Kader Abdolah

De reis van de lege flessen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

© Kader Abdolah, 1997

Deze editie © De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Jan van der Kam

isbn 978 90 445 2491 8

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de zestiende druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Een vliegtuig. Tegenwoordig is het een vliegtuig dat in mijn slaap tevoorschijn komt. Vroeger raasden er treinen door mijn dromen. In grote aantallen bezorgden ze mij nachtmerries.

De treinen kwamen aan. De treinen gingen weg. Ze vervoerden passagiers naar mij. Daarna gingen ze leeg terug.

Nu zijn de treinen verdwenen. De laatste trein nam René mee.

René was mijn buurman. Mijn eerste Hollandse buurman.

Mijn wereld bestaat uit twee delen. Het ene deel ligt tussen de bergen in mijn vaderland. Het andere ligt hier in een dorpje langs de IJssel. Dit heb ik nooit zo gewild. Maar ik had geen keus. Het ging buiten mij om.

Ik woon in een hoekhuis. Rechts van ons is geen huis. René woonde links. Bij de achtertuin ontmoette ik hem voor het eerst. Later was die achtertuin ook bijna de enige plek waar ik hem tegenkwam. Alle herinneringen die ik aan hem heb, hebben met onze achtertuin te maken.

René is met de laatste trein verdwenen, maar zijn achtertuin is er nog.

Wanneer was dat precies?

Zo precies weet ik dingen niet meer. Maar het zal ongeveer zeven jaar geleden in maart of in april zijn geweest dat ik René voor het eerst ontmoette.

Als vluchteling werd mij een huis aangeboden. We werden er door iemand van de gemeente heen gebracht. Hoewel de weg aan de andere kant lag, reed hij om langs de IJssel, over de dijk. Hij wilde ons de omgeving van ons toekomstige huis laten zien. Daarna ging het over een smal weggetje, tussen de weilanden door, langs oude boerderijen. Toen reed hij door een wijk. Onverwachts stopte hij voor de deur van een hoekwoning.

Ik zette mijn koffer in de lege woonkamer en ging voor het raam staan. Er liep een sloot achter het huis. Ik was niet gewend aan dat uitzicht. Alles wat de man van de gemeente ons had laten zien had ik nu in zicht. De groene weilanden. De trekkers. De hooibergen die bedekt waren met zwart plastic. De grazende koeien. De dijk die nu in de verte achter de bomen verdween. En de mensen die hun hond uitlieten.

Vroeger zag ik de bergen als ik uit het raam keek. Ik wilde naar de achtertuin, maar ik wist niet met welke sleutel. Onze begeleider maakte de achterdeur voor me open. Het gras van de tuin stond hoog. Tot dat moment had ik nog nooit in Hollands gras gestaan.

Ik keek naar de tuin van René, mijn buurman. Het eerste wat me opviel was zijn pruimenboom. De boom had nog geen vruchten, nee, pas later, in de zomer zag ik de pruimen aan de takken hangen met hun magische kleuren blauw, zwart en paars, schitterend in de zon.

Een paar dagen later kwam ik René in de tuin tegen. Hij was lang. Een kop groter dan ik. Zevenenveertig jaar oud en blond haar. Ikzelf was toen drieëndertig en mijn haar was zwart.

‘Hallo!’ riep hij vrolijk. ‘Zo, jij bent mijn nieuwe buurman?’

In het opvangcentrum had ik mezelf een beetje Nederlands geleerd, maar ik kon het nog niet in praktijk brengen.

‘Ja, ja’, zei ik aarzelend. ‘Ik ben de buurman.’

Het hek was laag en kapot, maar vormde toch een afscheiding.

Aanvankelijk dacht ik dat René alleen woonde, maar dat was niet zo. Af en toe verscheen er een meisje achter het raam. Een meisje van vijftien of zeventien.

Ik kon een paar zinnetjes maken:

‘Wie is het meisje dat af en toe achter het raam verschijnt?’

‘Is ze jouw dochter?’

‘Waarom woon je alleen met je dochter?’

Ik gebruikte geen van die zinnen. Ik had niets met hun leven te maken.

Maar of mijn nieuwsgierigheid nu normaal was of niet, de vragen kwamen ongewild naar boven.

Had René een vrouw?

Ik wist het niet.

‘Waar is je vrouw?’ zou ik kunnen vragen.

Zo ging het niet. Normaal worden zulke vragen niet gesteld. Men hoort alles van de buren of pikt het gewoon op uit zijn omgeving. Maar mijn woordenschat of mijn zinnenschat was nog te klein om op die manier antwoord op mijn vragen te krijgen.

Wij waren de nieuwkomers. Buitenlanders. Wij telden nog niet mee. We moesten lang wachten tot we de geheimen van de wijk zouden mogen horen.

We woonden nu een paar maanden in de wijk, in die straat. De buren liepen ons voorbij. Net alsof we er niet waren. Alsof er geen vreemdelingen waren in hun straat. Ik keek ook niet naar hen, daarom wist ik nog niet wie bij welk huis hoorde en welke vrouw bij welke man.

Maar de buurt hield ons wel in de gaten. De vrouwen uit onze straat verstopten zich achter de gordijnen en controleerden wat we voor ons huis kochten:

‘Gordijnen.’

‘Een eettafel. Nee, een schrijftafel.’

‘Een spiegel.’

‘Een hangklok. Kijk eens, een grote hangklok hebben ze gekocht. Waar hebben ze zo’n ding nou voor nodig?’

‘Een jas. Heeft-ie op de rommelmarkt gekocht.’

‘Ouderwetse tuinstoelen.’

Ik zette een stoel in de tuin en ging Nederlands zitten leren. Het was warm. Een warme zomer. In mijn eigen land kon ik wel in de zon leren, maar in mijn eerste Hollandse zomer kon ik het niet. Me concentreren lukte niet. De zomer was totaal nieuw voor me. De vogels, de ramen waar je doorheen kon kijken, de bomen, het gras, de mieren, de geluiden, de halfnaakte vrouwen in de tuinen kregen al mijn aandacht en lieten me die vreemde woorden maar niet onthouden.

René lag in zijn tuin. Door het kapotte hek zag ik een gedeelte van zijn melkachtig witte rug. Hij was blank. Ik donker.

Hij draaide zich om. Een grasspriet hing aan zijn navel. Hij verplaatste zich een beetje naar boven. Opeens kwam er een dikke, kleurloze, gerimpelde pik tevoorschijn. Zo’n pik had ik zowel qua maat als qua kleur nog nooit gezien. Feitelijk had ik tot dat moment nog nooit de pik van een ander gezien. Nou ja, ik vergis me. Ik had er weleens een gezien. Eén keer maar. En ook nog behoorlijk onduidelijk in het donker. De pik van Asgar de Kale, de fietsenmaker van mijn geboortedorp.

Niet dat het taboe was. Maar er was in mijn omgeving gewoonweg geen blote pik om te bekijken. Als ik met mijn vader naar het badhuis ging, waren er ten minste honderd, honderdvijftig mannen aanwezig. Ze zaten zich op de grond te wassen. Ze bonden een doek om hun middel. Maar hoewel ik nieuwsgierig was, zag ik geen penis die per ongeluk vanonder een handdoek opdook.

Mijn vader waarschuwde me altijd in het badhuis: ‘Goed zitten, jongen. Goed zitten. Luister! Ik zei goed zitten!’

Ik was zo vaak gewaarschuwd door mijn vader dat mijn handen vast en zeker op mijn ding liggen als ik nu ineens doodga.

Geleidelijk stuitte ik op andere vreemde dingen in de wijk. En ik moest wennen. Aan alles wennen. De sloot maakte me bang. Ik was bang dat mijn zoontje erin zou verdrinken. De omgeving van mijn ouderlijk huis had de kleur van de stenen. De rotsen die in de zon een andere kleur hadden dan in de regen. Ook moest ik aan die overheersende kleur groen wennen. Een koe in de mist was nieuw voor mij. Ook de Hollandse buien kende ik niet. Ik wilde niet nat worden, bleef binnen tot de bui ophield, maar hij hield niet op. Aan die blote benen, buiken, borsten, billen en aan de taal moest ik wennen. En René, mijn buurman, zou ik zonder onderbroek moeten accepteren.

Ik kon wel Engels praten, maar de taal die ik moest leren was het Nederlands. Ik wilde het meisje dat af en toe ’s ochtends in de tuin kwam verrassen met een paar correcte Nederlandse zinnetjes op het moment dat ze een donkerblauwe pruim wilde plukken: ‘Een goede morgen. Ik ben Bolfazl. Wie ben jij?’

Ik kocht een paar woordenboeken. Nederlands-Engels. Engels-Nederlands. Nederlands-Nederlands. Nederlands-Arabisch. Arabisch-Nederlands.

Nederlands-Perzisch en Perzisch-Nederlands bestonden niet.

De hele dag, de hele avond was ik bezig met de taal. Ik kon wel lezen, maar correct spreken lukte me gewoonweg nog niet. Ik was onzeker, sprak aarzelend.

Na een halfjaar had ik nog steeds geen echt contact met René. Ik kwam hem gewoon in de tuin tegen.

‘Hoi’, riep hij.

‘Hallo’, antwoordde ik.

Geleidelijk kwamen de Hollandse vrouwen aan de deur. Omdat we vluchtelingen waren, boden ze ons tweedehands spullen aan.

‘Wil je dit hebben?’

‘Nee, dank u wel.’

‘De zomer is voorbij, deze heb ik niet meer nodig. Wil jij ze misschien? Ze zijn schoon, hoor. Ik heb ze goed gewassen.’

‘Nee, dank u wel.’

‘Wil je misschien deze kleren passen? Ze zijn nieuw, hoor.’

‘Nee, dank u wel.’

Ik wist niet of ze contact zochten of ons gewoon uit liefdadigheid iets wilden geven. Maar wij keken er heel anders tegenaan. We beschouwden het als een soort vernedering. We kwamen uit een cultuur waar men absoluut geen tweedehands dingen van een ander accepteert.

‘Bolfazl’, riep René.

‘Wat is er?’

Hij stond met een oude herenfiets in zijn eigen tuin.

‘Je hebt nog geen fiets. Wil je deze misschien hebben?’

Hij overrompelde mij.

‘O ja, dank je wel,’ zei ik.

De fiets wilde ik wel hebben, omdat het me bevrijdde uit huis. Ik accepteerde hem omdat het leek alsof René de fiets expres voor mij had bewaard.

Vanaf mijn jeugd had ik niet meer gefietst. René had lange benen. Ik niet, tenminste niet zo lang als de zijne. Maar dat gaf niets. Ik was gewend aan hoge fietsen. Vroeger hadden we slechts een fiets, één grote fiets voor alle mannen van ons huis.

De fiets stond altijd op de gang voor de degene die hem nodig had. Voor noodgevallen. Een zieke naar de stad brengen. Medicijnen halen. De vroedvrouw waarschuwen.

Op een dag pakte ik de fiets en trapte staande naar de winkel van mijn vader: ‘Vader! Kom gauw! Grootvader wordt niet meer wakker.’

2

De dagen vlogen voorbij. Ook de nachten. De Hollandse tijd was anders dan de tijd in mijn vaderland. De inhoud van je nachten was anders. Je zoon lag boven in bed en je zat met je vrouw beneden op de bank. Soms praatten we over het verleden. Soms zeiden we niets. Gewoon wachten. Op wat? Op wie?

Op niets. Alle nachten zouden op elkaar lijken. Maar de dagen hadden altijd iets nieuws voor ons.

Op een vroege morgen ontmoette ik een man in de tuin van René. Nou ja, ontmoette, ik zag hem, ik zag een mannetje met twee oorbelletjes dat in de tuin stond. Zijn ogen en gezicht waren grauw en hij rookte als een schoorsteen.

‘Goedemorgen buurman’, riep hij.

Buurman? Ik zijn buurman? Maar hij sprak de waarheid. Ook hij was mijn buurman. De hele wijk wist het behalve ik. Ik wist niet dat ik twee buurmannen had. Alle buurvrouwen hadden al maanden over mijn tweede buurman gesproken, maar ik had er nog geen woord over gehoord.

‘Dag meneer’, riep ik terug.

‘Je hoeft me geen meneer te noemen’, zei het mannetje en vertelde hoe hij heette. Maar ik vergat meteen zijn naam. Sommige namen worden niet in mijn hersens opgeslagen. Ik doe ook geen moeite om die namen uit te leren spreken. Toen ik hem zag, wist ik meteen dat ik zijn naam niet zou kunnen onthouden. In zulke gevallen geef ik zelf een naam aan die mensen. Ik noemde hem Moka Moka.

Een jaar was niet genoeg. Ik moest vele seizoenen wachten op de geheimen van de wijk. Maar voordat al die seizoenen zouden komen en gaan, werd er geklopt. René stond voor de deur. Hij had een keurig net, blauw pak aan en een rode stropdas om. Zijn gele broekriem was opvallend. Van zijn grote pik was geen spoor te bekennen.

‘Ik ben jarig. Komen jullie vanavond bij mij op bezoek?’

Het moeilijke woord ‘gefeliciteerd’ kende ik wel, maar op dat moment kon ik het nog niet uitspreken. Ik kende geen alternatief woord. Dus stak ik mijn hand uit en zei: ‘Dank je wel.’

‘Wat dank je wel? Komen jullie? Of komen jullie niet?’

Ik keek naar mijn vrouw.

‘De buurman is jarig’, zei ik in onze eigen taal. ‘Zullen we vanavond bij hem langsgaan?’

‘O, wat leuk’, zei ze gemakkelijk, in het Nederlands, tegen René. ‘Ja, we komen. We vinden het leuk.’

Toen hij wegging, deed ik de deur voorzichtig dicht. Ik moest lachen. René met dat grote melkachtig witte ding in zijn broek wilde kaarsen uitblazen.

Bij ons thuis vierde niemand de geboortes. Dood. De dood was belangrijker voor ons. Mijn grootvader was lang geleden gestorven, maar zijn hoed hing nog altijd aan de kapstok. Af en toe zette ik de hoed op en ging ik voor de spiegel staan.

‘Te groot, jongen,’ riep mijn moeder, ‘nog veel te groot voor jouw hoofd.’

De geboortedatum van mijn grootvader kenden we niet, maar de dag van zijn begrafenis was wel bekend. Die dag trakteerde mijn moeder de mensen op pruimen bij zijn graf. De laatste donkerblauwe pruimen moesten we aan ons boompje laten hangen. Die werden door mijn moeder geplukt en in een mand gelegd. Ik mocht de mand naar het graf dragen.

Weifelend gingen we met een bos bloemen naar Renés huis. Ik keek door het raam naar binnen. Er was niemand, geen gast, geen ballon, geen bloemen en geen extra licht. Ik was bang dat hij niet jarig was en ik hem verkeerd had begrepen. Ik belde aan. Het mannetje opende de deur.

‘Ik twijfel. Moesten we vanavond komen of vergis ik me?’

‘Kom maar binnen. Jullie zijn welkom.’

‘René!’ riep het mannetje. ‘Kom, de buurman is er. En de buurvrouw ook.’

Zijn adem stonk, naar nicotine, bier en vet.

René kwam. Eerst wilde hij mijn vrouw zoenen, maar halverwege stopte hij.

‘Ge-feli-ci-teerd’, zei ik onhandig.

Ik zocht naar het meisje. Ze was er niet. Ik dacht dat ze misschien later kwam, maar ze kwam niet. Ik verwachtte dat er andere mensen zouden komen, maar er kwam niemand. Wij waren de enige gasten. Er brandde geen enkele kaars. Ook stond er geen taart. Misschien had René zijn verjaardag op een andere avond gevierd en had hij ons nu met opzet apart uitgenodigd.

‘Ben je echt jarig?’ zei ik.

‘Ja hoor. Vanavond ben ik achtenveertig geworden.’

Een groot zwart tweepersoonsbed onder het raam trok meteen mijn aandacht. Eigenlijk wist ik waarom dat bed daar stond. En ook weer niet. Want voor mij was het vreemd dat in een huis waar een meisje woonde, zo’n bed voor de mannen was. Ik begreep dat de mannen bezweet in elkaars armen lagen, maar niet dat het meisje op dat moment rustig boven in bed kon slapen.

Pas toen mijn moeder bij mij op bezoek kwam, zou het tot mij doordringen.

Omdat René met dat mannetje samenwoonde, was ik benieuwd naar sporen van zijn vrouw. Ik liep door de woonkamer en stuitte op een paar vreemde foto’s die aan de muren hingen. Foto’s van naakte mannen. Foto’s van mannelijke billen. Zachte billen. Bleke billen. Harige billen. Ik keek naar mijn vrouw. Zijn we in een val gelopen?, las ik in haar ogen. Nee, dat gevoel had ik niet. We waren ineens uit een cultuur waarin alles achter gordijnen gebeurde, in een halfnaakte samenleving gevallen. Ik dacht dat ik voorlopig mijn mond zou moeten houden en goed zou moeten kijken, goed luisteren naar mijn omgeving.

Moka Moka wendde zich tot mijn vrouw. En ik liep verder door de kamer. Er hing ook een andere foto. Een aparte foto. De foto van de borsten van een vrouw in de spiegel. Een handvol. Waren ze rijp? Nee, net niet rijp. De foto trok mijn volle aandacht.

Zijn die borsten in de spiegel van jouw dochter?

Zo’n zinnetje zou nooit in het Perzisch bij mij opkomen. In het Nederlands kon ik het ook nooit uitspreken. Maar het op papier zetten lukte me wel.

3

Foto’s maken was het enige wat René deed. Af en toe een zwart-witfoto. Hij zocht naar nieuwe ideeën. Nieuwe onderwerpen. ‘Maar er is niets nieuws in mijn omgeving.’

Lang had hij niets gefotografeerd. Tot mijn moeder bij mij op bezoek kwam.

Toen woonden we al anderhalf jaar in dat huis.

Hij maakte een grote zwart-witfoto van mijn moeder.

‘Bolfazl,’ riep René me op een middag in de tuin.

‘Wat is er?’

‘Ik heb iets voor je moeder.’

‘Voor mijn moeder?’

Hij overhandigde me een grote, ingelijste zwart-witfoto.

Mijn moeder stond erop met uitgestoken hand over het hek. Een jonge, vrouwelijke hand legde een pruim in haar handpalm.

De laatste pruim. De oude hand van mijn moeder en de jonge hand van het meisje vormden samen een beeld waarop de pruim als een traan in de handpalm van mijn moeder viel.

Mijn moeder keek naar de foto.

‘Hoe kom je aan die foto, jongen?’

‘René, René heeft hem gemaakt,’ zei ik.

Zij wendde het hoofd af. Ze wilde de foto niet hebben. Niets van René. Beslist niet.

René was bezoedeld.

‘Naast René wonen is een straf’, zei mijn moeder.

‘Hoezo straf? Een straf waarvoor?’ vroeg ik.

Zij legde het niet uit en wilde het er verder niet over hebben.

Mijn moeder was gelovig. Ze had haar eigen principes en keek totaal anders naar de veranderingen in mijn leven. Haar idee van straf was totaal iets anders dan de straf die in de woordenboeken stond.

Nee, René was helemaal geen straf. Juist een steun. Een toeverlaat voor mij. Ik mocht altijd naar hem toe als ik vragen had.

Omdat ze het er niet meer over wilde hebben, zei ik verder ook maar niets. Mijn moeder was van haar vertrouwde omgeving, naar Nederland, bij mij op bezoek gekomen. Alles wat ze zag, was tegen haar geloof en strafbaar.

‘God, bescherm mijn zoon. Vergeef hem zijn oude moeder,’ hoorde ik haar op een keer tijdens haar nachtelijke gebeden zeggen.

Ik wist dat ze zelfs niet zou kunnen denken aan wat er in Renés huis gebeurde. Ik was er zeker van dat ze er nooit achter zou komen. Maar ik vergiste me.

Ik verstopte de foto achter de kast. Toen mijn moeder weg was, hing ik hem op in de woonkamer. Mijn moeder, met haar sluier en haar hand die uitgestoken was naar een pruim.

Mijn moeder had last van haar knie, kon de trappen niet iedere keer op en af.

Evenals René plaatste ik een bed onder het raam in de woonkamer. Zo kon zij op haar gemak midden in de nacht wakker worden en bidden.

Het was tegen de avond. Ik zat boven in mijn studeerkamer. Ineens kwam mijn moeder vanuit de tuin rennend naar boven, ondanks haar pijnlijke knieën.

‘Wat is er, moeder?’

Ze snelde naar de badkamer.

‘Water, waar staat het water?’ riep ze terwijl ze haar mouwen omhoog deed.

Ik draaide de warme kraan voor haar open.

Haastig waste ze armen, voeten en gezicht voor het bidden.

Ze sloeg haar chador om en ging richting Mekka staan.

In de tuin kon je Renés bed bij zonsondergang tevoorschijn zien komen. Op het moment dat de zon haar laatste lichtpijlen op de kamer van René richtte, dook in de lijst van het raam het bed op. Ik had het vaak gezien, maar leeg. Het toeval bepaalde het anders voor mijn moeder. Ze zag een bed en twee spiernaakte mannen. Een grote en een kleine. Eerst geloofde ze haar ogen niet. Ze keek dus opnieuw aandachtig naar het raam. Nee, het was geen verbeelding. Het waren de blote buurmannen van haar zoon.

Wat kon ik tegen haar zeggen? Hoe kon ik het uitleggen?

‘Lagen ze in bed, moeder?’

‘Stonden ze op het bed?’

‘Deden ze iets wat niet mocht?’

Bij ons was het ongepast om zulke vragen te stellen. Zo’n gesprek kon tussen ons nooit plaatsvinden. Ik moest haar met haar God alleen laten. Weggaan uit haar omgeving.

Een halfuurtje stond ze te bidden. Toen ze ermee klaar was, mompelde ze: ‘Maarg, maarg. Toeti maarg.’

Ze had het over een papegaai en de dood, maar ik begreep niet wat ze ermee bedoelde.

‘Waar heb u het over, moeder?’

‘Niets, jongen’, zei ze en veegde haar tranen weg met haar chador.

De hele nacht vloog een papegaai in mijn slaap. Een papegaai uit een oud Perzisch verhaal. De papegaai zit al jaren in de kooi. Op een nacht sluit hij zijn ogen en valt ineens om.

‘Ach, mijn papegaai is dood’, jammert de oude eigenaar.

Hij haalt de dode papegaai eruit en gooit hem weg. Ineens komt de papegaai weer in beweging en ontsnapt.

‘Waar ga je nou zo haastig naartoe?’ roept de oude man verbaasd naar zijn papegaai.

‘Naar huis. Naar huis. Naar huis’, roept de papegaai en verdwijnt.

Mijn moeder wilde niet meer op haar bed slapen.

‘Ruim dat ding maar op, jongen, ik ga wel op de grond slapen.’

‘De grond is hier koud, moeder, vochtig. U krijgt pijn in uw benen.’

Zij wilde niet. Ze wilde zelfs niet meer onder het raam slapen. Ik ruimde dus haar bed op en legde een matras voor haar op de grond neer.

Als René opdook, verdween mijn moeder. Ze mocht René niet, maar zijn dochter wel. Ik geloof dat ze met haar meeleefde. Omdat ze voelde dat het meisje gevangenzat, in de cel van haar vader. Ze had zelf vier dochters. Haar jongste had enkele jaren in de gevangenis gezeten. Zij wist wat het betekende, een meisje in haar eentje in een cel.

‘Hoe heet dat meisje?’

‘Ik weet het niet precies, maar ik denk dat ze Marina of Miranda of... iets met een M en een T.’

‘Mietra misschien.’

‘Nee, moeder,’ zei ik. ‘Mietra is een Perzische naam.’

‘Waar is haar moeder?’

‘Ik weet het niet.’

‘Hoe kan een meisje in dat huis blijven wonen?’ zei ze.

‘Ik weet het niet, moeder.’

Zij bad voor haar. Zij bad voor mij.

Hoewel ze René niet mocht, had René wel respect voor mijn moeder. Hij begreep goed dat het een bijzondere reis voor haar was. Ik had hem verteld dat ik in mijn eigen land nooit de kans kreeg om iets aardigs voor haar te doen en ik haar met goede herinneringen terug naar huis wilde laten gaan. Dat mijn moeder gelovig was en niet gemakkelijk een reis maakte. En hij zei altijd dat als ik iets voor haar komst nodig had, ik het aan hem mocht vragen.

Een week voordat mijn moeder kwam, zag ik een eenpersoonsbed op het gras in mijn achtertuin staan. René had het daar neergezet.

‘Het is voor je moeder. Ze moet toch een bed hebben als ze komt.’

Hij had gelijk. Ik had er nog niet bij stilgestaan.

Op een koude herfstavond toen mijn moeder nog bij mij was, werd er geklopt. Er klopte haast nooit iemand op onze deur ’s avonds.

‘Wie is daar?’

‘Ik ben het.’

Het was René en hij had een paar dekens bij zich.

‘Vannacht wordt het koud. Hier, extra dekens voor je moeder.’

Voorzichtig verstopte ik de dekens onder de bank. Mijn moeder was boven. Zij mocht het niet weten, anders zou ze meteen haar koffer pakken en zeggen: ‘Breng me weg. Ik wil niet meer bij jou in huis blijven.’