Håkan Nesser

De zomer van Kim Novak

Uit het Zweeds vertaald door Edith Sybesma

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Kim Novak badade aldrig i Genesarets sjö, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

First published by Albert Bonniers Förlag ab, Stockholm, Sweden All rights reserved

Published by arrangement with Linda Michaels Limited, International Literary Agents

Oorspronkelijke tekst © Håkan Nesser, 2005

Eerste Nederlandse editie © Edith Sybesma en De Geus bv, Breda 2009

Deze editie © De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Arcangel Images / [Image]store

isbn 978 90 445 2478 9

nur 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2011

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Ter herinnering aan Gunnar

I

1

Het verhaal waaraan ik nu begin, gaat natuurlijk over Het Verschrikkelijke, maar ook over andere dingen. Door die noodlottige gebeurtenis herinner ik me de zomer van 1962 beter dan alle andere zomers van mijn jeugd. Ze werpt haar sombere schijnsel op zo veel andere dingen. Op mezelf en op Edmund. Op mijn arme ouders en mijn broer, en op die hele tijd: de stad op de vlakte met zijn bewoners, gebeurtenissen en relaties die ik misschien nooit had kunnen opvissen uit de put der vergetelheid als dat gruwelijke niet was gebeurd. Het Verschrikkelijke.

Ik heb nogal geworsteld met de vraag waar ik het best zou kunnen beginnen, wat het ideale vertrekpunt zou zijn; er zijn zo veel varianten denkbaar. Ten slotte had ik genoeg van alle losse beginnetjes, alle verschillende ingangen naar die zomer, dus ik hakte de knoop door en besloot te beginnen met een gewone doordeweekse dag in de keuken van ons huis aan de Idrottsgatan. Alleen mijn vader en ik, op een zoele avond in mei 1962. Zo gezegd, zo gedaan.

‘Het wordt een zware zomer’, zei mijn vader. ‘Daar kunnen we ons maar beter op instellen.’

Hij spoelde de aangebrande saus door de gootsteen en hoestte. Ik keek naar zijn wat kromme rug en dacht na. Hij was nooit kwistig met onheilsprofetieën, dus ik vermoedde dat hij het meende.

‘Ik denk niet dat ik meer op kan’, zei ik en ik rolde de halfgare aardappelen naar de vleeszijde van het bord, zodat het zou lijken alsof ik ten minste de helft had opgegeten. Mijn vader kwam bij de keukentafel staan en keek een paar seconden naar de overblijfselen. Er verscheen een ietwat zorgelijke uitdrukking op zijn gezicht; ik begreep dat hij me doorhad, maar hij pakte toch mijn bord en schraapte het eten er zonder commentaar af boven de emmer onder het aanrecht.

‘Wat ik zeg, een zware zomer’, zei hij alleen, met zijn kromme rug nog steeds naar me toe.

‘Het is niet anders’, antwoordde ik.

Juist die woorden waren een van zijn eigen recepten tegen alle mogelijke moeilijkheden in het leven, en ik nam ze in de mond om hem duidelijk te maken dat ik hem tot steun wilde zijn. Ik wilde laten zien dat het een probleem was van ons samen en dat ik toch het een en ander had geleerd in de loop der jaren.

‘Daar zeg je een waar woord’, zei hij. ‘De mens wikt, maar God beschikt.’

‘Zo is het maar net’, zei ik.

Aangezien het best een mooie meiavond was, ging ik na het eten naar Benny. Benny zat als gewoonlijk op de wc, dus bleef ik eerst een poosje bij zijn zwaarmoedige moeder in de keuken zitten.

‘Hoe is het met je moeder?’ vroeg ze.

‘Het wordt een zware zomer’, zei ik.

Ze knikte. Ze haalde een zakdoek uit de zak van haar schort en snoot haar neus. Benny’s moeder was vaak allergisch in het zomerseizoen. Ze had hooikoorts, heette het. Volgens mij had ze het hele jaar door hooikoorts, nu ik erover nadenk.

‘Dat zegt mijn vader’, voegde ik eraan toe.

‘Ach ja’, zei ze. ‘Komt tijd, komt raad.’

Ik had inmiddels geleerd dat volwassenen zo praatten. Mijn vader was niet de enige, zo hoorde het gewoon als je wilde laten zien dat je droog achter je oren was. Sinds mijn moeder ernstig ziek was geworden en in het ziekenhuis terechtgekomen was, had ik de belangrijkste uitdrukkingen in mijn geheugen opgeslagen, klaar voor gebruik zodra de behoefte zich voordeed.

We doen het er maar mee.

We mogen niet klagen.

Het had erger gekund.

We weten zo weinig.

Of waarom niet ‘Kop op en benen op de grond’, zoals schele Karlesson van de kiosk honderd keer op een dag constateerde.

Of ‘Komt tijd, komt raad’, à la mevrouw Barkman.

Benny heette dus ook Barkman. Benny Jesaias Conny Barkman. Sommigen vonden dat maar een raar rijtje namen, maar zelf klaagde hij nooit.

‘Lieve kinderen hebben veel namen’, zei zijn moeder altijd en dan grijnsde ze zo dat je haar leverpasteikleurige tandvlees kon zien.

‘Hou toch je klep’, zei Benny dan altijd.

Ondanks het feit dat ik dus met een half been in de wereld van de volwassenen stond, vroeg ik me toch af waarom de mensen niet gewoon hun mond hielden, als ze toch zo overduidelijk niets te zeggen hadden. Zoals mevrouw Barkman. Zoals Kiosk-Karlesson, die soms zelfs, wanneer het druk was in zijn winkel, bleef doorpraten onder het inademen, en dat klonk echt vreselijk.

‘Hoe is het met haar?’ vroeg mevrouw Barkman toen ze haar zakdoek uit haar neus had gehaald.

‘We mogen niet klagen’, zei ik en ik haalde mijn schouders op. ‘Niet zo goed, geloof ik.’

Mevrouw Barkman wrong haar handen op haar schoot en het leek of haar ogen vochtig waren, maar dat zou wel gewoon van de hooikoorts komen. Ze was een forse vrouw die altijd bloemetjesjurken droeg en mijn vader beweerde dat ze een beetje debiel was. Ik had er geen idee van wat dat betekende en het kon me ook niets schelen. Ik wilde met Benny praten, niet met zijn huilerige moeder.

‘Hij schijt veel’, zei ik, vooral om volwassen te lijken en het gesprek op gang te houden.

‘Hij heeft een prikkelbare darm’, zei ze. ‘Dat heeft hij van zijn vader.’

Een prikkelbare darm? Zoiets stoms had ik die dag nog niet gehoord. Een darm kon toch niet prikkelbaar zijn? Ik nam aan dat ze dat zei omdat ze debiel was, en dat ik er dus geen aandacht aan hoefde te schenken.

‘Ligt ze nog in het ziekenhuis?’

Ik knikte. Het leek me weinig zinvol om nog meer tegen haar te zeggen.

‘Ben je bij haar op bezoek geweest?’

Ik knikte. Natuurlijk. Wat dacht ze dan? De laatste keer was een week geleden, maar dat was niet anders, dacht ik. Mijn vader ging zo’n beetje elke dag naar het ziekenhuis en daar ging het maar om. Dat zou zelfs iemand als mevrouw Barkman moeten begrijpen.

‘Ja, ja’, zei ze. ‘Ieder huisje heeft zijn kruisje.’

Ze zuchtte en snoot haar neus. De wc werd doorgetrokken en Benny kwam naar buiten stormen.

‘Hoi, Erik’, zei hij. ‘Ik heb zitten schijten als een makke beer. Zullen we buiten keet trappen?’

‘Benny’, zei zijn moeder slapjes. ‘Wat een taal.’

‘Verrek, ja, dat is ook zo’, zei Benny.

Niemand vloekte zo veel als Benny. Niemand bij ons in de straat. Niemand bij ons op school. Vermoedelijk niemand in de hele stad. Toen wij in de derde klas zaten, of misschien in de vierde, was er een kleingeestige lerares met een centenbak bij ons op school gekomen. Helemaal uit Göteborg. Ze heette geweldige didactische vaardigheden te hebben en ze gaf voornamelijk godsdienstles. Toen ze Benny’s zwaveldampende tirades een paar dagen had aangehoord, besloot ze het probleem aan te pakken. Ze kreeg toestemming van directeur Stigman en klassenleraar Wermelin om Benny twee keer per week spraakles te geven. Ze begonnen in september, meen ik; ze gingen de hele herfst door en met Kerst stotterde Benny zo erg dat geen mens begreep wat hij wilde zeggen. In het voorjaar werd de Göteborgse ontslagen, Benny begon weer te vloeken en tegen de zomervakantie was hij volledig hersteld.

Deze avond in mei, toen mijn vader had gezegd dat het een zware zomer zou worden, gingen we buiten in de cementen buis zitten, Benny en ik. Daar begonnen we in ieder geval mee. Zoals altijd. De cementen buis was een soort uitvalsbasis, wat we de rest van de avond ook zouden gaan doen. Hij lag in een drooggevallen sloot vijftig meter het bos in en Joost mag weten hoe hij daar terechtgekomen was. Hij was ongeveer anderhalve meter in doorsnee, en ook zo lang, en aangezien hij plat lag, was het een goed plekje om even rustig te zitten. Of te schuilen voor de regen. Je kon er ook alleen maar wat plannen maken en stiekem losse John Silversigaretten roken die je een klein kind voor je had laten kopen bij de kiosk van Karlesson. Of die je desnoods zelf had gekocht.

We hadden er een paar begraven in een blikje onder een wortel vlak bij de buis. Benny groef het op. We rookten aandachtig, zoals altijd. Daarna bespraken we wat beter klonk. Saffie of peuk. En hoe je je sigaret moest vasthouden. Duim-wijsvinger of wijsvinger-middelvinger. We kwamen er ook die dag niet uit. Uit geen van beide vragen.

Toen vroeg Benny naar mijn moeder.

‘Jouw moeder’, zei hij. ‘Die gaat verdomme toch niet …?’

Ik knikte. ‘Ik denk het wel’, zei ik. ‘Dat zegt mijn vader. En dat zeggen de dokters.’

Benny zocht in zijn woordenschat.

‘Balen zeg’, zei hij ten slotte.

Ik haalde mijn schouders op. Benny had een tante die dood was, dus ik wist dat hij wist waar hij het over had. Zelf wist ik helemaal niet wat het was.

Dood?

Wanneer ik erover nadacht – en ik had er dit koude en troosteloze voorjaar veel over nagedacht – kwam ik meestal niet verder dan dat het het vreemdste woord was van de hele taal.

Dood?

Onbegrijpelijk. Het ergste was dat mijn vader er even weinig sjoege van leek te hebben als ik. Dat had ik aan hem gezien die keer – de enige keer – dat ik hem vroeg wat het eigenlijk betekende. Wat het eigenlijk inhield om dood te zijn.

‘Hmm, ja’, had hij gemompeld en hij was naar de tv blijven staren die aanstond zonder geluid. ‘Dat weet je niet, hè? Wie dan leeft, wie dan zorgt.’

‘Een zware zomer’, herhaalde Benny peinzend. ‘Verdomme, Erik, je moet me schrijven. Ik zit immers de hele vakantie in Malmberget, maar als je goede raad nodig hebt, dan kun je op me rekenen, dat weet je.’

Toen kwam er een engel voorbij in de cementen buis. Ik voelde het zo duidelijk als wat en ik weet dat Benny het ook voelde, want hij schraapte zijn keel en herhaalde zijn aanbod op plechtige toon.

‘Godsamme, Erik. Schrijf me en vertel hoe het met je gaat.’

We deelden ook de laatste verkreukelde sigaret. Ik geloof zelfs dat ik later ook nog een brief aan Benny heb geschreven; ergens in juli waarschijnlijk, toen alles op zijn ergst was, maar dat weet ik niet zeker. Ik weet wel dat ik nooit een regel van hem heb gekregen.

Hij was niet het type voor pen en papier, Benny Barkman. Bepaald niet.

In die tijd, begin jaren zestig, werkte mijn vader in de gevangenis. Het was waarschijnlijk een zware baan, vooral voor iemand die zo gevoelig was als hij, maar hij zei er nooit iets over; hij praatte liever helemaal niet over onplezierige dingen.

Elke dag heeft toch al genoeg aan zijn eigen kwaad.

Hij was in de jaren dertig naar de stad op de vlakte gekomen, midden in de depressie; hij had mijn moeder ontmoet en haar zwanger gemaakt op ongeveer hetzelfde moment dat de wereld gek werd en zichzelf voor de tweede keer deze eeuw in de strot beet. Mijn broer Henry werd op 1 juni 1940 geboren; mijn vader kwam drie dagen later bij zijn vrouw en zoon in de kraamkliniek op bezoek, op verlof uit Lapland, waar hij gelegerd was, met vers geplukte lelietjes-van-dalen en veertig blikjes legerleverpastei.

Zo was het verhaal.

Hij keerde niet meer terug naar het Noorden. Op de een of andere manier slaagde hij er na de geboorte van zijn eerste zoon in om de rest van de oorlog uit militaire dienst te blijven. Hij schoof het op een probleem met zijn rug, geloof ik. Hij kreeg werk in een van de vele schoenfabrieken in de stad, ze maakten winterschoenen voor het leger, dus in zekere zin droeg hij toch ook zijn steentje bij, en een jaar na de vrede verhuisde het gezin naar het appartement in de Idrottsgatan.

Ikzelf werd ongeveer acht jaar en acht dagen na mijn broer geboren, en ik groeide op met het idee dat het leeftijdsverschil tussen hem en mij aanzienlijk groter was dan tussen hem en onze ouders. Nu, begin jaren zestig, begon ik te begrijpen dat dat waarschijnlijk een waanvoorstelling was; misschien maakte de kanker van mijn moeder duidelijk hoe de verhoudingen echt lagen.

Want ze waren vrij oud, mijn vader en moeder. Die zomer, waarin mijn moeder zou overlijden, waren ze allebei zevenenvijftig. Samen honderdveertien, een bijna duizelingwekkend getal. Henry werd in juni tweeëntwintig. Of was het drieëntwintig? Ikzelf veertien. Dat was de stand van zaken. Mijn vader werkte al anderhalf jaar in de gevangenis, vanaf het moment dat ze de poorten hadden geopend voor de gevaarlijkste misdadigers van het land.

Of liever: de poorten achter hen hadden dichtgeslagen.

Hij was cipier, een woord dat niemand in de stad ooit had gehoord voordat de Grote Grijze buiten op de vlakte werd neergezet.

Bewaarder, zei hij zelf. Verder zei iedereen cipier. Cipier in de Grote Grijze.

Vroeger was hij stikker geweest in een aantal verschillende fabrieken. Stikker was een woord dat ongeveer gelijktijdig met de sluiting van de laatste schoenfabriek verdween en de cipiers namen de plaats in van de stikkers. Zo ging het er in deze wereld aan toe, leerde ik. Sommige dingen verdwijnen en er komen andere voor in de plaats. Dat geldt voor gebeurtenissen en allerlei verschijnselen. Ook voor mensen.

Alleen in je hoofd blijft het allemaal zitten. Hoewel daar soms ook dingen lijken te verdwijnen.

Een fabriek die niet sloot in die jaren, was Jam & Sap, waar mijn moeder werkte. Tenminste voordat ze ziek werd. Het had bepaalde voordelen gehad om een vader in de schoenfabriek te hebben en een moeder bij het Sap. Je had altijd mooie schoenen. En er stond meestal een flinke voorraad appelsap in de kelder.

Maar die zomer was dat al een aflopende zaak. Een vader die cipier was leverde je eigenlijk geen enkel voordeel op.

Wat betreft mijn broer Henry: het was de bedoeling geweest dat hij ging studeren en hierdoor een of twee treetjes zou stijgen op de maatschappelijke ladder, maar dat verliep niet echt volgens plan. Hij begon weliswaar op het lyceum in de residentiestad. Dat werd als eerbiedwaardig gezien, er zaten alleen jongens op en het zat pal tegenover het duizend jaar oude kasteel met een slotgracht rondom. Tot zover ging alles goed. Hij studeerde en ging elke dag met de trein op en neer.

Na ruim twee semesters liep Henry echter weg. Het was in de herfst van 1957 en het duurde meer dan een jaar voordat hij weer thuis op de Idrottsgatan aanklopte, met een plunjezak en een tros bananen op zijn rug. Hij was als matroos de hele wereld over geweest, verklaarde hij, maar had vooral veel in Hamburg en Rotterdam gezeten, en hij had een roos op zijn arm laten tatoeëren. Het was iedereen nu wel duidelijk dat hij niet veel zin had om zich op te werken, in ieder geval niet op de manier zoals mijn ouders zich dat hadden voorgesteld. Mijn moeder huilde toen Henry terugkwam, maar of dat van vreugde was of van verdriet over de tatoeage die ze niet mooi vond, weet ik niet. Nadat Henry een paar maanden had uitgerust, vertrok hij weer en bleef tot 1960 de zeven zeeën bevaren. Toen kwam hij thuis, op de dag waarop Dan Waern het brons misliep op de 1500 meter in Rome, en hij zei dat hij zijn bekomst had van de zee. Hij begon als freelancer bij de Örebro Kuriren, de streekkrant, en nam vaste verkering. Met een zekere Emmy Kaskel, die in de herenmodezaak van Blidberg stond en de mooiste borsten had van de hele stad.

Vermoedelijk van de hele wereld.

In ongeveer dezelfde periode schafte hij zich ook een flat aan in de residentiestad twintig kilometer verderop, waar ook de Kuriren zijn hoofdkantoor had: Örebro. Zijn eenkamerflat was ongeveer twee tafeltennistafels groot; er was geen wc of stromend water, maar er werd toch van uitgegaan dat Emmy Kaskel af en toe haar verrukkelijke tieten en nog iets meer liet zien in dat hokje.

Tenminste, daar gingen Benny en ik van uit.

Maar ze ging niet met hem samenwonen. Emmy was twee jaar jonger dan Henry en woonde nog bij haar ouders, die overtuigde christenen waren en korting kregen bij Blidberg. Onze halve stad had banden met het koor van de Vrije Evangelische Gemeente, dus dat was niets om je zorgen over te maken, dacht Henry, mijn broer.

‘Wat ze elders hebben, hebben ze in de Vrije Evangelische Gemeente ook’, zei hij altijd met een scheef lachje.

‘O, ben jij het?’ zei mijn vader toen ik op die zoele meiavond binnenkwam.

‘Ja’, zei ik. ‘Ik ben het maar.’

Ik zag dat hij meer op zijn hart had, dus ik ging aan de keukentafel zitten met appelsap van vorig jaar en een paar beschuitjes. Ik begon een oud nummer van Het Beste door te bladeren, waar oom Wille ons met Kerst altijd vijf kilo van cadeau deed. Oom Wille was twaalfde geworden bij het Zweeds kampioenschap schaken en had een melkbar in Säffle.

‘Het is moeilijk’, zei mijn vader.

‘We doen het er maar mee’, antwoordde ik.

‘Jij kunt van de zomer misschien wel naar Gennesaret.’

‘Best’, zei ik.

‘Daar heb je een goed plekje. Ik heb het er met Henry over gehad. Hij en Emmy zijn daar ook en kunnen voor je zorgen.’

‘Ik red me wel’, zei ik.

‘Dat weet ik’, zei mijn vader. ‘Misschien kan Edmund ook mee.’

‘Edmund?’ vroeg ik.

‘Waarom niet?’ zei mijn vader en hij krabde gegeneerd aan zijn hals. ‘Dan heb je wat gezelschap van je eigen leeftijd.’

‘Tja’, zei ik. ‘Elke dag heeft genoeg aan zijn eigen kwaad.’

2

Het schoolgebouw telde drie verdiepingen. Het was rechthoekig als een schoenendoos en gebouwd van geelwit natuursteen dat in de loop der jaren bruin was geworden. Aan de ene lange kant had je een grindplein waar je in de pauze kon voetballen – aan de andere kant een grindplein waar je ook kon voetballen, maar waar dat niet gedaan werd.

Aan die andere kant zaten de niet-voetballers, evenals de meisjes, die zich in wat rommelige clubjes groepeerden, dingen met elkaar ruilden en roddelden. Ik weet trouwens niet of ze eigenlijk wel iets met elkaar ruilden, of wat ze überhaupt deden, aangezien ik altijd op veilige afstand bleef.

Ik hoorde dus bij het tiental jongens dat niet elke pauze voetbalde en zich vies maakte. De niet-voetballers. Ik was waarschijnlijk sporthater in hart en nieren, en hoe alle voetballers eigenlijk elke pauze weer een plekje konden vinden op het plein begrijp ik niet goed; ze moeten minstens met zijn vijftigen zijn geweest. Hoewel, misschien was het maar een elitetwintigtal dat echt een balletje trapte, terwijl de anderen eromheen stonden te schreeuwen en zich zo vies mogelijk maakten. Ik weet het niet. Ik ging daar nooit kijken. Ik hoorde aan de meisjeskant thuis, zoals ik al zei, dat was niet erg eervol, maar ik probeerde mezelf wijs te maken dat er andere waarden in het leven waren.

En ik was echt niet de enige. Benny was er ook. En Snukke. Balthazar Lindblom, Veikko en Enok de Kont. En nog een paar.

En Edmund.

Toen ik over hem begon na te denken – nadat mijn vader had voorgesteld dat we in de zomer misschien samen zouden kunnen optrekken – kwam ik tot de conclusie dat ik eigenlijk geen moer van hem wist.

Dat wil zeggen, op het voor de hand liggende na. Dat zijn vader pin-upbladen las en dat hij geboren was met zes tenen aan elke voet.

Verder was hij een onbeschreven blad, dat besefte ik. Tamelijk groot en best stevig – en met een bril waaraan altijd een glas of een poot scheen te ontbreken. We hadden alleen het afgelopen jaar bij elkaar in de klas gezeten, er deed een vaag verhaal de ronde dat hij een gigantische modelspoorbaan had en een gigantische verzameling cowboyboekjes, maar ik wist niet wat daarvan waar was.

Zijn vader was cipier, dat was de verbindende schakel. Hij had het hele afgelopen jaar met mijn vader samengewerkt, en zo waren ze aan de praat geraakt over de zomer. En van het een kwam het ander.

Ik had op zich geen vaste vriendschappen – behalve misschien met Benny, die de hele zomer weg was – dus, nadat we een aantal pauzes om elkaar heen gedraaid hadden, gooide ik een balletje op.

‘Hoi, Edmund’, zei ik.

‘Hoi’, zei Edmund.

We stonden in een hoek van de fietsenstalling onder het plaatijzeren dak en schopten zonder al te veel enthousiasme steentjes naar een paar meisjesfietsen.

‘Mijn vader zei iets’, zei ik.

‘Dat heb ik gehoord’, zei Edmund.

‘O’, zei ik.

‘Zo is het’, zei Edmund.

Toen ging de bel en meer werd er een paar dagen lang niet over gezegd. Maar ik vond het wel een veelbelovend begin.

Gennesaret was geen meer. Het was een huis, en het lag aan een meer dat het Möckelnmeer heette. Nog steeds, trouwens.

Vijfentwintig kilometer van de stad. Ruim twee uur fietsen. Ruim anderhalf terug. Dat verschil in tijd lag aan de Klevaheuvel, een verschrikkelijke melkzuurmoordenaar van ruim dertienhonderd meter, ongeveer halverwege.

Er was wel enige bebouwing rondom het Möckelnmeer – een tamelijk groot en bijna cirkelrond meer met bruin water – maar de oevers waren voor het grootste deel met bos bekleed. Gennesaret stond vorstelijk en tamelijk afgelegen op een landtong met dennen, en maakte deel uit van de familiebezittingen aan moederskant. Een houten bouwval van twee verdiepingen zonder andere gemakken dan een dak boven je hoofd en een fris meer op tien meter afstand. Het ijs vernielde elke winter de steiger en er was een buitenboordmotor voor de roeiboot, die al zo’n beetje sinds mijn geboorte gedemonteerd in een schuurtje lag.

Mijn stervende moeder had niet het alleenbezit van dit huis. Er was ook een tante Rigmor, die de helft ervan als kindsdeel had, maar ze was niet wilsbekwaam en kon er geen aanspraak op maken.

De oorzaak van de bedroevende toestand waarin Rigmor verkeerde, was een traumatisch ongeval tijdens een van de eerste oorlogszomers. Het was een even vanzelfsprekend onderdeel van onze familiegeschiedenis als de zondeval van de bijbelse geschiedenis – ze was op een eland gebotst, en wat die gebeurtenis een heldere en enigszins mythologische luister verleende, was het feit dat ze op de fiets was geweest. Tante Rigmor dus, niet de eland. Samen met een vriendin was ze op fietsvakantie geweest in Småland, en op de een of andere heuvel onderweg terug van het hoogland was ze eerst met een noodgang tegen een statige eland met twaalf geweitakken aan gezoefd en vervolgens linea recta verder naar het landelijk bekende Dinglegesticht aan de westkust.

Om er nooit meer uit te komen, leek het. Ik kende haar alleen van een foto en ik vond haar helemaal niet op mijn moeder lijken. Meer op een zeehond, feitelijk. Maar dan met een bril in plaats van een snor, ik nam aan dat je er ongeveer zo uit hoorde te zien als je in Dingle zat.

Het is misschien niet helemaal zeker dat mijn ouders geprobeerd zouden hebben Gennesaret te verkopen als deze tragische tante er niet was geweest met haar kindsdeel, maar ik denk het wel. Ik had nooit het gevoel dat ze het daar echt naar hun zin hadden.

Misschien omdat het niet gerieflijk was. Misschien omdat mijn moeder nooit had leren zwemmen. Het was een diep meer. In ieder geval op bepaalde plaatsen. In ieder geval voor onze landtong.

Hoe dan ook, toen ik me tijdens die dagen in mei afvroeg hoe de zomer zou worden, kon ik me daar geen voorstelling van maken.

Een zomer met Henry en Emmy. Ik kon niet aan Emmy denken zonder haar borsten voor me te zien. Geheel bedekt, maar toch. En ik kon haar borsten niet voor me zien zonder een stijve te krijgen. Dat was gewoon zo.

En met de gedachte aan wat mijn broer misschien zou doen samen met Emmy Kaskel, wist ik me ook niet goed raad. Gennesaret was geen groot huis.

En daarbij dan nog Edmund. Ik wist gewoon niet wat het zou worden.

Maar wat dondert het, dacht ik. Komt tijd, komt raad.

Ewa Kaludis begon op een donderdag aan haar aanstelling op de Stavaschool. We hadden net een blokuur handenarbeid gehad en ik had de krantenbak waar ik de afgelopen zeven maanden aan had gewerkt definitief naar de filistijnen geholpen. Timmer-Gustav was niet blij, maar mij gaf het een goed gevoel. Ik had een hekel aan handvaardigheid, of het nu handenarbeid of nuttig handwerken was; het werd nooit wat ik me ervan had voorgesteld, en het duurde altijd verschrikkelijk lang.

Als gewoonlijk stond ik met Benny en Enok de Kont in het fietsenhok te wachten tot de pauze om was, en toen dook ze op, buiten op straat.

Volgens mij zag ik haar het eerst, maar Benny en Enok de Kont weten ook allebei zeker dat zij de eerste waren. Eigenlijk maakt het niet uit, het belangrijkste was immers dat ze kwam. Ze moet in ieder geval eerst langs het voetbalveld gekomen zijn, want binnen enkele seconden puilde de meisjeskant uit van de kinderen die alleen maar stonden te staren. Grote hordes vieze voetballers.

‘Godsklere’, zei Benny en zijn mond hing open alsof hij bij tandarts Slaktarsson op de boor zat te wachten.

‘Jongejonge’, zei Enok de Kont. ‘Daar heb je Kim Novak.’

Zelf zei ik niets. Omdat ik nooit meer zei dan nodig was, maar ook omdat ik met stomheid geslagen was. Het was net als in een film. Maar dan beter. De vrouw die aan kwam tuffen op haar brommer, recht ons schoolplein op, leek echt op Kim Novak. Een grote bos korenblond haar dat ze mooi met een rood sjaaltje had opgebonden. Een flitsende donkere zonnebril en een mond zo groot en smakelijk dat ik er knikkende knieën van kreeg. Een strakke zwarte driekwartbroek, een dun zwart shirt dat strak om haar borsten spande en een rood-zwartgeruite loshangende blouse die wapperde in de wind.

‘Potverdorie, wat een stuk’, zei Balthazar Lindblom.

‘Het is een Puch’, zei Enok de Kont. ‘Godsamme, Kim Novak komt op een Puch ons schoolplein op jakkeren. Kus me langzaam.’

Toen viel Enok de Kont flauw. Hij had een lichte vorm van epilepsie en viel soms flauw. Het was gekker geweest als hij hierbij overeind gebleven was, bedacht ik.

Kim Novak zette de Puch uit. Ze bleef even staan met aan weerszijden van de brommer een voet op het grind, terwijl ze glimlachend naar de honderdacht standbeelden op het schoolplein keek. Toen stapte ze af, zette de brommer elegant op de standaard, haalde een platte aktetas van de bagagedrager, marcheerde dwars door de beeldentuin heen en liep de school binnen.

Toen ze het gebouw in was, keek ik opzij en ontdekte dat Edmund naast me stond. Schouder aan schouder, bijna, al was hij wat langer.

‘Weet je’, zei hij met een brok in zijn keel. ‘Dat is nou wat je noemt een rijpe vrouw.’

Ik knikte. Ik dacht aan de pin-upbladen van zijn vader en nam aan dat hij wist waar hij het over had.

Binnen twee uur was het duidelijk. De leerlingen aan de andere kant van de school wisten allang dat Berra Albertsson in de stad zou komen wonen; dat wisten wij misschien ook wel, tenminste, als we erover nadachten. Berra was een handballegende, hij had meer dan honderdvijftig interlands gespeeld en stond erom bekend dat hij zo hard schoot dat de keepers dood neervielen als zijn bal hun hoofd raakte. Na twaalf seizoenen in de hoogste divisie met de nationale ploeg zou hij het nu iets rustiger aan doen en meespelend trainer worden van het handbalteam van onze stad, en dat naar het hoogste niveau tillen. Dit begreep zelfs iemand als Veikko en een paar weken geleden had iedereen het in de Kuriren kunnen lezen. Kanon-Berra zou een van de nieuwbouwhuizen in Ångermanland betrekken en hij zou 1 juli beginnen als adjunct-parkdirecteur.

Wat niet in de krant had gestaan, was dat hij verloofd was met Kim Novak, en dat ze eigenlijk Ewa Kaludis heette.

Alsmede dat zij op school zou invallen voor de oude, hopeloze Eleonora Sintring, die begin deze maand tijdens huisvrouwengymnastiek haar heup had gebroken bij een spreidsprong over de kast.

De volgende dag gingen een paar voetballers al met een lijst rond, waarop je in kon tekenen als je bereid was Sintring een schop tegen haar andere been te verkopen als ze terugkwam. Het idee was dat er geloot zou worden onder de vrijwilligers als het zover was.

Toen Benny en ik onze naam opschreven, was de lijst al behoorlijk lang.