Herbjørg Wassmo

Honderd jaar

Roman

Vertaald uit het Noors door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Hundre år, verschenen bij Gyldendal

Oorspronkelijke tekst © Gyldendal Norsk Forlag as 2009

All rights reserved

Nederlandse vertaling © Paula Stevens en De Geus bv, Breda 2010

Deze editie © De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Trevillion Images/Yolande de Kort

isbn 978 90 445 2492 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Tekens

Schande. Voor mij is dat de kern. Ik heb altijd geprobeerd schande te camoufleren, te omzeilen, te genezen. Boeken schrijven is een schande die zich moeilijk laat verdoezelen, omdat hij zo nadrukkelijk gedocumenteerd is. De schande krijgt een vorm, bij wijze van spreken.

Als kind en jong meisje op de Vesterålen houd ik dagboeken bij met een vrij gruwelijke inhoud. Zo ‘schandelijk’ dat ik niet het risico kan lopen dat iemand ze ziet. Ik heb een heleboel verstopplaatsen, maar de eerste is in de lege koeienstal van de boerderij waar we wonen. Op een balk onder de vloer, waar ik bij kan als ik het mestluik openmaak. De stal is een soort vrijwillig asiel. Leeg. Afgezien van de kippen. En die moet ik voeren, dat is mijn taak.

Ik zit in een koeienhok op een stoffig melkkrukje onder een nog stoffiger raam te schrijven met een geel, geribbeld potlood. Ik heb een zakmes om het mee te slijpen. Mijn schriftje is ook geel. Klein. Iets groter dan mijn gespreide hand. Ik koop ze van mijn eigen geld in Renø’s landhandel in Smedvika – en weet precies waarvoor ik ze ga gebruiken.

Hier in de stal voel ik me veilig. Tot de dag dat hij ontdekt dat ik daar ben. Hoe gevaarlijk dagboeken kunnen zijn, begrijp ik jaren later. Maar ik heb er al wel een vermoeden van, daar op het melkkrukje. Daarom zwijg ik en verberg ik. Verzamel de schriftjes in een canvaszak voor gymnastiekspullen, dichtgebonden met een stevig touw dat ik vastmaak aan een spijker onder de stalvloer. Een weldoordachte constructie, en absoluut noodzakelijk, want het waait flink door de kierende deuren naar de mestkelder.

Op een zondagochtend komt hij de stal binnen. Ik moet maken dat ik wegkom, maar hij vult de deuropening. Ik red mijn schriftje door het snel in mijn laars te laten glijden voordat hij ziet wat ik aan het doen ben. Mijn schriftje is ook niet datgene waar hij het op voorzien heeft, want hij weet nog niet wat ik allemaal op kan schrijven.

Nadat hij mijn vrijwillige asiel heeft ontdekt, moet ik een andere verstopplaats vinden. Onder een overhangende rots, niet ver van het huis. Daar is het niet helemaal veilig, in elk geval niet als het sneeuwt. Sporen. Ik doe de schriftjes in een blik dat ik tussen de stenen verstop. Het is winter en ik schrijf met wanten aan. Soms is de sneeuw bevroren tot een harde korst. Dat is het beste, tenzij er verse sneeuw op ligt. Schriftjes zijn beter dan een avondgebed. Ik zeg het kort en bondig, zoals het is, en hoef nergens voor te bidden.

Ik ben een jaar of elf als ik begrijp hoe gevaarlijk woorden kunnen zijn. Net als C.J. Jung, die ik natuurlijk nog niet heb gelezen, verbrand ik dingen. Dingen die hij heeft aangeraakt. Ik steek spelden in zijn wollen sokken. Ik leg zo’n stijve knoop in zijn schoenveters dat ze moeten worden opengeknipt. Dapper laat ik een steekmes op zijn scheerschaal liggen. Ik knip zijn anorak in lange repen. Dat laatste zonder effect. Mijn moeder moet hem weer oplappen. Het gekke is dat hij niet begint te tieren. Hierom niet. Maar wel om andere dingen, natuurlijk.

Hij praat de hele tijd zonder ook maar iets te zeggen. Scheldt ons uit, maar daar worden we niet banger van dan we al zijn. Hjørdis lapt de anorak op. Zij tiert ook niet. Hjørdis praat niet veel als ze niets te zeggen heeft.

Alleen als ik zie dat de boot die hem wegvoert van het eiland ver op zee is, ben ik veilig.

Niemand is zo veilig in gevaar, als Gods kleine kinderschaar.

Dit boek is een zoektocht naar voormoeders en hun mannen. Maar het is een grote familie, en iedereen schreeuwt om gezien te worden. Sommigen worden erbuiten gelaten, of staan in de schaduw. Hij schreeuwt harder om beschreven te worden dan de anderen. Hij maakt kapot – schept chaos en duisternis. Heeft de macht om een kleine, broze vreugde of een positieve gedachte te verpesten. Pas na zijn dood begint de belangrijke taak hem als mens te zien. Niet om hem te vergeven, maar om mezelf te redden. Vergeven is gelukkig niet mijn taak, dat mag een hogere macht op zich nemen.

Het helpt de familie als geheel te zien. Andere dingen te zien dan verzwijging, schande en haat. Het helpt ook de mensen te zien waar ze op dat moment zijn. Niet zoals ze later worden. Hij is ook ooit een kind geweest. Dat is zowel een bevrijdend gevoel als een etterende zweer.

Bestaat er een hele waarheid, wat een mens betreft?

Aan de andere kant – hoe kunnen mensen van dezelfde afkomst zo verschillend worden, zo totaal niet bij machte om zich in te leven in elkaars bestaan? De mens is een raadsel, toch schrijf ik over hen alsof het mogelijk zou zijn dat raadsel op te lossen.

Ik verzamel tekens. Soms zijn de tekens vaag en vrijblijvend, net als mensen die ik toevallig tegenkom – en aan wie ik voorbijloop. In andere gevallen zijn ze opdringerig en dichtbij, als een uitdaging die ik wel aan moet gaan. Toen ik jong was, las ik een religieuze of metafysische theorie over dat mensen hun ouders kiezen. Een gedachte die ik destijds angstaanjagend vond. Nu is dat precies wat ik doe. Dat wil zeggen, ik kies mijn overgrootmoeder van moederskant. En dat doe ik volgens criteria die geen enkele geslachtskundige zal goedkeuren. Ik geloof in mijn eigen geschiedenis.

De nieuwsgierigheid naar datgene wat ik nooit zal weten, geeft me de weerstand die ik nodig heb. Alsof de weg door datgene wat ik níét weet, de enige weg is. Dan moet ik mezelf gebruiken. Ongetwijfeld ook beïnvloed door mijn genen, de sporen van mijn geslacht.

Het idee om de geschiedenis van mijn voormoeders te beschrijven ontstaat jaren geleden, als mijn dochter me een brochure stuurt van de Lofoten-kathedraal in Kabelvåg. Daar staat een kleurenfoto in van het altaarstuk, dat de strijd van Jezus in Getsemane voorstelt. De tekst vermeldt dat dominee en schilder Fredrik Nicolai (Fritz) Jensen het altaarstuk in 1869-1870 voltooide en dat hij een levend model gebruikte voor de engel die Jezus de beker aanreikt. Die vrouw was Sara Susanne Krog, geboren Bing Lind, 19 februari 1842, Kjøpsvik, Nordland. Mijn dochter schrijft dat zij onze voormoeder moet zijn!

Wat me het eerst opvalt, is dat ze dezelfde geboortedag heeft als mijn zoon, en dat ze precies honderd jaar ouder is dan ik.

Terwijl ik de brochure lees, zie ik oma Elida voor me, die over mijn overgrootmoeder Sara Susanne praat. Ik bestudeer de gelaatstrekken van de engel en zie dat ze op mijn oma, mijn moeder en mijn tante lijkt. Als gelaatstrekken in zo veel generaties terug te vinden zijn, dan moeten gedachten toch ook kunnen opduiken? Als branding op nieuwe stranden, zich door de generaties heen herhalend, zonder dat we er ogenschijnlijk ook maar iets van leren.

Dat mijn eigen dochter me die brochure stuurt, is ook een teken. Maar er komt veel tussen, voordat ik het spoor serieus volg. Ik verzet me ertegen. Alsof mijn eigen verhaal een vergif is dat alles kapot kan maken. Mijn eigen leven kan geen literatuur worden. Het kan niet verzonnen worden, en het kan niet als waarheid worden verteld. Denk ik. Tot ik begrijp dat ik het onder dezelfde voorwaarden moet beschrijven als ik alle andere dingen vertel. Want wat is de volle waarheid van een verhaal? Zijn de gedachten van de mensen, die niet gecontroleerd kunnen worden, zonder waarheid? En zijn onze daden meer waar omdat ze ogenschijnlijk wel gecontroleerd kunnen worden? Die kunnen toch volkomen vals zijn vergeleken met wat we voelen en denken? In hoeverre kunnen we mensen kennen, op basis van hoe we hen ervaren?

Gaandeweg besef ik dat al het leven verandert, in goede en kwade zin. Het is slechts een kwestie van tijd.

Ik heb nergens een beschrijving kunnen vinden van datgene wat mijn verhaal in gang zet, Sara Susannes ontmoeting met schilder en dominee Jensen. Zelfs al was dat wel het geval geweest, dan vertrouw ik er nog niet op dat dat de wáárheid over die twee was. Wie een verhaal vertelt, doet dat vanuit zijn eigen behoeften. Zo kan een familie de vreselijkste dingen begraven, en moet elk individu opnieuw beginnen. Wat mijn eigen verhaal betreft, is er weinig wat ik weet of me herinner van datgene wat me gevormd heeft. Misschien omdat ik het me niet wíl herinneren. Ik heb erg hard mijn best gedaan om zo snel mogelijk verder te gaan. Alsof ik een toekomst kan opbouwen zonder dat ik achterom hoef te kijken.

Madame Lind en haar gezin

Madame Lind uit Kjøpsvik werd in 1848 weduwe, maar het duurde tot 1851 voor de erfenis werd verdeeld.

Dat toont aan dat het niet bepaald oorlog was tussen de erfgenamen uit Jacob Linds twee huwelijken, zes kinderen uit het eerste en negen uit het huwelijk met Anne Sophie Dreyer. De hoeve en de winkel lieten zich moeilijk verdelen tenzij je ze verkocht, en wat geld en andere spullen betrof bleef er niet veel over voor iedereen. De weduwe mocht de handelsrechten en de gebouwen houden in afwachting van het moment dat de oudste van haar kinderen, Arnoldus van vijftien, volwassen werd. Er was nog een zoon, Jacob, zes jaar jonger. En dan waren er nog die lieftallige dochters, voor wie op de een of andere manier gezorgd moest worden.

Het zesde kind was Sara Susanne met het rode haar, nog maar zes jaar oud.

Niemand kon van Arnoldus zeggen dat hij niet probeerde het leven gemakkelijker te maken voor zijn moeder. Hij had een karakterfout, of hoe je het ook maar moet noemen. Een eigenschap die maar weinig echte kerels in deze contreien cultiveerden. Namelijk een onverschrokken manier om openlijk te praten over wat er in zijn hoofd en hart omging. Een aantrekkelijke openheid en een vriendelijk luisterend oor. Je zou het heel goed ‘charme’ kunnen noemen, als je dat soort woorden gebruikte. En vrouwen van alle leeftijden lieten zich erdoor verleiden. Al zijn zussen, van één tot dertien jaar, legden hun leven vol vertrouwen in zijn handen. Met één uitzondering: de oudste, Maren Maria. Toen haar vader stierf, moest ze leren dat zij niet meer de belangrijkste in huis was. Opeens was Arnoldus dat. Zíj kreeg het harde werken en de pijnlijke handen. Het werd haar taak om voor haar jongste zusje, Anne Sophie, te zorgen. Zij moest luisteren naar haar moeders nimmer aflatende woordenstroom over liefde en verdriet. Alsof madame Lind de enige was die ooit zoiets meegemaakt had. Alsof alle anderen, ook haar kinderen, domme dieren waren die niet wisten wat rouwen was.

Maar als iemand naar opstandigheid of dwarsigheid bij Maren zocht, dan zocht hij tevergeefs. Ze gebruikte de tijd en haar ogen goed. Voedde haar kleine broer en zusjes op met blikken, niet met oorvijgen of lof. Maren was als een stoepsteen, veilig en solide. Het sprak voor zich dat een stoepsteen die nooit een straaltje zon voelde, ook geen warmte kon afgeven.

Maar Maren Maria Lind wachtte niet op de zon, ze zocht naar een mogelijkheid om te ontsnappen aan de schaduw. Elke man die in de winkel of het Lind-huis kwam, of die ’s zondags in de kerk was, werd gewogen aan Marens unster. Die hing in haar hoofd, als een natuurlijk deel van haar. Goed verborgen. Ze gebruikte gewichtjes die ze naar behoefte kon verwisselen. In het begin waren ze erg zwaar en schoten ze alle mannen regelrecht het universum in. Maar nadat ze belijdenis had gedaan, vergaarde ze stukje bij beetje een nuchter inzicht in de mysteriën van het leven. Ze begreep dat je een man niet kon wegen met een gewone, grove unster, maar dat hij in kleinere onderdelen op een weegschaal moest worden gewogen. Ten slotte moest je het geheel beoordelen. En je moest in de eerste plaats weten wat je wilde hebben. Aan de hand daarvan kon je gewichtjes die te zwaar waren verwisselen. Een paar keer moest ze na nadere kennismaking toegeven dat wat zij als prima waar had beschouwd, slechts geschikt was voor de koffie na de kerk.

Maar aangezien Maren nooit iemand in vertrouwen nam, verloor ze ook nooit haar gezicht als ze zich vergist had. Ze nam instinctief sterk afstand van haar moeders onophoudelijke geklets over gevoelens, haar warme, beminnelijke persoonlijkheid, en niet in de laatste plaats van haar toewijding aan Arnoldus en de jongere broer, Jacob. Alsof broers per definitie van een edeler materiaal waren gemaakt. Maren wist dat iedereen die in huis onthaald werd en die beslag legde op haar moeders tijd, ervoor zorgde dat zijzelf minder tijd en kortere nachten had.

Toen ze vijftien was, zag ze zelf dat ze wat je ‘welgeschapen’ zou kunnen noemen was, maar ze voelde zich al heel lang erg oud. Ze zag ook dat haar zusjes opgroeiden tot mooie meisjes. Met name Sara Susanne. Bovendien waren haar zussen vrolijker dan zij. Vooral Amalie en Ellen Margrete, die maar een jaar scheelden. Die gedroegen zich alsof de hele wereld om hen draaide. Kortom, de toekomst en de feesten behoorden haar zussen toe. Maren werd gedwongen om hun vertrouweling te zijn, die hen hielp en troostte, maar als het feest begon, was zij uitgeput.

*

In 1855, het jaar dat in de volksmond ‘het veelbewogen jaar’ zou gaan heten, schreef de Tromsø-Tidende dat de hooioogst goed was, maar dat alle andere gewassen waren mislukt. En dat in een jaar waarin mensen met lapjes grond juist op de aardappel en het graan hadden ingezet. Toch was het gebrek aan aardappelen groot. Gelukkig was dit het laatste jaar dat de Krimoorlog de graanhandel met Noord-Rusland verhinderde, want in januari van het volgende jaar werd er al een wapenstilstand afgekondigd en op 30 maart was het formeel vrede. Maar de weergoden gingen uiteraard hun eigen gang. En als de mensen niet Gods gaven uit de grond ontvingen, kregen de handelslieden ook geen geld in kas.

Dat merkten madame Lind en de tweeëntwintigjarige Arnoldus op alle mogelijke manieren. Er waren in haar huishouden veel te veel monden om te voeden. Haar zoon Jacob zorgde weliswaar voor zichzelf, als ongetrouwd schipper. Maar de dochters waren een eeuwige reden voor slapeloze nachten. Ze bracht haar zorgen niet rechtstreeks onder woorden, maar de oudste dochters voelden het toch als een verwijt. En een heel leven in betrekking in andermans huis was niet datgene waar ze van droomden.

Op een dag kwam de jonge Johan Lagerfelt, geboren in Trondhjem, naar Kjøpsvik. Precies op het moment dat Maren een sterke man nodig had omdat de wasketel vanuit het washuis naar buiten moest worden gesjouwd. Johan nam niet eens de tijd om zich voor te stellen maar pakte meteen aan, met twee stevige knuisten. Zijn wortelkleurige pony stond recht overeind in de stoom en zijn nek werd rood van inspanning. Zijn snor was borstelig en vol – en bewoog zachtjes mee als hij hijgde.

Dat was het begin. Korte tijd en een aantal bezoekjes later vroeg hij haar op zijn eigen manier ten huwelijk, glimlachend, zonder een spoortje gêne.

‘Ik moet de hele tijd aan je denken. Dus kan ik je net zo goed vragen met me te trouwen. Wat zeg je ervan?’

Maren was vanwege het mooie weer de tafel in de tuin aan het dekken, toen hij opstond en vlak bij haar kwam staan. Ze waren alleen en ze vergat hem te wegen. Dus zou ze het de hele tijd wel geweten hebben. Alsof het een uitgemaakte zaak was, al genoteerd en afgestempeld.

Na de bruiloft, waarbij Johannes Krog van Offersøy als getuige van de bruidegom optrad, verhuisden ze naar Hundholmen.

Maar voor het zover was, kwam de winter van 1855-1856, die zwaar was voor zowel mens als dier in het noorden. Het ijs in de Gisund was sterk als ijzer en verdween pas eind mei. Het werden extreem dure tijden en de honger was af te lezen aan de beijsde ramen, vooral bij de vele daglonershuisjes en de vissershutten. De autoriteiten stelden een rondreizende agronoom aan, maar de mensen begrepen eigenlijk niet wat ze daarmee moesten. Er werd om hulp gevraagd, zowel aan God als aan de aardse autoriteiten. Maar zoals altijd was de tijd de enige die hen kon helpen, al was dat voor sommigen te laat.

Maar degenen die er niet aan onderdoor gingen, vergaten snel. In 1859 was alles weer in orde. Iets waar het Landbouwverbond alle eer voor opeiste, zonder die ook maar een beetje met Onze-Lieve-Heer te willen delen. De agronoom trok rond als een opwekkingspredikant en predikte dat ze de nieuwe mode moesten volgen en ze greppels door hun akkertjes moesten graven. Dat was het geheim van alle landbouw.

Op Hundholmen hadden Johan en Maren na verloop van tijd twee knechten en twee dienstmeisjes in huis, en een inwonend gezin van zes met hun eigen huishouden. Ze bezaten vier koeien, twaalf schapen, een varken en een stel kippen. Ze konden een ton rogge uitzaaien en acht tonnetjes aardappelen poten. Maren was door haar huwelijk op miraculeuze wijze ontkomen aan haar moeders oppergezag. Ze had niet zo’n vorstelijk huis en niet zo veel erfstukken om af te stoffen of mee te pronken, maar ze voelde zich geborgen en was meesteres in eigen huis. Ze had ook een leven zonder kindergekrijs kunnen hebben. Want al wist ze dat toen nog niet, de natuur had haar vrijgesteld van het moederschap.

Maar zoals bekend zijn de ziel en het lot van de mens een raadsel, en wat je niet kunt krijgen, kan al snel een obsessie worden.

Sara Susanne krijgt een brief

In 1861 verschenen er grote scholen haring op de visgronden voor de Vesterålen, en het jaar daarop leken ook andere gebieden te kunnen profiteren van het zilver van de zee. En de haring kwam ook dichter onder de kust, zodat hij gemakkelijker te vangen was.

De gebroeders Krog van Offersøy richtten zich ook op de visvangst. Ze rustten boten uit en huurden mensen in tegen een vast loon en zonder winstaandeel, zodat ze zelf de grootste winst opstreken bij een goede vangst. Er deden verhalen de ronde dat de haring ‘droogviel’, dat er zulke grote hoeveelheden waren dat de vissers ze naar de wal konden jagen en ze zo van het strand in de tonnen konden overhevelen.

De Offersøy-broers hadden vele talenten. Over de jonge Johannes deed het gerucht de ronde dat hij op enkele zeemijlen afstand zout kon ruiken. Als de anderen op het strand stonden te klagen over zoutgebrek en schandalige prijzen, sprong hij in de boot. Omdat Johannes zo verschrikkelijk stotterde, lag het in zijn natuur om geen tijd te verspillen met praten, maar te handelen.

Hij wachtte nooit tot het zout helemaal op was. Zo had hij de tijd om op zijn korte, staccato manier met de handelaars te marchanderen, als dat moest. Maar het liefst schreef hij alles op zijn schrijfblok. Hij had goede contacten, luisterde naar de toon en was geduldig. Zo wist hij hoe ver hij de prijs kon opdrijven. Familie en verre verwanten in Bergen, Bø, op de Lofoten en in Tromsø kwamen ook goed van pas. En het hielp ook dat hij iemand was die in moeilijke situaties voor anderen opkwam zonder daar veel voor terug te vragen.

Het enige wat mensen op Johannes tegenhadden was dat hij zo belachelijk jong was en dat je zo moeilijk met hem kon praten. Dat gold vooral voor degenen die niet in staat waren net zo snel te lezen als hij kon opschrijven wat hij niet kon zeggen.

*

Sara Susanne had haar moeders huis in Kjøpsvik verlaten en was nu huisjuffrouw in Bø. Ze was niet geïnteresseerd in haring- of zoutprijzen. Maar ze herinnerde zich dat ze Johannes zowel in de winkel als in het huis gezien had. Meerdere malen. Hij was een paar jaar ouder dan zij, maar niet veel. Zijn lichaam was pezig, benig en fit, als dat van een Lap die voortdurend achter zijn rendieren aan moest rennen. Maar zijn hoofd had een sierlijke vorm, en hij had blond, golvend haar en een baard. Zijn knuisten pasten daar niet bij. Alsof de schepper geen fraaie handen meer had gehad toen hij die ledematen uitdeelde. Er hingen twee knotsen in het verlengde van zijn lange armen. Zijn voeten waren groot, en duidelijk gemaakt voor een zwaarder lichaam. Maar hij liep licht en deinend, Johannes Krog. Alsof hij een groot plezier of een groot verdriet in zich had, waar hij van weg wilde rennen. Zijn ogen waren glashelder. Als hij je recht aankeek, zag je het wit rond de hele pupil, als bij een kind dat de wereld voor het eerst ziet.

Ze herinnerde zich hem nog van de bruiloft van haar zus Maren. Hij had in een groepje mannen gestaan, zonder een woord te zeggen. Maar zijn gezicht reageerde op wat er door deze of gene gezegd werd. Soms knikte hij enthousiast, andere keren schudde hij bedroefd zijn hoofd. Hij bleef altijd een beetje op afstand, het leek alsof hij haar niet zag, zelfs als hij haar recht aankeek. Ze herinnerde hem zich uit de tuin, met opgerolde hemdsmouwen in het zonlicht. Maar er kwamen zo veel mensen in de winkel en in het huis. Dat je hen daar had gezien, wilde nog niet zeggen dat je hen ook echt had ontmoet.

Het was zomer en het was het jaar 1862. Sara Susanne had een paar dagen vrij gekregen van haar mevrouw om haar familie te bezoeken.

Toen ze op zondagochtend met haar moeder en haar zussen uit de kerk kwam, stond hij daar opeens. Johannes Krog. Hij maakte een diepe buiging en schudde hun allemaal de hand, zonder iets te zeggen, alsof het een begrafenis was.

Nadat haar moeder de leegte die daarna ontstond had opgevuld met haar overweldigende vriendelijkheid, overhandigde hij Sara Susanne een zakje van grauw papier, met een zachte inhoud. Ja, het leek bijna alsof ze hadden afgesproken dat hij dit zakje zou meebrengen en dat ze daar verder geen woorden aan vuil hoefden te maken. Ja, dat hij al een hele poos wist dat hij haar hier zou tegenkomen. Ondanks haar verbijstering merkte ze toch dat zijn grote knuist trilde en dat de pezen in zijn hals tot het uiterste gespannen waren.

Er was geen ontkomen aan, dus nam ze het zakje met beide handen aan. En toen hij maar naar het zakje bleef knikken, maakte ze het open en trok er een witte zijden sjaal met lange, zware franjes uit – en een brief met een lakstempel. jk. Ze voelde zich zo pijnlijk getroffen dat ze vergat te bedanken. Veel van de mensen die om hen heen stonden, staarden. Sommigen glimlachten. Haar zussen, Amalie en Ellen, maakten het er niet gemakkelijker op door blikken uit te wisselen. Anne Sophie was nog maar veertien en staarde met open mond van de een naar de ander. Maar madame Lind redde de situatie door Johannes Krog van Offersøy meteen bij haar thuis te eten uit te nodigen. Gevolgd door een waterval van woorden, over gemeenschappelijke verwanten, vragen over zijn moeder, de haringprijzen, weer en wind.

Tijdens het eten, en toen ze daarna aan de koffie zaten, keek Johannes voortdurend naar iets naast Sara Susannes hoofd terwijl hij bij alles wat mevrouw Lind zei knikte. Zijn gelaatsuitdrukking was alert en oplettend, maar toch wekte hij de indruk zich in een andere wereld te bevinden. Als hij niet at of dronk, hield hij zijn armen over elkaar geslagen voor zijn borst, als een admiraal tussen twee zeeslagen in.

Sara Susanne had de brief nog niet opengemaakt. Die lag op het dressoir. Net als de sjaal. Ze schonk koffie in en haar moeder drong hem speculaas en lefser op, zoals dat hoorde. Hoewel Johannes nog bijna geen woord gezegd had, zei haar moeder verontschuldigend dat ze zou willen dat Arnoldus thuis was, want dan had Johannes niet alleen met vrouwen hoeven praten. Maar Johannes schudde verwoed zijn hoofd, alsof hij daar absoluut niet aan moest denken.

Na veel vragen van haar moeder begrepen ze dat het erg goed ging met de handel op Offersøy, maar dat hij andere toekomstplannen had dan vrachtschipper te zijn bij zijn broer Eilert, die de handelsplaats zou erven. Madame Lind stelde beleefde, vaak lange vragen die kort konden worden beantwoord. Alsof ze het antwoord eigenlijk al wist, maar een bevestigend ‘ja’ of ‘nee’ nodig had.

Zodra Johannes een paar woorden achter elkaar probeerde te zeggen, begon hij te stotteren. Vaak meteen bij de eerste lettergreep, alsof hij al opzag tegen de rest. Door al dat geploeter vergat hij tussen de woorden te pauzeren. Alles kwam er in één hakkelende stroom uit.

Mevrouw Lind deed alsof ze het niet merkte, maar wachtte tot hij zich door zijn ellende heen had geworsteld en ging dan verder met haar vriendelijke ondervraging over alles en nog wat. Vaak maakte ze het hun allemaal gemakkelijk door zelf al antwoord te geven.

‘Maar het enige wat Johannes misschien mist, is een metgezellin?’ opperde ze.

Johannes knikte een paar keer dankbaar.

‘Maar hij is nog jong, hij heeft nog alle tijd’, troostte ze.

‘N-n-n-nee! D-d-d-de t-t-t-tijd v-v-v-vliegt’, antwoordde Johannes ernstig terwijl hij nog steeds dat punt naast Sara Susannes gezicht bestudeerde.

Het was alsof hij meteen daarna uit een diepe slaap ontwaakte en hij geen zin had in nog meer vragen. Hij stond op zonder zijn kopje leeggedronken te hebben. Hij maakte een rondje en schudde iedereen in de kamer de hand. Amalie en Ellen, Anne Sophie, haar moeder en tot slot – Sara Susanne. Zijn gezicht was uitdrukkingsloos, maar zijn hals was vuurrood en hij keek voortdurend tersluiks naar de envelop op het dressoir.

Toen hij vertrokken was, stortten haar zusjes zich op de fraaie sjaal. Haar moeder gaf haar de brief. Met een traag, elegant gebaar. Triomfantelijke bijna. Alsof het een bericht van de Franse Zonnekoning was. Maar Sara Susanne nam de brief niet aan. Ze bestudeerde de strepen van het vloerkleed.

Haar moeder zuchtte, keek haar verwijtend aan en maakte de brief open. Ze bekeek hem even, rechtte toen haar rug, schraapte haar keel – en las voor met een stem alsof het het kerstevangelie betrof:

Geëerde Huisjuffrouw Sara Susanne Bing Lind

Men heeft het genoegen U om Uw kleine hand te vragen in huwelijkse begeleiding, in goede en slechte tijden. U zult geen spijt krijgen of nood lijden als U Ja zegt! Er kan vermeld worden dat men binnenkort de koop van handelsplaats Havnnes van Johannes Ursin zal afronden en dat men daardoor niet zonder middelen of huis is.

En: mag men om discretie vragen in het geval het antwoord nee is?

Uw toegewijde

Johannes Irgens Krog

Vrachtschipper

P.S.: excuses voor het handschrift, men is vooral gewend getallen op te schrijven.

Iemand duwde de kruiwagen met de met ijzer beslagen wielen over de steentjes op het erf. Bij het kelderluik onder het raam kwebbelden twee dienstmeisjes terwijl ze de kliekjes van het zondagse diner naar beneden droegen. Sara Susanne bestudeerde een spreeuw die al de onrijpe bessen van de lijsterbes aan het oogsten was. Het was een stralende, heldere dag buiten.

‘En …?’ Haar moeder boog zich naar haar toe.

‘Mamma …’ fluisterde Sara Susanne zachtjes terwijl haar zussen met ingehouden adem om haar heen zaten.

‘Je wilt toch niet de rest van je leven in betrekking blijven?’ begon haar moeder toen Sara Susanne na een poosje nog niets had gezegd.

‘Nee …’

‘Hij is een aardige man. Een knappe man! En betrouwbaar! Nog maar zesentwintig jaar! En bovendien zijn we familie van hem via zijn vader, Jens Krog. Arnoldus en Severin waren peetvader bij de doop van het kind van zijn zuster. Zowel je halfbroers en -zussen als wij hebben veel met de Krog-jongens te maken gehad. Lieve Sara Susanne … Dat stotteren kwam vast omdat hij zenuwachtig was.’

‘Zijn ogen lijken op die van ons paard, zagen jullie dat? Zo groot en glanzend’, riep Anne Sophie uit.

‘Het kan me toch zeker niet schelen dat hij stottert! Maar …’

Haar moeder zuchtte. Ze was veel te dichtbij, aan de andere kant van de tafel. Ze legde haar hand op Sara Susannes arm, die het gevoel had dat die hand een soort grendel was.

‘Ach, zit het zo. Nou ja … je kunt hiermee wachten tot Arnoldus thuiskomt. Niemand zal van mij kunnen zeggen dat ik mijn kinderen ergens toe dwing!’

‘Misschien wil hij mij wel hebben, als jij nee zegt?’ lachte Ellen.

‘Hou op met die onzin!’ Mevrouw Lind rechtte haar nek en keek hen allemaal om de beurt indringend aan.

‘Niet iedereen trouwt uit liefde’, mompelde Amalie terwijl ze schichtig naar haar moeder keek.

‘Misschien is Sara Susanne van plan om in haar eentje een boerderij te kopen en zonder man te leven, net als Iverine van Tårstad’, probeerde Ellen.

Ze doelde op de halfzuster op wie alle zusjes dol waren en tegen wie ze opkeken. Die wist alles voor elkaar te krijgen, samen met haar huishoudster, Peroline. Niemand gaf zulke leuke kerstfeesten. Het was net alsof de mannen nooit de kans kregen om hun eigen gesprekken het belangrijkst te maken, maar zich moesten schikken in waar Iverine het over wilde hebben.

‘Liefde … is er in veel vormen. Sommigen zien de liefde niet, omdat die te dichtbij is … dat overschatte bruisen van het bloed is vluchtig als een lentestorm. Daar kun je niet een heel leven op bouwen’, zei haar moeder met een zucht.

‘Maar mamma! Jij praat altijd over pappa – zo mooi, alsof dat liefde is geweest?’ zei Anne Sophie zachtjes.

‘Kleine Anne, jij was nog maar een jaar toen hij ons achterliet. Ik heb ruim de tijd gehad om over hem en al mijn vaderloze kinderen na te denken. In dat karwei zit ook heel veel liefde’, zuchtte haar moeder en ze bracht een zakdoekje naar haar oog.

Toen Arnoldus thuiskwam en over de sjaal en de brief hoorde, grijnsde hij van oor tot oor.

‘Geweldig! Johannes Krog! Een goed verstand en heeft met niemand ruzie, voorzover ik weet. En wat zal ik ervan zeggen … Een ongetrouwde man gaat nog, maar mamma vindt wel dat er hier te veel ongehuwde kinderen zijn. Jacob, Helene, Amalie, Ellen, Anne Sophie, jij en ik’, somde hij op. ‘Ze ligt ’s nachts vast weleens te piekeren over wat er van ons moet worden, in elk geval van jullie meisjes.’

Sara Susanne gaf geen antwoord. De lamp aan het plafond schommelde zachtjes heen en weer aan zijn messing ketting. De glazen kolf zat halfvol olie. Het lampenglas leek een beroete pendel onder deinende vloerplanken. Haar moeder liep heen en weer over de bovenverdieping. Resolute, harde, kleine stappen die opeens helemaal ophielden, om vervolgens in hetzelfde tempo door te gaan. Dat stoppen kon de indruk wekken dat ze bleef staan om te luisteren, of bijna viel, of anderszins hulp nodig had zodat je naar boven moest rennen. Zolang ze zich kon herinneren had ze altijd een ramp verwacht als haar moeder zo boven rondliep. Het ritmische gekraak, gevolgd door een oorverdovende stilte. En dan weer het kordate gestamp. Als andere mensen boven liepen, hield dat ooit een keer op. Haar moeder was nooit klaar. Ze draalde met naar beneden komen. Draalde met zich te laten zien. Rekte tijd door steeds volkomen stil te staan. Alsof ze hen wilde dwingen niet te vergeten aan hoeveel dingen zij moest denken, hoeveel zorgen ze had, hoeveel keren ze moest stilstaan om hun levens op orde te zien te krijgen.

Arnoldus en Sara Susanne waren alleen in de woonkamer. De lamp zwaaide. De zomergordijnen staken hun nog versgesteven ruches recht de kamer in. Aardappelmeel, goed besprenkelen en een heet strijkijzer. Maar dat was niet haar moeders werk. Zij deed dat soort dingen niet. Niet omdat ze had aangegeven dat ze dat niet leuk vond, of omdat ze zich er te goed voor voelde. Nee, verre van dat. Het was alleen zo dat ze haar secretaire aan het opruimen was of andere dringende bezigheden had – als dat soort dingen gedaan moesten worden. Voor haar huwelijk had Maren altijd de grote schoonmaak en het strijkwerk georganiseerd of zelf voor haar rekening genomen. Nu werd het naar het zo uitkwam verdeeld tussen de zusjes en de dienstmeisjes.

Arnoldus was rusteloos, wilde weg om het een of ander te doen. Hij was bijna altijd rusteloos. Zelfs zondags. Eigenlijk vooral zondags.

‘Aangezien Johannes Havnnes gaat kopen om voor zichzelf te beginnen, heeft hij snel een vrouw nodig. Ik denk dat je niet te lang moet wachten met je antwoord. Er zijn genoeg trouwlustige meisjes in de buurt, op elke landtong.’

Ze probeerde zijn blik te vangen. Probeerde hem duidelijk te maken dat ze een heel ander antwoord van hem nodig had. Welk antwoord, dat wist ze niet goed. Maar dat Arnoldus, haar broer, op wie ze van alle mensen het meest gesteld was, haar op deze manier wilde weggeven – dat was te erg.

‘Ik dacht dat jij het van mijn kant zag …’ begon ze.

‘Ja, maar dat doe ik toch ook, lieve kind … Ik zou niet weten wie een betere man zou zijn dan Johannes.’

‘Maar moet er dan niet iets meer zijn?’

‘Iets meer? Wat bedoel je?’

‘Moet je zomaar met de eerste de beste trouwen?’

‘Johannes is niet de eerste de beste’, zei hij vermoeid.

Maar toen ze hem recht in de ogen keek, wendde hij zijn blik af.

‘Ik had verwacht dat jij me zou steunen’, fluisterde ze.

‘Ja, maar dat doe ik toch!’

Ze bleef even zitten. Wachtte op het vervolg. Toen dat niet kwam, stond ze met gebogen hoofd op. Liet haar handen een paar keer over haar rok glijden en liep naar de deur. Langzaam. Als hij toen iets gezegd had, als hij in elk geval haar naam had genoemd, zou ze zich hebben omgedraaid en zich om zijn nek geworpen hebben.

Sara Susanne bleef drie dagen met keelpijn op bed liggen en moest een berichtje naar Bø sturen dat ze niet op de afgesproken dag terug kon komen. Haar mevrouw was vóór Sara Susannes vertrek al in een slecht humeur geweest, dus je kon je haar gezicht voorstellen toen ze dit bericht kreeg.

Haar moeder stond in de deur van haar kamertje, was op ziekenbezoek. Ze snapte niet hoe je in deze tijd van het jaar keelpijn kon krijgen, zei ze. Het was niet zo dat ze Sara Susanne iets verweet vanwege deze kwaal, ze zei gewoon wat ze dacht. En ze sloot af met een ‘arm meiske van me!’ Sara Susanne wist zeker dat als ze het schrijnen in haar keel had getrotseerd en ze in tranen was uitgebarsten, haar moeder dan naar haar toe zou zijn gekomen om op de rand van het bed te gaan zitten en haar te troosten. Maar in plaats daarvan schudde ze haar hoofd of knikte, afhankelijk van wat haar moeder zei. Het duurde niet lang. Toen kon ze haar ogen dichtdoen en de uren voorbij laten gaan. Ze was toch klaar met haar leven.

Het merkwaardige van klaar zijn met je leven, was de unieke rust die daarbij hoorde. Het bleek dat zwartebessengrog met rozijnen nog hetzelfde effect op haar had als toen ze een kind was. Ze spaarde de rozijnen op en hield ze in haar mond nadat de limonade was doorgeslikt. Dat verlichtte de pijn op unieke wijze. Haar zussen kwamen om de beurt naar boven. Het was hun waarschijnlijk verboden om haar lastig te vallen met de brief. Want ze bleven in de deuropening staan, op ruime afstand van de keelpijn die Sara Susanne uit Bø dacht te hebben meegenomen. Ze mocht blij toe zijn dat ze op bed lag, want buiten was er alleen maar regen en mist, dat kon ze zelf door het raam zien. En zíj moesten in de tuin rabarber halen of met andere dingen helpen.

Arnoldus liet zich niet zien.

De derde ochtend werd ze heel vroeg wakker en herinnerde zich haar droom. Ze stond op de kade bij de winkel op een boot te wachten die in de fjord dobberde en geen aanstalten maakte om aan te leggen. Terwijl ze daar stond, veranderden de jaargetijden opeens. Ze kon de sneeuwstorm op de fjord zien en boten die zonder zeilen voorbijvoeren in de harde wind. Zelf voelde ze geen wind of kou. Toen ze zich het volgende ogenblik omdraaide naar de boerderij, zag ze de bomen uitbotten in het zonlicht. Ze waren zo dichtbij dat ze het wollige van de kleine wilgenblaadjes kon zien. De lathyrusbloemen klauterden als levendige, pastelkleurige beestjes over het gaashek en zonden hun geur naar haar toe. Het volgende ogenblik verschrompelden ze en vielen af. Er hing een hijgende leegte om haar heen. Ze moest hier een einde aan maken. Bedacht dat ze haar haren moest wassen, want ze voelde zich bezweet en klam. Meteen stond ze boven een dampende zinken teil en liet haar haren wegdrijven. Ten slotte bedekten ze de hele kade en dreven verder de fjord in, ze kon ze niet tegenhouden. Ja, ze raakten ook verstrikt in de visdroogrekken op de rotsen. Plotseling zag ze Johannes Krog aan zijn knieholten aan de bovenste stok van het rek hangen, hij hield een krijtwitte linnen doek voor haar omhoog. Als het er niet zo gevaarlijk uit had gezien, had ze erom kunnen lachen. Hij had geen gezicht, maar toen ze wakker werd, wist ze dat hij het was geweest.

Sara Susanne stapte uit bed, knapte zich op en kleedde zich aan. Toen ging ze zitten en begon te schrijven.

Geëerde vrachtschipper Johannes Irgens Krog

Bedankt voor de mooie sjaal en voor uw vriendelijke aanbod!

Men zegt ja. Het is aan u te bepalen wanneer het huwelijk wordt aangekondigd.

Voor de goede orde moet ik erop wijzen dat mijn moeder niet de middelen heeft om de bruiloft te bekostigen. Maar wat mij betreft kunnen we alles eenvoudig houden.

Ik breng niet erg veel mee in de huwelijkse boedel. Slechts mijn kleren en een bescheiden uitzet van linnengoed en katoen. Maar ik heb geen schulden.

Mijn moeder doet de hartelijke groeten!

In vriendelijk begrip en volledige discretie,

Sara Susanne Bing Lind

Ze vroeg de vroegere winkelbediende, die nog steeds op de hoeve woonde, om de roeiboot te pakken en de brief persoonlijk te overhandigen.

Toen keerde ze terug naar Vinje in Bø en deed haar werk zoals altijd. Haar mevrouw was blij dat ze terug was en spaarde haar niet. Sara Susanne had besloten dat ze pas ontslag zou nemen als Johannes Krog haar geantwoord had en als het huwelijk voor de eerste keer was aangekondigd in de kerk. Ze kon zich niet herinneren zich ooit zo afschuwelijk alleen te hebben gevoeld.

Maar ze had buiten de waard gerekend. Al na een paar dagen kwam Johannes naar Vinje gezeild en stelde zich aan haar werkgevers voor als Sara Susannes verloofde. Hij zei het woord ‘verloofde’ een paar keer zonder stotteren. Hij gaf haar een gouden ring met een rode steen en overhandigde haar mevrouw een brief waarin hij haar vroeg Sara Susanne zo spoedig mogelijk van haar verplichtingen te ontslaan, omdat hij haar nodig had bij de voorbereidingen voor de bruiloft.

Haar mevrouw nam het ontslag kalm op, maar niet zonder zuchten. Ze wenste hun van harte geluk en vroeg met klem of ze Sara Susanne tot eind november kon houden. Dat vond Johannes veel te lang. Hij had een bruiloft tussen Kerst en Oudjaar in gedachten.

Toen werd Sara Susanne plotseling wakker en mengde zich in het gesprek. Zei kordaat dat ze tot 15 november in betrekking wilde blijven. Zo kwam ze tegemoet aan zowel de een als de ander, dacht ze. Het beviel haar niet dat iemand anders vroeg of ze uit haar betrekking ontslagen kon worden. Maar ze besefte dat dat eigenlijk een futiliteit was, als je bedacht dat ze haar leven in handen van een vreemde had gelegd.

Ze had nog steeds niet gehuild. Daar zou ze later wel tijd voor hebben.

‘Heb je je verlovingsring niet om?’ vroeg haar mevrouw op een dag toen ze aalbessenjam aan het maken waren. De bloedrode zeef bleef maar druipen boven de weckpot.

‘Die is vast kostbaar, het is niet verstandig om hem te dragen als je met je handen werkt – bij welk karweitje dan ook’, zei Sara Susanne resoluut.

‘Hij komt je zelf de vijftiende november halen?’

‘Dat zei hij.’

‘Wil je daarvoor nog een paar dagen vrij om naar huis te gaan, naar Kjøpsvik?’

‘Nee, dank je, dat hoeft niet. Dat is mijn huis niet meer.’

Haar mevrouw keek haar verbaasd aan. Fronste haar voorhoofd tot het leek op de flank van een geslacht schaap. Geelrozewit. Klaar om er een rollade van te naaien.