet het ontgelden.

Het toekomstige Nederlands Ballet leiden is alles waar Sonia Gaskell voor gewerkt heeft, zoveel is zeker.

In de jaren twintig danst ze in Parijs, op dat moment het epicentrum van de kunst: Ernest Hemingway, F. Scott Fitzgerald en Gertrude Stein leven en werken er, evenals veel kunstenaars uit de entourage van Diaghilevs beroemde Ballets Russes. De jonge Sonia, ze is in de twintig, danst in nachtclubs, cabarets, revues en incidenteel bij ‘echte’ balletgezelschappen. Ze is realistisch, ze is te laat begonnen met dansen om iets te kunnen bereiken. Haar docent Léo Staats, danser en choreograaf bij de Parijse Opera, meent bovendien dat ze te intelligent is om goed te kunnen dansen; het is alsof ze naast zichzelf danst en voortdurend controleert wat ze doet.

Gaskell zal haar liefde voor ballet op een andere manier moeten vormgeven. Ze besluit les te geven. Om zo veel mogelijk kennis op te doen, begint ze zich te begeven in danskringen die ertoe doen. Al snel leert ze via een andere docente – de voormalig Kirovdanseres Ljoebov Egorova – onder meer Léonide Massine, Serge Lifar, George Balanchine en David Lichine kennen, belangrijke dansers en choreografen van Ballets Russes. Ooit zullen deze contacten haar zeer van pas komen, weet ze.

Wanneer Heini naar Amsterdam wil verhuizen – omwille van werk en omdat Parijs wel erg antisemitisch wordt – besluit Gaskell dat haar toekomst in Amsterdam ligt.

De spanningen die de balletoorlog met zich meebrengt, dringen de studio in de Zomerdijkstraat binnen. Sommige dansers van Recital speculeren: moeten ze trouw blijven aan Gaskell of kunnen ze beter hun heil elders zoeken? Anderen adoreren Mevrouw zo dat weggaan nooit in hen op zal komen. Olga sluit zich af voor het ‘gedoe’ en richt zich op zichzelf.

Gaskell is gewend stoom af te blazen door deze of gene uit te schelden. Wanneer dat haar niet genoeg ontlaadt, of als het haar om andere redenen te heet onder de voeten wordt, vertrekt Gaskell doorgaans naar haar zus Ida in Parijs.

Van de ene op de andere dag is ze dan verdwenen, haar leerlingen en dansers in onzekerheid achterlatend. Haar werk wordt zo goed mogelijk overgenomen door haar oudere leerlingen; niemand weet voor hoe lang.

Eén week, twee weken, een maand. Eens is ze bijna een jaar weg. Het zijn periodes waarin ze nagenoeg niets van zich laat horen en ze haar steeds onzekerder wordende leerlingen aan hun lot overlaat.

Aantrekken en afstoten.

Over deze periodes van geestelijke zwakte, waarin Gaskell moet vluchten om de versie van zichzelf te behouden die ze zijn wil, zal ze bij terugkomst nooit iets zeggen. Liever laat ze ‘gewoon’ haar gezicht weer zien wanneer ze zich sterk genoeg voelt om haar levenswerk in Amsterdam op te pakken. Alsof er niets gebeurd is.

In het beste geval merkt ze cryptisch op dat ze iemand is die weigert terug te kijken op het verleden. ‘Weet je, het is net het verhaal van Lot. Kijk je achterom, dan verander je in een zoutpilaar en heb je geen energie over om verder te leven.’

Gaskells onberekenbare gedrag laat hoe dan ook sporen na in haar pupillen. Die geeft ze indirect de boodschap mee dat er binnen de balletwereld geen ruimte is voor onzekerheden, angsten of problemen.

En dat je verhaal datgene is wat je de buitenwereld wijsmaakt.

[13]Etude – Een muziekstuk waarin de musicus zijn techniek kan oefenen. Omdat etudes veelal korte composities voor piano zijn, zijn ze ideaal voor de oefeningen tijdens een balletles.

[14] Ballets Russes was van 1909 tot 1929 een wereldberoemd door Sergej Diaghilev geleid reizend dansgezelschap dat vooral in Europa en Noord-Amerika optrad. Het repertoire bevatte zowel groot klassiek als nieuw modern werk.

[15]Au milieu – Met au milieu (in het midden) wordt doorgaans het deel van een les aangeduid dat niet aan de barre plaatsvindt, maar ‘in het midden’ van de studio.

[16]Port de bras – Verzamelnaam voor de armhoudingen tijdens een les of choreografie, die altijd verbonden zijn met de pose van het hoofd en het bovenlichaam. Port de bras betekent letterlijk ‘het dragen van de armen’.

[17]Adagio – Italiaanse muziekterm die aangeeft dat een muziekstuk in een langzaam, rustig tempo gespeeld moet worden – of dat een dansstuk langzaam en lyrisch gedanst moet.

[18]Relevé – Positie waarbij je op de bal van de voet staat, en zo balans houdt.

Vier

Ze staat in de hal, onberispelijk als altijd. Haar lippen roodgestift, haar halflange golvende haar netjes achter haar oren gestoken. Ze draagt een midi rok en blouse, met een opzichtige strik om haar hals. Subtiliteit komt niet aan, zegt ze weleens met een glimlach.

Het is even na het avondeten. Hoewel Pa haar weleens helpt met haar financiën, komt Gaskell weinig bij de familie De Haas over de vloer.

Olga zit in haar kamer zogenaamd huiswerk te maken wanneer ze de ferme, korte druk op de voordeurbel hoort. Daarna hoort ze een scherpe stem de hal in kraaien. ‘Dáág. Iek dacht, iek kom even langs.’ Olga kijkt om de slaapkamerdeur de gang in.

Mevrouw.

Wat komt ze doen?

Heeft ze iets verkeerds gedaan?

‘Olga is nu bijna twaalf’, hoort ze Mevrouw tegen haar ouders zeggen. Haar moeder geeft Olga een blik die ‘blijf in je kamer’ wil zeggen. Haar broer en zusje houden zich stil, ze moeten onbewust voelen dat dit een belangrijk moment is. Gaskell op dit tijdstip over de vloer, dat betekent iets.

‘… en joellie moeten weten dat ze een talent is’, zegt Mevrouw Gaskell. Ze heeft het meisje nu een jaar of vier onder haar hoede en ze ziet een gedreven kind met een kans op een mooie carrière.

In de nabije toekomst, gaat Gaskell verder, zal ze een nieuwe dansvakopleiding leiden aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. ‘Wanneer Olga echt balletdanseres wil worden, heeft ze meer begeleiding nodig en zou ze er goed aan doen hier dagelijks les te volgen. Ze zal dan eerst auditie moeten doen. Dat is dan wel voor die vorm, ze wordt wel zeker aangenomen.’

Olga’s hart bonst in haar keel. Dit is wat ze wil, beseft ze. Dit is wat ze al jaren wil, zonder dat ze zich er bewust van was. Niet op deze manier althans, niet met deze intensiteit.

Mevrouw zegt dat de dans een roeping is, geen vak. Ze heeft weleens Martha Graham aangehaald. Met haar vinger in de lucht zwaaiend bezwoer ze haar leerlingen: ‘Alleen als je absoluut niet anders kunt en als de vraag of je danser moet worden niet voor je bestaat, dan moet je het doen. Anders niet.’

Zo is het voor Olga. Zo is het precies. In interviews zal ze later zeggen dat ze nooit gekozen heeft, omdat ze zich niet bewust was van een keuze.

Olga ziet hoe haar ouders Gaskell weer naar de voordeur begeleiden. Haar vader kijkt verheugd. Haar moeder zegt minzaam, bij het uitlaten van Mevrouw: ‘We zullen erover nadenken.’

Pa de Haas is enthousiast dat Olga – zijn Olletje! – auditie mag doen op het conservatorium. Zo enthousiast, dat iedereen in zijn omgeving het binnen de kortste keren weet. Zijn dochter krijgt een serieuze kans om een droom waar te maken.

Olga’s moeder heeft er meer moeite mee. Ze is niet bijzonder gecharmeerd van het idee dat haar dochter naar het conservatorium zal gaan. Ze laat zich niet verleiden door het beeld van haar dochter de ballerina: eventueel toekomstig succes dat op haar zal afstralen, interesseert haar te weinig.

Grada vraagt zich af hoe reëel de kans is dat Olga het écht gaat maken. De danswereld is een harde wereld; mevrouw Gaskell kan daar schijnbaar mee omgaan, maar is het wel de juiste omgeving voor Olga? En ze speelt zo goed piano! Daar zou ze óók verder in kunnen. Een docent aan het conservatorium bevestigt dat later.

Olga is bovendien een pienter kind dat met groot gemak en goede cijfers de basisschool heeft afgerond. Sinds een paar maanden gaat ze naar het Spinozalyceum in de Pieter Lodewijk Takstraat – het huidige Berlagelyceum. Huiswerk maakt ze amper, goede cijfers haalt ze toch wel. Olga kan alles worden. ‘Waarom zou je dan voor ballet kiezen?’ vraagt haar broer. Hij ziet wel een advocate in haar.

Het Koninklijk Conservatorium biedt haar leerlingen slechts een mulo-opleiding. En omdat het om een nieuwe, speciaal voor de dansers ingerichte opleiding gaat, die om de dagelijkse danslessen heen ingericht wordt, zal het de eerste tijd een chaos zijn, schat Olga’s moeder goed in.

Pa de Haas vindt dat eveneens bezwaarlijk, zeker gezien de beperktheid van een danscarrière: in Nederland houdt die in deze periode rond je dertigste echt wel op. Of eerder, mocht je trouwen of een kind krijgen. De best mogelijke opleiding achter de hand hebben is geen overbodige luxe.

Maar Olga is onverzettelijk. Dat dansen van haar, dat is iets wat moet gebeuren, probeert ze zo goed mogelijk aan haar ouders uit te leggen, voor haar gevoel ontelbare keren. Dan nog gaan er heel wat avondjes discussie vooraf aan het besluit dat Olga auditie mag doen.

Haar ouders stellen één duidelijke eis. De opleiding mag niet zomaar een ‘leuk’ tijdverdrijf zijn. Ze zet haar toekomst ermee op het spel en dus moet ze het zeer serieus benaderen. Olga mag naar het conservatorium, op voorwaarde dat ze geen genoegen neemt met een toekomst in het corps de ballet[19].

Haar ouders zeggen eigenlijk: het is allemaal leuk en aardig, Olletje, maar kies je voor de dans, dan bereik je de top.

Begin jaren vijftig bestaat er in Nederland nog geen professionele dansvakopleiding. Klassieke dansers worden opgeleid door een aantal particuliere danspedagogen, die kleine balletstudio’s runnen op voor Nederlandse begrippen hoog niveau.

Wil je het in deze periode ver schoppen in de dans, dan moet je weten bij wie je moet zijn. In Den Haag ga je naar Peter Leoneff, in Amsterdam wil je les van Mevrouw Gaskell of Nel Roos, in Bussum moet je bij Jennifer Roders zijn, in Utrecht bij Anneke Goud en in Arnhem wil je, net als Audrey Hepburn in eerste instantie, naar Winja Marova.

Al deze docenten geven net even anders les. De een volgt de Russische Vaganovaleer, zoals Leoneff, de ander geeft de voorkeur aan de ingehouden Engelse stijl, weer een ander mengt een beetje Franse charme met Italiaanse traditie of voegt er wat Deense Bournonvilledans aan toe, waarbij de armen vaak in sobere basisposities worden gehouden.

Het gevolg? De dansers die uiteindelijk aan de gezelschappen ‘geleverd’ worden, zijn individueel misschien goed, maar samen los zand.

In 1955 besluit minister Cats van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen dat er een ‘Opleiding voor de danskunst’ moet komen, die verbonden is aan het Koninklijk Conservatorium voor Muziek in Den Haag. Het is een jaar nadat de balletoorlog lijkt beëindigd: Sonia Gaskell heeft inmiddels Het Nederlands Ballet opgericht, dat vanwege de overheidssubsidie in Den Haag zetelt. Ter Weeme en Adret hebben het voortbestaan van hun gezelschappen voorlopig veiliggesteld door bij de gemeente Amsterdam om subsidie te vragen.

Het doel van de ‘Opleiding voor de danskunst’ is dansers volgens één duidelijke methode op te leiden en zo een kweekvijver te creëren voor de Nederlandse gezelschappen, en stiekem vooral voor Het Nederlands Ballet.

Natuurlijk wordt Sonia Gaskell aangesteld als artistiek leider van de opleiding; zij heeft nu eenmaal het absolute vertrouwen van de beleidsmakers en critici. Omdat ze het meer dan druk heeft met het leiden van Het Nederlands Ballet wordt voor de dagelijkse praktijk een goed hoofddocent gezocht. Zo iemand is niet in Nederland te vinden, meent Gaskell, die ondertussen Joop Schultink naar voren schuift als docent ‘Hofdans’.

Al snel wordt Arnold Haskell, directeur van de Britse Sadler’s Wells Ballet School, de professionele dansopleiding die verbonden is aan het gelijknamige Londense gezelschap, benaderd met de vraag of hij niet iemand weet. Hij peilt de jonge Valerie Adams. Zij heeft geen idee hoe de dans er in Nederland voor staat en reageert in haar onwetendheid niet onwelwillend.

Adams is net twintig en geeft al even les aan de Sadler’s Wells Ballet School. Ze heeft het hier erg naar haar zin; haar mentor Ninette de Valois geeft haar genoeg vrijheid en kansen. Ze koestert de stille hoop ooit zelfstandig de academie te kunnen leiden.

De Valois is in de twintigste eeuw de belangrijkste naam binnen de Engelse danswereld. Ze is de oprichter van het Sadler’s Wells Ballet, het huidige Royal Ballet. Ze is de vrouw die de Engelse dans professionaliseert en van Margot Fonteyn een ster maakt. Gaskell bewondert De Valois, hoewel zij zelf meer lef toont in haar keuze voor modern repertoire.

Op 27 juli 1956 moet Valerie Adams op gesprek komen bij Haskell thuis in Chelsea. Sonia Gaskell en Everhard van Beijnum, de onderdirecteur van het Koninklijk Conservatorium Den Haag, zijn overgekomen om haar te ontmoeten.

Ze maken kennis met een jonge vrouw die eruitziet zoals je van een Engelse in de jaren vijftig verwacht: sophisticated. Adams is altijd tot in de puntjes verzorgd, op een minder aandachtvragende manier dan Gaskell. Ze is bovendien het soort vrouw dat er, met haar degelijke blouses, op haar twintigste niet zo gek veel anders uitziet dan op haar vijftigste. Ze bezit een bepaald soort leeftijdloosheid, zonder onaantrekkelijk te zijn.

Mevrouw Gaskell, charismatisch als ze zijn kan mits ze wil, weet Adams te verleiden. Wond ze eerder half ambtelijk Nederland om haar vinger, nu pakt ze de wat naïeve Engelse in: met mooie verhalen, grootse dromen en wat leugentjes om bestwil.

Het vooruitzicht dat Adams in Den Haag een nieuwe opleiding uit de grond mag stampen en daarmee een stempel kan drukken op de Nederlandse dans is natuurlijk aanlokkelijk. Zeker wanneer ze begrijpt dat Gaskell van haar verlangt dat ze de leerlingen opleidt in de dansstijl die haar eigen is, de Cecchettimethode. Dit is een rigide trainingswijze die leidt tot een precieze, zuivere en vaak emotioneel ingetogen manier van dansen: Margot Fonteyn beheerst deze techniek tot in de finesses.

Gaskell en Van Beijnum leggen haar vervolgens uit dat de balletstudio’s nu nog in een oud pand gehuisvest zijn, maar dat ze over uiterlijk drie jaar een prachtig nieuw gebouw zal krijgen. Ze laten Adams het bouwplan en de tekeningen zien voor de nieuwe dansopleiding en wijzen haar waar de kleedkamers en douches komen. De beste faciliteiten krijgt ze, ze zal zelfs de beschikking hebben over een eigen theater voor voorstellingen. Wanneer ze hieraan toevoegen dat de leerlingen staan te trappelen, is de Engelse verkocht.

Ze spreken af elkaar begin september weer te zien, in Den Haag, als de opleiding beginnen moet. Mevrouw zal Adams dan wegwijs maken.

Begin september neemt Valerie Adams haar intrek in een hotel in het centrum van Den Haag. Ze is vol goede zin, het is mooi weer en de stad ligt er uitgelaten bij. Van Gaskell geen spoor.

De dag na haar aankomst wil Adams haar nieuwe school bekijken. Wanneer ze via de Prinsegracht naar de Korte Beestenmarkt loopt, de straat waar het conservatorium moet zijn, bekruipt haar een onrustig gevoel. Dit is nauwelijks meer dan een steeg! Pas als ze door de open ramen van een gebouw verderop de muziek naar buiten hoort stromen – modern gitaarspel en een klassieke pianosonate vermengen zich tot een bizar geluid – beseft ze dat dit haar nieuwe werkplek is. ‘Een oud pand’ is wel een beetje een understatement voor dit gebrekkige schoolgebouw, beseft ze meteen.

De conciërge haalt Van Beijnum, die haar naar haar domein leidt. Ze lopen naar het einde van de gang op de begane grond. Van Beijnum zegt zakelijk: ‘Achter de deur rechts het percussielokaal, achter de deur links de balletstudio.’

Eén studio voor de hele opleiding. Het blijkt bovendien een kleine ruimte die niet per se voor ballet bestemd is. Drie sprongen over het diagonaal en je bent ‘de studio’ door, ziet Adams.

Aan de andere kant van de ruimte, waar de piano staat, loopt bovendien een klein trappetje naar beneden, naar een hok dat de kleedkamer moet voorstellen. In een kast in die kleedkamer zouden de jongens zich kunnen omkleden, suggereert Van Beijnum.

Om in ‘de kleedkamers’ te komen, moet je de studio doorkruisen, wat tijdens trainingen minstens zo storend zal zijn als de percussiemuziek die vanuit het andere lokaal de piano overstemt. Adams bespeurt bovendien nergens een douche. Er is alleen een fonteintje met koud water waaraan de dansers zich kunnen wassen.

Hoe moet ze hier ooit dansers maken?

Ze probeert haar teleurstelling te verbergen en vraagt Van Beijnum: ‘Met hoeveel leerlingen begin ik eigenlijk?’

Er blijken er nog geen te zijn.

De jonge Engelse heeft geen tijd om bij de pakken neer te zitten. De avond van haar bezoek aan de Korte Beestenmarkt zet ze een advertentie in de krant, waarin ze aankondigt dat het Koninklijk Conservatorium op woensdag 5 september om 16.00 uur ’s middags audities houdt voor de dansers van de toekomst. De opleiding zal vijf dagen na de audities beginnen.

Verrassend genoeg – sinds haar aankomst in Den Haag heeft Adams nog niets van haar vernomen – komt Gaskell tijdens deze auditie langs. Ze zegt weinig. Ze benadrukt dat de kinderen die auditie doen opvallend goed zijn, terwijl Adams juist constateert dat het gemiddelde niveau een stuk lager ligt dan ze gewend is.

Samen kiezen ze vijftien dansers uit, in de leeftijd van negen tot eenentwintig jaar. Adams besluit ze in drie klassen te verdelen.

De Engelse traint met haar nieuwe leerlingen in het bedompte hok, dat ze geen balletstudio wil noemen. De ruimte wordt verwarmd door een kolenkachel; wanneer de les om negen uur ’s morgens begint, staat het blauw van de rook, omdat de conciërge dan een half uur eerder kolen gestookt heeft. Aan het einde van de dag hangt er steevast een klamme lucht die met geen mogelijkheid weg te krijgen is. De enkele keer dat ze de studio van Het Nederlands Ballet in de Koningstraat kan lenen om met haar hoogste klas te trainen, is Adams verguld.

Terwijl ze zo veel mogelijk talent probeert te vinden tijdens de audities die volgen, is Adams’ opleiding inmiddels in volle gang. Naast het leiden hiervan geeft ze zelf van maandag tot en met zaterdag les – klassiek, repertoire en solowerk. Er zijn geen andere balletdocenten, zo blijkt, dus er zit weinig anders op. Omdat er geen boeken over klassieke ballettechniek gepubliceerd zijn in het Nederlands, werkt ze in de avonduren aan een handzame syllabus voor haar pupillen, onder wie Willy de Boer, Simon André, Leonie Kramer, Hanneke Berlage, Woutera Pool en Astrid Koning.

Haar leerlingen zijn dol op haar: Adams toont zich tijdens en buiten de lessen zeer begaan met haar pupillen. Ze is vriendelijk en strikt. Ze weet haar leerlingen op een beschaafde manier bij de les te houden: wanneer ze merkt dat de Nederlandse discipline niet aan de Engelse kan tippen – de kinderen vinden het normaal om vrij te nemen op verjaardagen of tijdens vrieskou – legt ze geduldig uit dat ze dan te veel missen en dat ze dat niet moeten willen. Tenminste, als ze danser willen worden.

De eerste weken en maanden in het bestaan van de nieuwe dansvakopleiding gaat Adams er nog van uit dat ze versterking krijgt van in ieder geval één andere docent of een assistent en dat ze meer hulp en feedback zal krijgen van Mevrouw Gaskell. Het is tenslotte háár opleiding.

Mevrouw laat na die eerste auditie nagenoeg niets van zich horen. Steeds vaker denkt Adams: had ik dit geweten, dan was ik thuis in Londen gebleven.

In januari 1957 ziet Valerie Adams Olga voor het eerst. Mevrouw Gaskell brengt haar hoogstpersoonlijk de school binnen, tijdens een van de latere audities, een kleine vijf maanden nadat Adams de opleiding is begonnen. Gaskell doet alsof het de normaalste zaak van de wereld is dat ze langskomt.

‘Dit is mijn speciale leerling’, zegt ze.

Olga is klein, een kind nog. Zo gedraagt ze zich ook, ze zegt Adams schichtig gedag, knippert veel met haar ogen en kijkt wat giechelig om zich heen. Tot de les begint. Dan toont ze zich krachtig, een vastberaden blik in de ogen.

Adams ziet meteen waar Gaskell op doelt: Olga is uitermate muzikaal en heeft een prachtige, lyrische manier van bewegen die alleen maar aangeboren kan zijn. En, vergeleken met haar leeftijdsgenootjes is haar techniek heel behoorlijk. Voor het eerst sinds ze in Nederland is, ziet Adams het soort talent waar ze in Londen gewend was mee te werken.

Mijn speciale leerling. Al ziet ze Gaskell nooit, nu voelt de Engelse zich vereerd dat Mevrouw haar dit talent toevertrouwt.

Ze is er alleen de persoon niet naar meteen te gaan juichen. Ze ziet waar ze met Olga aan moet werken: ze heeft mooie voeten, sabelbenen en een prachtig bovenlijf. Maar waar de muziek van nature in haar lichaam zit, gedragen haar ledematen zich niet uitgesproken soepel.

Kort na haar auditie laat Olga het lyceum in Amsterdam voor wat het is en komt ze in de eerste klas van het conservatorium terecht. Ze zal tot haar zestiende, vier jaar lang dus, zes dagen per week naar Den Haag reizen.

De treinreis van Amsterdam naar Den Haag maakt Olga het liefst tot een avontuur. Haar moeder ziet graag dat ze haar huiswerk in de trein afmaakt; daar kan ze zich moeilijk op concentreren, zeker wanneer de jongens van de vliegacademie in dezelfde coupé zitten. Bij Heemstede-Aerdenhout stapt haar vriendinnetje Koning in, Astrid Koning, de dochter van recensent David Koning. Ze doen in het gangpad samen de moeilijkste oefeningen van de vorige dag nog eens over of binden met hun sjaals de coupé dicht, zodat ze het rijk alleen hebben en flink kunnen springen.

Met enige regelmaat rijdt Olga met Mevrouw mee naar school, in haar auto. Omdat Gaskells rijstijl net zo grillig is als haar persoonlijkheid vindt Olga het wel prettig dat ze op een gegeven moment vaker met het openbaar vervoer gaat.

Stiekem hoopt ze dat daarmee ook het geklets zal stoppen. Olga hoort een enkel klasgenootje weleens fluisteren dat ze het lievelingetje van Mevrouw is. Hoewel ze weet dat Gaskell niet het type is om iemand zomaar voor te trekken, raakt het haar toch.

Ze weet niet zo goed hoe ze zich tegen dit soort roddels moet verweren.

Olga heeft geen moeite om haar weg te vinden op het conservatorium. Het gaat vanzelf, zoals haar vader schijnbaar vanzelf een agenda vol etentjes, besprekingen en bezoekjes heeft. Soms, wanneer hij na het eten een kop koffie gaat drinken bij vrienden, denkt Olga dat hij liever niet thuis is. Ze kan zich er iets bij voorstellen; er zijn gezelliger tijden geweest. Haar moeder werkt inmiddels bij de Sociale Verzekeringsbank, en is minder vaak thuis. Haar broer spijbelt, wat tot ruzies leidt, tussen haar ouders en broer, en tussen haar ouders onderling.

Op de opleiding vindt iedereen Olga aardig, want Olga is aardig voor iedereen. Haar aantrekkingskracht schuilt ongetwijfeld in haar Amsterdamse no-nonsensehouding en haar vermogen een gangmaker te zijn. Ze heeft lef, kan ondeugend zijn, is altijd vrolijk en in voor een grap.

Vaak neemt ze gekke uitspraken over van televisie en maakt zich die eigen. Zo noemt ze wekenlang al haar vriendinnen ‘muts’, tot ze overstapt op ‘Nelis’. Het is haar manier van liefkozen.

Op de een of andere manier is Olga bijdehand en kinderlijk naïef tegelijk. Ze kan bovendien moederlijk zacht en warm zijn als ze vraagt hoe het met haar klasgenootjes en hun vorderingen gaat. Wanneer ‘Olly’ wil weten of het wel goed met je gaat, wil ze een eerlijk antwoord, zodat ze kan helpen. Zo geeft ze haar medeleerlingen, onder wie haar latere vriendje Gerard Brox, weleens bijles.

‘Darling’ Olga’s werkhouding is meer dan aangenaam, merkt Adams: ze is geen zeurpiet, ze is bereid tot hard werken en nieuwsgierig naar verdere aanwijzingen. Dat lichaam is misschien van nature niet van elastiek, dat krijgt ze wel zover, ziet de pedagoge na een aantal dagen al.

Hoe jong ze is, op het conservatorium lijkt Olga zich zeer bewust van haar talent en van de verantwoordelijkheid daar verstandig mee om te gaan.

In de loop van Olga’s eerste jaar wordt voor iedereen duidelijk wat Gaskell in Olga ziet. De puurheid van haar karakter is óók wat haar dansen zo intens maakt: zelfs als tiener is ze onmiskenbaar charismatisch. En technisch is Olga nog altijd verder dan de rest.

Voor haar medeleerlingen is er in de jaren die volgen geen twijfel over wie ‘de beste van de klas’ is. Olga krijgt steeds vaker speciale rollen tijdens de schoolvoorstellingen en iedereen weet dat dit slechts het begin is. De meeste klasgenootjes gunnen het haar, gewoon omdat ze Olga is.

Een enkeling baalt van haar bevoorrechte positie en de verwachtingen die Gaskell steeds vaker openlijk uit als ze langskomt: Olga zal een ster worden. ‘Kijk dan maisjes, kijk dan naar die Olga, zo doe je dat!’

Olga doet graag lacherig over dit soort situaties, maar ergens vindt ze het ingewikkeld. Ze weet heel goed dat de ambitie om een bijzonder danseres te worden uit haarzelf komt. Ze verdraagt het slecht wanneer iemand beter danst dan zij en ze weet dat ze te eerzuchtig is om genoegen te nemen met minder dan solistenwerk. Dat is niet waarvoor ze zo hard traint, waarvoor ze aldoor haar grenzen verlegt.

Het vertrouwen dat ze krijgt, geeft haar meestal vleugels. De complimenten die Adams en Mevrouw haar geven, de trots waarmee haar ouders over haar spreken … het merendeel van de tijd voelt Olga zich gedragen en is ze zo zorgeloos als ze lijkt.

Maar soms, als ze afgepeigerd is of haar kuiten in vuur en vlam staan en ze niet meer weet hoe ze de volgende dag haar bed uit moet komen, benauwt het haar dat ze al die verwachtingen nog wel ‘even’ waar moet maken.

Mevrouw rekent erop dat ze slaagt. En haar ouders, die alles overhebben voor hun dochter de toekomstige danseres … Ze heeft heus wel door dat het thuis voor een groot deel om haar en haar dansen draait. Dat veel gesprekken aan tafel uitdraaien op een discussie over ballet of discipline of Gaskell. Dat haar broer er soms gek van wordt en misschien daarom wel opstandig is – hij moet voor dag en dauw op, om in de regen ‘die rotkrant’ te bezorgen en zo geld bij te verdienen.

Wat als het niet lukt?

Die gedachte durft ze geen ruimte te geven. Wanneer ze opkomt, drukt Olga haar direct weg.

Op sommige momenten denkt haar moeder iets in Olletje te zien dat haar zorgen baart. Wanneer ze kookt, zit haar dochter vaak op de kruk aan het keukenbarretje te kijken. Olga kletst dan honderduit terwijl ze snoept uit de pannen. Maar het praten lijkt minder te worden en ze oogt soms moe. Wanneer ze wél over koetjes en kalfjes babbelt, lijkt ze soms af te drijven, onbereikbaarder te worden. En ze is zo extréém gefocust op ballet. Is het werkelijk nodig om vlak voor het slapengaan wéér pliés[20] te maken?

Eens komt Inge Dissen, een klasgenootje met wie Olga het goed kan vinden, bij hen thuis eten. Grada verzucht, als Olga weer eens lang op de wc zit: ‘Kom je vaker? Olga gaat naar school en werkt hard en verder niets. Ze moet wat meer vrienden hebben, waarom heeft ze zo weinig échte vrienden? Om leuke dingen mee te doen, naar de kermis, of zo.’

Inge antwoordt dat Olga vaak helemaal geen zin heeft in afspreken: ‘Ze kiest hiervoor.’

In het laatste jaar van haar opleiding staat Gaskell te springen om Olga aan Het Nederlands Ballet te binden. Het is haar dan al gelukt van dit gezelschap het belangrijkste van Nederland te maken. Olga heeft onderwijl de mulo afgerond, met negens voor algebra en meetkunde. Ze lest al bijna een jaar met Het Nederlands Ballet mee, als aspirant[21].

Mevrouw heeft herhaaldelijk tegen Pa de Haas gezegd dat het ‘wel zéér waarschijnlijk’ is dat ze Olga direct na haar opleiding een contract zal aanbieden. Hoewel Olga officieel onder aan de ladder zal beginnen, als lid van het corps de ballet, verwacht Gaskell niet dat ze lang in deze rang zal blijven hangen. Dat zou haar verbazen.

Valerie Adams, die zich erbij heeft neergelegd dat Gaskell zich nauwelijks bemoeit met het reilen en zeilen van haar opleiding, is hier niet onverdeeld blij mee. Het is haar taak om kinderen tot dansers te kneden en dat lukt haar aardig, ondanks het gebrek aan hulp van Gaskell. Al is Olga onder haar vakkundige begeleiding uitgegroeid tot een bovengemiddeld danseres, ze is in de ogen van haar lerares nog pril. Te pril.

Het getrek van Mevrouw is misschien goed voor Mevrouw, maar niet voor Olga, vindt ze. ‘Sonia, het was een kind toen ze bij me kwam, en dat is ze nog steeds.’

Adams vindt dat Olga’s technische basis sterker kan; wanneer ze eenmaal deel uitmaakt van Het Nederlands Ballet is de tijd van leren om het leren voorbij. Dan moet ze presteren en alle discipline uit zichzelf halen. Olga moet dan op haar techniek kunnen terugvallen. Het zou haar bovendien kunnen helpen om met de druk van belangrijke optredens om te gaan. Want, zo vermoedt Adams, die zou weleens groot kunnen worden. Ze heeft gemerkt dat de verwachtingen van Gaskell en Olga’s vader hoog zijn.

Eén keer spreken zij en Gaskell kort over de inmiddels zestienjarige Olga. Adams heeft het gevoel dat Gaskells overwegingen te egoïstisch zijn. Olga is al vier jaar haar beste leerlinge, ze werkt keihard en wil graag. Maar ze heeft tot nog toe wind mee gehad, vindt Adams: haar ouders steunen en motiveren haar en doen alles wat nodig is om haar weg naar de top te faciliteren. Mevrouw heeft haar al jaren onder haar hoede en beschermt haar, op haar manier.

Adams betwijfelt of Olga wel weerbaar genoeg is, of ze wel klaar is voor het echte werk. Het lijkt haar verstandig dat het meisje nog een jaar aan de opleiding blijft of zelfs een jaar naar het buitenland gaat, naar The Royal Ballet School bijvoorbeeld. In het buitenland ligt het gemiddelde niveau hoger; Olga zal daar leren hoe het is om eens níét de beste van de klas te zijn. Ze zal zich op een andere manier moeten leren bewijzen dan ze gewend is, met tegenslag moeten leren omgaan.

‘Sonia, gun het kind wat tijd. Je kunt een bloem niet dwingen te gaan bloeien.’

Olga’s afstuderen nadert in juni 1961; in diezelfde periode verlaat Valerie Adams het conservatorium. Ze vindt dat haar taak gedaan is; ze heeft een vakopleiding opgezet die al jaren succesvol blijkt. Toch mist ze Londen te zeer om in Den Haag te blijven. Zeker onder de gegeven omstandigheden. Ze heeft er weliswaar een extra dansruimte bij gekregen, in een nabijgelegen gymnasium, maar dit lokaal is zo lang en smal, dat je er niet fatsoenlijk kunt repeteren. Het nieuwe dansgebouw waarvan ze ooit de veelbelovende tekeningen zag, zal er de komende jaren niet komen.

Wanneer Adams de kans krijgt weer aan The Royal Ballet School te komen werken, is de keuze snel gemaakt.

Zodra Adams weg is, contracteert Gaskell de zestienjarige.

[19]Corps de ballet – De onderste rang binnen een groot klassiek georiënteerd dansgezelschap. Letterlijk: lichaam van het ballet. Dansers van het corps de ballet dansen over het algemeen geen solistische rollen. Het Nationale Ballet hanteert het rangensysteem élèves, corps de ballet, coryphées, grand sujets, tweede solisten, eerste solisten.

[20]Plié – Het buigen van de knieën naar buiten, terwijl de rug recht blijft. De barre in een balletles begint meestal met een reeks pliés. De plié – letterlijk: gevouwen – is een losse pas, maar kan ook een afzet zijn voor een sprong. Er bestaan twee soorten pliés, de demi-plié en de grand-plié. Bij de demi-plié blijven je hielen de grond raken en zak je zo ver mogelijk naar beneden. Bij de grand-plié mogen je hielen van de grond (behalve in de tweede positie; die waarin je met je voeten schouderbreed uiteen staat, en je je gewicht in het midden houdt) en zak je zo diep mogelijk door – met behoud van de rechte rug.

[21]Aspirant – De eerstejaarsaanstelling bij grote balletgezelschappen. Ook vaak élève (leerling) genoemd.