Philippe Pozzo di Borgo

Onaantastbaar

Uit het Frans vertaald door Marianne Gaasbeek en Marianne Gossije

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Le second souffle, verschenen bij Bayard

Oorspronkelijke tekst © Bayard Éditions 2011

Nederlandse vertaling © Marianne Gaasbeek, Marianne Gossije en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © 2011 Splendido/Gaumont/TF1 Films production/Ten Films/Chaocorp/De Filmfreak

isbn 978 90 445 2477 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Aan mijn kinderen,

‘opdat het werk wordt voortgezet’

Voorwoord

In januari 2010 namen Olivier Nakache en Éric Toledano, de makers van wat de film Intouchables[1] zou worden, contact met me op. Ze hadden een aantal jaren daarvoor een documentaire gezien van Jean-Pierre Devillers, die hij had gemaakt in opdracht van Mireille Dumas. À la vie, à la mort[2] vertelt de onwaarschijnlijke ontmoeting tussen mij, een rijke, bevoorrechte tetraplegiepatiënt, en Abdel, een jongeman van Arabische origine uit een achterstandswijk. Tegen alle verwachtingen in blijven ze elkaar jarenlang ter zijde staan. De twee cineasten interesseerden zich voor dat verhaal.

Mijn vrouw Khadija en ik ontvingen hen bij ons thuis in Essaouira, samen met de acteurs die voor de film waren gepolst: Omar Sy en François Cluzet.

We hebben elkaar nog vaak teruggezien en ik heb met intens plezier de uitwerking van hun scenario gevolgd.

Het eerste boek in deze bundel, Tweede adem[3], is destijds goed ontvangen door de critici, maar bereikte geen breed publiek. Ter gelegenheid van het uitkomen van de film Intouchables stelde Frédéric Boyer, de uitgeefdirecteur van Bayard, me voor er een heruitgave van voor te bereiden door er een nieuw voorwoord aan toe te voegen plus een nog niet eerder verschenen tekst. Dat resulteerde in Le diable gardien.

De beschermduivel vertelt het vervolg van het verhaal uit Tweede adem, dat eindigt in 1998, tot mijn ontmoeting met Khadija in Marokko, in 2004. Deze periode valt samen met die van het filmscenario. De beperkingen die een speelfilm oplegt, alsook de verbeeldingskracht van de makers, hebben tot simplificaties en veranderingen geleid; er is flink in het verhaal gesnoeid, en er is van alles bij bedacht.

Wij zijn allebei, en op verschillende gronden, intouchable, onaanraakbaar. Abdel, wiens ouders uit de Maghreb komen, voelt zich in Frankrijk gemarginaliseerd – op een vergelijkbare manier als de onaanraakbaren, de paria’s, in India; men kan hem niet ‘raken’ zonder een klap terug te krijgen en hij loopt zo snel dat de politie hem in zijn lange carrière als schobbejak – zijn woorden – slechts eenmaal te pakken heeft gekregen.

Wat mij betreft, achter de hoge muren die ons herenhuis in Parijs omgeven – mijn gouden gevangenis, zoals Abdel het noemt – waar ik dankzij mijn vermogen niet op geld hoef te letten, ben ik een ‘buitenaards wezen’. Door mijn volledige verlamming en het ontbreken van gevoeligheid kan ik niets aanraken; mijn situatie is dermate beangstigend voor andere mensen, dat ze er moeite mee hebben om mij aan te raken, en bovendien doet de minste aanraking van mijn schouder me gruwelijk pijn.

‘Onaanraakbaren’ dus.

En nu sta ik tegenover de ontzaglijke uitdaging om terug te keren naar mijn verleden.

Het probleem is dat ik me dat niet herinner! In eerste instantie weet ik dat aan de afwezigheid van Abdel, mijn thuishulp, mijn steun en toeverlaat. Bij nader inzien bleek het ernstiger te zijn. Afgezien van enkele episodes die ik niet goed in de tijd kan plaatsen, weigert mijn geheugen zich aan deze exercitie te onderwerpen. De herinnering is een luxe die voorbehouden lijkt te zijn aan rijke mensen die in goede gezondheid verkeren. Voor iemand die behoeftig is, of die lijdt, blijft het geheugen steken in het heden, bij de strijd om aan de kost te komen dan wel te overleven. De madeleine van Proust[4] lijkt me typisch iets voor een dandy uit de betere kringen.

Tijdens het schrijven van Tweede adem, van 1998 tot 2001, toen ik werd gekweld door het verdriet over het recente overlijden van Beatrice en door neurologische pijnen[5], gaf ik al aan hoe moeilijk het was om de verschillende momenten uit mijn verleden aan elkaar te breien. Het lijden is dodelijk voor herinneringen. Gezonde mensen verzamelen herinneringen en desillusies terwijl ze ouder worden; ik ben een soort onbeschreven blad.

Een autobiografie is, al dan niet opzettelijk, vergeven van omissies en onwaarheden. Maar wanneer je het verhaal van een ander vertelt – in dit geval van Abdel – dan kun je niet meer dan een ‘impressie van die ander’ geven, een reeks losse feitjes met talrijke lacunes.

Hoe zou ik, die verondersteld wordt een welopgevoede aristocraat te zijn, en bepaalde principes te respecteren, mij in Abdel kunnen verplaatsen, die destijds zo opstandig was en geen enkele norm aanvaardde? Ik kan slechts gebeurtenissen vertellen, proberen die te analyseren. Een deel van zijn waarheid ontgaat me; Omar Sy – die Abdel speelt in de film – kan zich veel beter in hem verplaatsen.

Ik wilde een boek schrijven dat niet alleen ter verstrooiing dient.

Ik wilde geen ‘realistisch’ portret schilderen van de ellende, vol wrokgevoelens en goede bedoelingen die grenzen aan neerbuigende welwillendheid. En evenmin getuigen van een geforceerd optimisme, wat een bespottelijke leugen zou zijn.

Die twintig jaar dat ik dicht bij de wereld van de buitengeslotenen heb gestaan, hebben mijn blik op de maatschappij, en de misstanden erin, gescherpt, en zetten me ertoe aan enkele oplossingen aan te dragen die me als vanzelfsprekend voorkomen.

Dankzij de beschermduivel – alias Abdel – heb ik de humor teruggevonden die mij voor de dramatische gebeurtenissen eigen was. De film Intouchables is luchtig en er wordt veel in gelachen; mij rest een zekere ernst, die ik waarschijnlijk nooit meer kwijt zal raken. François Cluzet weet dat in zijn spel goed over te brengen.

Graag wil ik hierbij Éric en Olivier, de filmmakers, Nicolas Duval Adassovsky, hun producent en Frédéric Boyer, mijn uitgever, bedanken. Zij kennen de royale auteursrechten toe aan de vereniging Simon de Cyrène, waarvan ik lange tijd voorzitter ben geweest en die zich ten doel stelt om woongelegenheden te creëren waar volwassen gehandicapten kunnen samenleven met vrienden.

Ook veel dank aan Émeline Gabaut, Manel Halib en onze dochter Sabah, dankzij wie ik de ‘pen’ weer heb kunnen oppakken en zonder wie dit boek niet tot stand zou zijn gekomen. Dank ook aan Soune Wade, Michel Orcel, Michel-Henri Bocara, Yves en Chantal Ballu, Max en Marie-Odile Lechevalier en Thierry Verley voor het kritisch meelezen.

[1]Intouchables, een film van Éric Toledano en Olivier Nakache, met François Cluzet en Omar Sy (2011), geïnspireerd door het verhaal van Abdel en mijzelf.

[2]À la vie, à la mort (2002).

[3]Le second souffle, in 2001 verschenen bij uitgeverij Bayard.

[4] De madeleine van Proust. In À la recherche du temps perdu van Marcel Proust eet de verteller een madeleine, en dit maakt bij hem een herinnering met allerlei daarbij behorende sensaties los. De uitdrukking staat tegenwoordig voor een ogenschijnlijk onbeduidend voorval dat emotioneel geladen blijkt en een vroege, gedetailleerde herinnering oproept. (N.v.d.vert.)

[5] Ongeveer eenderde van alle tetraplegiepatiënten lijdt aan neurologische stoornissen, die zich vertalen in brandende fantoompijnen, die afhankelijk van de persoon, zijn toestand en klimatologische factoren, meer of minder hevig zijn. Ik heb de hoofdprijs gewonnen: al bijna twintig jaar schommel ik zonder respijt op een pijnschaal van 6 tot 9,5/10. Bij 10 ben je niet meer van deze wereld.

BOEK 1
==
==

TWEEDE ADEM

Verloste herinneringen

Moet ik bij vandaag beginnen, een treurige dag, met weemoed terugkeren naar het verleden, me beklagen over een toekomst zonder hoop? Ik kan het verleden niet naar waarde schatten en me evenmin een voorstelling maken van mijn toekomst. Ik leef bij de dag.

De breuklijn in mijn leven zou de dag van het ongeluk kunnen zijn. Op 23 juni 1993 ben ik verlamd geraakt.

Op 3 mei, de feestdag van Sint-Filippus, is Beatrice gestorven.

Ik heb geen verleden meer, geen toekomst, ik ben een en al pijn. Beatrice heeft geen verleden en geen toekomst meer, zij is een en al aanwezig verdriet. Er bestaat echter wel een toekomst, namelijk die van onze twee kinderen, Laetitia en Robert-Jean.

Voor mijn ongeluk was ik een man van de wereld, erop uit een stempel te drukken op de loop der dingen, met de wens te creëren.

Na het ongeluk word ik bestormd door gedachten. Na de dood van Beatrice door pijnen.

Uit deze puinhopen zijn vage, sombere herinneringen bovengekomen. In mijn inktzwarte nachten heeft de brandende pijn van zowel de handicap als de rouw deze beelden vertroebeld.

Diep in mijn binnenste heb ik beelden van de afwezigen teruggevonden. In mijn perioden van stilte zijn er momenten van vergeten geluk opgeweld. Mijn leven trekt aan mijn geestesoog voorbij als een opeenvolging van beelden.

De eerste maanden na de tracheotomie kon ik niet spreken. Een vriend van me installeerde toen een computerscherm voor me, dat was verbonden met een bedieningsmechanisme dat hij onder mijn hoofd had geplaatst. Op het scherm gleden de letters van het alfabet voorbij; wanneer ik de cursor stilzette, verscheen er een letter. Met die letters vormde ik, tergend langzaam, een woord, een zin, een halve pagina. Het kiezen van die woorden en de afmattende inspanning die ermee gepaard ging, waren een weldaad: ik mocht geen fouten maken. Het gewicht van iedere letter verankerde de zin steviger; ik genoot van de precisie die dat vereiste.

Er was ooit een makker in de strijd, die inmiddels is overleden, wiens geknipper met één ooglid hem als pen diende.[6]

Mijn keel schroeft zich dicht wanneer ik denk aan degenen die zijn gestorven zonder te spreken, zonder te getuigen, zonder te hopen, in al hun eenzaamheid.

’s Nachts, languit op mijn bed, slaap ik slecht. Ik ben verlamd. Later hebben ze een bandrecorder op mijn buik gezet. Hij stopt wanneer er niets te horen is – of wanneer hij daar zin in heeft – en begint weer te lopen zodra er iets wordt gezegd. Ik weet nooit of mijn woorden zijn opgenomen. En vaak weet ik niet wat te zeggen. Het is moeilijk om iets te verwoorden zonder witte bladzijde, zonder potlood om iets door te halen, zonder aan een tafel te zitten, voor een vel papier, het voorhoofd rustend in mijn linkerhand, om me niet te kunnen laten gaan op zo’n beschreven, gekreukeld vel papier. Alleen een bijna onhoorbare stem hecht zich aan een geluidsband, zonder een weg terug, zonder doorhalingen. Momentopname van een aarzelend geheugen.

Ik ben de draad kwijt, het is donker en ik heb pijn. Ik trek mijn hoofd tussen mijn schouders. Boven in mijn rechterschouder voel ik een stekende pijn, alsof ik een dolkstoot krijg. Ik moet stoppen. De kat, Fa Dièse, vermaakt zich door over mijn trillende lichaam te lopen, dat zich schrap zet alsof het de hemel aanroept. Sidderend door de spierspasmen stort ik in. De kat speelt met dit lichaam, hij gaat er de hele nacht mee door: hij heeft er behoefte aan zich levend te voelen door mijn stuiptrekkingen.

Vanaf mijn schouders tot de uiteinden van mijn ledematen brandt voortdurend een vuur, dat zich maar al te vaak uitbreidt. Ik ben in staat te voorspellen of het morgen mooi weer zal zijn of dat het, zoals het brandende gevoel in mijn lijf aankondigt, zal gaan regenen. Ik voel een bijtende pijn in mijn handen, mijn billen, langs mijn dijbenen, rond mijn knieën, onder in mijn kuiten.

Mijn ledematen worden gestretcht, in de hoop de pijn te verlichten. Maar het werkt niet. Ze noemen het ‘fantoompijn’. Fantoompijn? Maak dat de kat wijs! Ik huil, niet van verdriet maar van pijn. Ik wacht tot de tranen de pijn verzachten. Ik wacht op de afstomping.

’s Avonds bij kaarslicht beminden we elkaar fluisterend. Ze sliep laat in, met haar hoofd tegen mijn hals. Ik praat nog steeds tegen haar, maar zonder weerklank.

Soms, wanneer ik ziek van eenzaamheid ben, doe ik een beroep op Flavia, een zevenentwintigjarige studente aan de filmacademie. Ze heeft een brede glimlach, een sensuele mond, de linkerwenkbrauw vragend opgetrokken.

Ze heeft niet in de gaten dat haar lange, blauwe, dunne jurk in het tegenlicht doorschijnend is, dat haar rondingen een fantoom niet onberoerd laten. Ik dicteer haar alles, ik voel geen gêne, ze is transparant.

De kat neemt zijn plaats op mijn buik weer in. Wanneer hij zich omdraait, verstijft mijn lichaam, alsof het in opstand komt tegen de aanwezigheid van het dier, de afwezigheid van Beatrice en dit onophoudelijke lijden.

Maar ik moet praten over de goede momenten, vergeten dat ik lijd.

Ik zou met de laatste ogenblikken willen beginnen, een einde dat voorspelbaar is en soms gewenst, waarna ik me bij Beatrice zou kunnen voegen. Ik verlaat degenen van wie ik hou om weer samen te zijn met de vrouw van wie ik zo veel heb gehouden. Zelfs al bestaat haar paradijs niet, ik weet zeker dat ze er is, omdat ze erin geloofde en omdat ik het wil. Ik zie ons voor me, uit ons lijden verlost, elkaar omhelzend in een gewatteerd elan, de ogen voor eeuwig gesloten; Beatrices blonde haren ruisen als zijdeachtige vleugels.

Beatrice die in de hemelen zijt, red mij.

[6] Jean-Dominique Bauby, Le scaphandre et le papillon, in het Nederlands verschenen onder de titel Het duikerspak en de vlinder.

Mijn zintuigen

Ik wás iemand. Nu ben ik verlamd; een deel van mijn zintuigen is me ontvallen. Maar de afschuwelijke, bijtende pijnen raken verweven met verrukkelijke herinneringen van de mij ontglipte zinnen.

Het zich te binnen brengen, centimeter voor centimeter, herinnering na herinnering, van de waarnemingen van een geatomiseerd lichaam, dat is al overleven.

Vanuit mijn huidige onbeweeglijkheid komt het reconstrueren van een chronologie in een chaos van vervlogen gewaarwordingen neer op het me opnieuw eigen maken van het verleden, het verbinden van twee levens die voorheen gedissocieerd waren.

*

Het lichaam gloeit in een verward schaamrood. De herinneringen volstaan om in een verdoving te komen. Er is geen geest meer; ik word slechts overspoeld door sensaties uit een ver verleden. In de stralende zon in Casablanca ben ik zeven, of acht misschien. Mijn broers en ik gaan naar de katholieke Charles de Foucauldschool. In de pauzes spelen sommige kinderen met een bal op het schoolplein, ze werpen stof op, dat aan hun benen en armen blijft kleven, en dat hun marineblauwe korte broeken en overhemden dezelfde melkachtige tint geeft. Andere kinderen verspreiden zich langs de muren in groepjes met handelaren en spelers. Ik ben handelaar; Alain, mijn tweelingbroer, die heel goed kan mikken, is speler. De spelers moeten met een abrikozenpit de pit die tussen de benen van de handelaren ligt raken. Ik kies een plaats langs de ringmuur, met mijn gezicht naar de ochtendzon. Ik vind het heerlijk om in de zon te bakken. Ik wacht op het schot, met mijn halfgesloten ogen gericht op de pit tussen mijn benen. Ik tel tot drie. Een rilling van plezier. Loom geworden door het lauwe stof op het schoolplein vallen mijn ogen dicht. Wanneer ik weer tot mezelf kom, zijn mijn klasgenoten al naar binnen gegaan; er zijn nu andere leerlingen aan het spelen. In paniek schiet ik overeind en knoop mijn voorraad pitten in een zakdoek. Ik loop steeds harder, mijn lichaam gloeit. Het is voor het eerst dat ik een vreemd warm gevoel tussen mijn benen heb. Is het de wrijving of de angst voor de tirannieke juf? Wat het ook is, er gebeurt iets daarbeneden. Ontdaan klop ik op de deur, de juf valt tegen me uit en ik blijf als aan de grond genageld in de deuropening staan.

*

Hoewel er niemand bij is, bloos ik nog bij de herinnering aan deze eerste zieleroerselen.

*

Enige tijd later zijn we in Nederland. Mijn vader werkt voor een Nederlands-Britse oliemaatschappij. Mijn broers, ons kleine zusje Valérie, de gouvernante Christina en ik wonen op de eerste etage. Christina is heel mooi met haar rode haren, groene ogen en de sproeten op de onbedekte delen van haar lichaam. Het is de tijd van de minirokken. Ze staat te strijken op de overloop. Ik bespied haar een hele poos; weer heb ik dat vreemde gevoel in mijn kruis, ik word rood en durf niet naar mijn afzichtelijke grijsflanellen Engelse korte broek te kijken. Knijpt Christina koket haar ogen toe? Ik kom er niet uit. De trouweloze doet iets heel aparts; ze loopt om de strijkplank heen naar de kant waar ik sta, draait me de rug toe en buigt zich voorover; is het werkelijk om iets op te rapen? Als ik het had geweten, als ik had gekund, zou ik haar daar, ter plekke, hebben genomen. Maar ik blijf besluiteloos staan, ademloos, met mijn wijzer op half zes. Het uitzicht op dat achterwerk duurt een eeuwigheid.

Veel later heb ik foto’s van haar bekeken. Ik vond haar toen minder mooi, met haar ver uiteenstaande tanden, haar mollige lijf en haar knokige knieën. Alles is een kwestie van perspectief!

*

’s Nachts heb ik diep ademgehaald om me te bevrijden van de pijn, die me in een isolement brengt. Beelden, mooi in hun eenvoud, zijn bij me opgekomen. De pijn houdt aan.

*

Ik ben vijftien. Ik wil indruk maken op mijn vrienden. Ik loop een bomvolle apotheek binnen. Wanneer het mijn beurt is, zeg ik: ‘Ik wil graag een pakje …’ (fluisterend) ‘… condooms.’ De apothekeres vraagt me om het nog eens te zeggen. In het nauw gedreven, en nog roder dan ik al was, doe ik dat. ‘Klein, medium of groot?’ vraagt ze dan met een spottend lachje. Ik sla op de vlucht.

Ze bedoelde natuurlijk de maat van de verpakking.

*

In mijn keel borrelt een lach omhoog, die een spierspasme teweegbrengt; de bandrecorder glijdt van mijn borst. Een moedeloze stilte daalt neer. Ik moet me hernemen, weer opkrabbelen.

Ik roep Abdel, mijn helper. Hij zet de recorder terug. Mijn zachte stem, nieuw en vreemd, gaat verder met opnemen. Zelfs mijn identiteit brokkelt af in deze veranderlijke stem. Ik heb geen borstspieren meer. Er is geen intonatie meer, en ook geen interpunctie. Alleen de woorden waarvoor ik voldoende adem kan verzamelen worden op de geluidsband vastgelegd.

*

Ik ben zeventien. We zijn op wintersport. Alain, mijn tweelingbroer, heeft al een vriendinnetje. Er zijn jongens én er zijn meisjes; ik heb nog nooit zo vaak gebloosd in hun aanwezigheid. Na het avondeten gaan we dicht bij elkaar zitten voor een houtvuur, met wijn, een gitaar en liedjes. Er komt een meisje naast me zitten. Ze leunt tegen me aan en laat haar hoofd tegen mijn schouder rusten. Het is een vriendin van Alains meisje; ze is iets ouder en is geboren in Vietnam, in een Franse kolonistenfamilie. Ze heeft amandelvormige ogen en een lichtbruine huid. Ze lacht en kruipt nog dichter tegen me aan. Ik ruik nu haar peperachtige geur. Ik probeer te verdwijnen in de vlammen van de haard, maar het mag niet baten. Ik word helemaal warm van verlangen. Ik ben als een blok voor haar gevallen. Wanneer ze me, op het moment dat het gezelschap opbreekt, meetroont naar de enige aparte slaapkamer, waar een smal bed langs de muur staat, volg ik haar zonder me om te draaien. Ik droom al een paar jaar van dit moment. Ze kleedt zich zonder omhaal uit en gaat boven op me liggen. Ik gedraag me waarschijnlijk heel onbeholpen, want ze moet glimlachen. Dan zegt ze lachend: ‘Maar je hebt je onderbroek niet uitgetrokken!’ Ze helpt me. Onze verkering duurt een paar maanden.

*

Ondanks mijn verlamming spelen mijn afwezige zintuigen me nog parten.

Ik verlaat voor het eerst revalidatiecentrum Kerpape, aan de Bretonse kust. Beatrice duwt mijn nieuwe rolstoel naar een cafeetje aan het strand. Ze gaat tegenover me zitten. Achter haar springen surfplanken op de golven. De lucht is grijs. Het zweet in mijn nek voelt ijskoud aan, maar ik wil me koesteren aan de warmte van Beatrices gezicht vlak bij het mijne. Hoe slaagt ze er toch in om de schaduw van degene die ze heeft liefgehad nog steeds met haar blik van jongverliefde aan te kijken?

Ik hoest, en dan spuug ik. Ongerust brengt ze me terug naar het revalidatiecentrum. De verpleegster constateert dat ik een longinfectie heb. Ik word voor de tweede keer naar de intensive care in het ziekenhuis in Lorient gebracht, waar een luchtpijpsnede wordt toegepast. Een serie infuusflessen scheidt druppelsgewijs vergif af. De aderen in mijn linkerarm begeven het onder de druk. De arm wordt tot aan de elleboog omwikkeld met een alcoholverband; ik raak erdoor in een roes. Mijn bed staat in een kamer zonder ramen. Het moet nacht zijn. Er is geen verplegend personeel. De rode, groene en witte lampjes van de apparaten knipperen. Ik verdwijn. Vervolgens krijg ik een zeer aangename gewaarwording. Het is bijna een jaar geleden dat ik voor het laatst dat verrukkelijke verlangen naar een eindeloze vrijpartij met Beatrice heb gehad. Ik word overspoeld met beelden van onze verstrengelde lichamen. Plotseling word ik verblind door neonlicht: Beatrice heeft zich over me heen gebogen. Door de manier waarop ik met mijn ogen knipper begrijpt ze al snel welke gevoelens zich van mij meester hebben gemaakt; ik vraag haar de arts erover in te lichten. Ze lacht, rent de gang door. De dokter komt met haar mee terug, gespannen. Hij onderzoekt het object van de slappe lach. Negatief. Fantoomgevoelens. Slaap, mijn engel.