Boualem Sansal

Terug naar de rue Darwin

Uit het Frans vertaald door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Ouvrage publié avec le soutien du Centre national du livre – Ministère français chargé de la culture. Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Franse ministerie van Cultuur – Centre national du livre

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Rue Darwin, verschenen bij Éditions Gallimard

Oorspronkelijke tekst © Éditions Gallimard, Parijs 2011

Nederlandse vertaling © Jan Versteeg en De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Hollandse Hoogte/Look

isbn 978 90 445 2496 3

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Ik hoorde het als een oproep van gene zijde: ‘Vooruit, ga terug naar de rue Darwin.’

Ik kreeg er kippenvel van.

Nooit, nooit en te nimmer had ik ook maar een seconde overwogen om op een dag terug te keren naar dat armoedige straatje waar zich mijn kindertijd had afgespeeld. Er was geen enkele reden om het te doen, dat deel van mijn leven had zich in een andere wereld afgespeeld, en die wereld was verdwenen, net als de herinneringen eraan.

Ik stond met mijn broers en zussen in Parijs bij het bed van onze oude moeder in het Pitié-Salpêtrière-ziekenhuis. Het einde was nabij. De dokter deelde ons mee: ‘Blijf bij haar, ik denk dat het bijna afgelopen is’ en hij vertrok weer. We gingen met aarzelende stapjes dichter naar het bed toe, een beetje geschrokken, en daardoor wat gegeneerd, en bleven daar staan, rechtop, stijf, terwijl ieder voor zichzelf armzalige woorden en onbegrijpelijke gebeden stamelde. Opeens brak er iets in me, ik werd overvallen door een geweldige angst.

En op hetzelfde moment kwam er een grote rust over me, voelde ik ontroering. Moeder leek te slapen, ze ademde met regelmatige en kalme zuchtjes, zoals gewoonlijk. Ze was mooi en op een onherroepelijke en geheimzinnige manier afwezig, waardoor ze iets verontrustends uitstraalde. Ik kreeg zin om naast haar te gaan liggen en zelf ook te verdwijnen.

Toen ik me over haar heen boog om haar een kus te geven, klonk er als een verre echo een stem in mijn hoofd: ‘Vooruit, ga terug naar de rue Darwin.’ Ik schoot overeind, ervan overtuigd dat mijn broers en zussen hetzelfde hadden gehoord als ik. Maar ze hadden hun eigen verdriet, afgesneden van de wereld en zijn geluiden. Hun verdriet verleende hun een bepaalde schoonheid en hun waardigheid riep vertedering op.

Ik meen dat ik glimlachte, een soort grijns die vergezeld ging van een zenuwachtig keelgeluid, maar ik weet het niet zeker.

De verpleegster wierp een merkwaardige blik op me. Mijn god, wat zal ze gedacht hebben?

Toen kwam het moment om afscheid te nemen. Moeder was gestorven, haar oude lichaampje lag in het mortuarium, terwijl de administratieve formaliteiten met het oog op haar terugkeer naar het vaderland begonnen aan een tocht langs kronkelige wegen.

Er brak een onzekere tijd aan. Alles was vaag, somber, verontrustend. We spraken nauwelijks met elkaar, we leken net versufte slachtoffers die doelloos rondhangen nadat een ramp zojuist hun leven heeft verwoest. We hingen ieder op zijn eigen manier rond, de meisjes kropen bij elkaar, hier, daar, in de zitkamer, in hun slaapkamers, in een hoekje van de tuin, de jongens trokken zich stilletjes terug voor de tv, achter een op goed geluk opengeslagen boek of met een glas whisky. Met de dood in de buurt wil je alleen zijn, je schaamt je voor jezelf en voor de armzaligheid van het leven. En ik vermoeide me met lange, doelloze wandelingen door straten die me merkwaardig leeg voorkwamen.

Diep in mijn binnenste, heel diep in mijn binnenste zeurde iets. Een oude herinnering uit een tijd langgeleden, uit een andere wereld. Het afgesproken moment was aangebroken.

Na de administratieve afwikkeling werd ons verzocht een ogenblik stilte in acht te nemen rond een loden doodkist, onder het toeziend oog van twee medewerkers van de begrafenisonderneming en een douanebeambte. Ik zocht de blik van mijn broers en zussen, als om de band te benadrukken, en bij wijze van gezamenlijk gebed sprak ik alleen maar deze woorden: ‘Vaarwel, moeder.’ De aanwezigheid van de douanier vormde een onoverkomelijk obstakel, in zijn bijzijn bidden zou zoiets geweest zijn als voor een loket een verzoek indienen. Ik was te geëmotioneerd, ik liep de kans dat ik voor een treurige vertoning zou zorgen en misschien wel op het gemoed zou werken van die waardige commies die hier was om de staat te dienen: voorkomen dat er mogelijk iets niet aangegeven werd.

Toen de zegels weer waren aangebracht, tekenden we papieren, nog meer papieren, en de lijkwagen reed richting vliegveld.

Alles was klaar.

En iedereen ging weer zijn eigen weg, Kariem keerde terug naar Marseille, Soeaad naar San Francisco en Moenia naar Montreal … of Ottawa; ik had niet helemaal begrepen of ze hier woonde en zich opmaakte om daarheen te verhuizen of omgekeerd, ze sprak heel snel, sprong van de hak op de tak en gebruikte een heleboel anglicismen. Naast Kariem met zijn zware Marseillaanse accent en Soeaad met haar zeer Californische doelmatigheid, maakte de arme Moenia weinig indruk met haar verwarde manier van praten en haar Quebecse taaltje. Naziem was in zijn eigen omgeving, hij is een ingeburgerde Parijzenaar, met ook echt 75 op zijn nummerbord, een vooraanstaand zakenman, overladen met titels en distinctieven zonder dat hij zich erop laat voorstaan. We waren trots op hem, en een beetje jaloers op zijn succes, we wisten niet dat hij zo belangrijk was, op zijn veertigste zat hij op de Parijse beurs al bij de veertig meest verhandelde fondsen. Het is een andere wereld, een onbereikbaar melkwegstelsel. Hij had ons vorstelijk ontvangen in zijn mooie en grote huis in de rue Vieille-du-Temple 17, in de Marais, in het hart van het oude Parijs.

Toen ze bij aankomst dat huis dat eruitzag als een kasteeltje binnentrad, had de mooie en elegante Moenia uitgeroepen: ‘Nee maar, dit is het geheimzinnige Styles Court!’ Ze gaf zichzelf een houding, het bracht ons allemaal heel erg in verwarring dat we elkaar onder deze tragische omstandigheden weerzagen, een nederlaag voor ons, die zo veranderd waren, zo anders waren dan we ons na zo veel jaren van scheiding, en van stilte, hadden voorgesteld.

Later, tijdens het avondeten, een beetje om de achterstand in te lopen, legde ze ons uit dat de plek en onze komst uit alle hoeken van de wereld haar hadden herinnerd aan een befaamde roman van de beroemde Agatha Christie. Ze had het over sfeer en gedachteassociaties. Ze voegde er met een droeve glimlach aan toe: ‘Nu we bij elkaar zijn, kan het drama beginnen.’ Er viel een ijzige stilte. Het was duidelijk een onhandige opmerking van Moenia. Ik kon me niet herinneren dat ze ook al zo onhandig was toen ze nog jong was, in Algerije, dus leidde ik eruit af dat ze het pas later was geworden, in Amerika, waar men er, zeggen ze, geen moeite mee heeft de dingen te zeggen zoals je ze voelt. Soeaad keek haar over haar insectologenbrilletje aan en zei belerend: ‘Moeder ligt in het ziekenhuis in coma, ik herinner je er even aan.’

En ik keerde terug naar Algerije, met het stoffelijk overschot van onze moeder. Het deed me vreselijk pijn te weten dat ze in een verzegelde plastic kist lag, vol aanwijzingen voor de behandeling, ‘BOVEN’, ‘ONDER’, opgestapeld als een stuk bagage, ergens onder onze voeten, in het binnenste van het vliegtuig. Ik schaamde me voor mezelf en voor wat het leven ons laat doen.

Een week daarvoor had ze nog naast me gezeten, glimlachend en een beetje bang. We waren zonder veel hoop op weg naar Parijs, haar kanker was in het terminale stadium, maar wel met de zekerheid een paar maanden uitstel te kunnen krijgen. Er was nog een andere reden, de eigenlijke, dringende, en van levensbelang had ik bijna gezegd, voor mij wezenlijk: ik wilde een waardig en fatsoenlijk einde voor haar. Ik wilde dat ze eindelijk al haar kinderen bij zich zou hebben, dat ze omringd zou worden door liefde en glimlachjes. Ik wilde tot het eind haar hand kunnen vasthouden, in een omgeving met gedempt licht, in een schone kamer waar het naar recent gebruikt jodium rook en het bleekwater geurde naar lavendel, groene appeltjes of bos; ik wilde dat ze in haar eigen tempo het leven zou loslaten, en indien mogelijk met een glimlach. Thuis, in Algerije, zijn de dingen zoals ze zijn, meedogenloos en onbegrijpelijk, je sterft er nog steeds zoals in de Middeleeuwen, vol angst en omgeven door ellende. Ik wilde haar dat besparen, we hadden het vaak genoeg meegemaakt, we waren ontsteld, aangeslagen, verlamd van verdriet, we stonken, we hadden geen greintje waardigheid meer, wel zaten we onder de wonden en builen, we hadden geen cent meer, niets interesseerde ons nog, we waren niets meer, niets meer dan lastige en berooide stervenden, en we stonden pas aan het begin van de nachtmerrie.

Wat ons te wachten stond, en ik dacht er voortdurend aan, was een armzalig, hobbelig en stinkend bed in een goor ziekenhuis, een dagelijkse kwelling, vernederingen, diefstal van onze spulletjes, vies eten, geneesmiddelen die over de datum waren en brak water, onaangename, voortdurende vermoeienissen, een hels wachten in de tocht op onmogelijke plekken, op eindeloze kelderverdiepingen of in verafgelegen bijgebouwen, vervolgens de doodsteek in de loop van een nacht, veel gereutel en een lange doodsstrijd in de ijzige stilte tot de grauwe ochtend. Dan kwam het sinistere lijkenhuis, waar alles kleefde van het geronnen bloed, en steeds, overal, een totale, onmenselijke wanorde, mensen in groten getale die zich voortslepen of elkaar opzijduwen om het eerst aan de beurt te zijn, mensen die wat rondslenteren, voorbijgangers, hele mensenmassa’s die verdwaald zijn, clandestiene verkopers, uitgeputte zieken en, onvermijdelijk, als door spontane generatie opduikende nieuwe rijken, of hun makkers, eenvoudige en geborneerde mensen, je herkent ze zonder mankeren, ze te zien geeft je een onprettig gevoel, ze hebben de grootste haast, ze banen zich met hun vingertoppen een weg door de menigte, ze weten waar ze met die besliste stappen naar op weg zijn en op welke deur ze moeten kloppen, en de ijzerwinkel die hun interessante persoon omgeeft, is kenmerkend voor hen: Ray-Ban als periscoop op een eigenzinnig voorhoofd, verschillende sieraden, gestroomlijnde vulpennen, sleutelhangers van terreinwagens met afstandsbediening, een ingebouwde aansteker en een ledlampje, waarmee ze zitten te friemelen alsof het een gebedssnoer was, tassen met vakjes en ritssluitingen aan de schouder of een buiktasje aan de riem waarin je schatten aan wegwerpelektronica en partijen zeldzame parels kunt vermoeden, en het absolute einde, het allernieuwste, de lieveling van de reclame: een mobieltje met aanraakscherm. Alles uit China, en beslist geen namaak, dat spreekt vanzelf.

Ik wilde daar hoe dan ook aan ontsnappen. Welnu, wij hadden de buitenkans om elders te gaan sterven, wat niet voor iedereen is weggelegd. Ik deed in Algiers wat ik kon wat de paperassen en de vergunningen betreft, en Naziem deed op zijn beurt de rest, het belangrijkste: opname in het Salpêtrière, het regelen van de kosten, de nodige aanbevelingen en het first-classvliegticket. We hadden een afspraak met de meest vooraanstaande professor van het ziekenhuis.

We waren zo goed als gerustgesteld.

De hele vlucht hield ik haar hand vast en vertelde ik haar hoe goed we in Parijs voor haar zouden zorgen. Ik zei haar dat we het met haar kleine genie Naziem, die zelfs goede maatjes was met de president van de Franse republiek, maar hoefden te vragen om het wonder te laten geschieden. ‘Hier is het een kwestie van techniek, ma’, zei ik tegen haar. Ze glimlachte en knikte instemmend, ze wilde dat we er gauw waren, ze dacht aan haar kinderen, die ze daar spoedig om zich heen zou hebben, voor haar uit alle uithoeken van de wereld gekomen. Ik had haar beloofd dat de jongste, haar dierbare Hédi, er ook zou zijn. Even was haar gezicht betrokken, een ogenblik later had ze geglimlacht, wilde ze dan toch geloven dat ik tot zoiets in staat was.

Als er één wonder geschiedt, genadige God, waarom dan niet nog een.

Toen we op Orly aankwamen ontdekten we, geschrokken en verbijsterd, dat ze in coma was geraakt. Tijdens de vlucht was ze waar ik bij zat door het brommen van de motoren in slaap gesust. Ik voelde me ellendig, kon het mezelf niet vergeven, ik had haar immers herhaaldelijk aangemoedigd: ‘Probeer te slapen, ma, probeer het.’ Ze had pijn, ze beet haar tanden op elkaar, daarna had ze zich ontspannen en haar hoofd tegen mijn schouder gelegd. Ik had haar sjaal geschikt, het gordijntje voor het raampje neergelaten en haar bij de arm gehouden tot we waren geland. En ik voelde duidelijk hoe haar uitgemergelde hand in de mijne beefde, en ik zag duidelijk hoe ze, zoals gewoonlijk, met regelmatige en rustige zuchtjes ademde. Ze was onopvallend vanuit haar slaap in coma geraakt. Dat was ze ten voeten uit, bescheiden en dapper tot het eind.

Een week later ging haar coma zonder dat ze iemand tot last was geweest over in de dood.

Ze had haar kinderen niet gezien.

Ze had hen sinds de rue Darwin nooit meer samen gezien.

Waarom ging het zo, mijn god?

Net als in het lied waren ze gekomen, waren ze er allemaal voor haar, la Mamma, behalve die verdomde Hédi, van wie we niet wisten waar we hem konden bereiken om hem het nieuws te melden. Maar zou hij gekomen zijn? Hij leefde niet meer zijn eigen leven, hij had zich in dienst van de jihad en de waanzin gesteld. Dit kind deed me verdriet en ik schaamde me voor hem. Dat zal altijd zo blijven.

Met z’n zessen, Hédi, die in de bergen van Waziristan voor taliban speelde inbegrepen, bewoonde onze familie vier werelddelen: Afrika, Europa, Amerika en Azië. En de kinderen van de een en de ander volgden in de rest van de wereld ons voorbeeld door hun steentje bij te dragen aan het geluk of ongeluk van deze uitgebreide en altijd doorgaande, wereldomspannende kolonisatie die inherent is aan het leven. Kortom: we waren de vleesgeworden mondialisering. Ons bij elkaar krijgen was niet gemakkelijk. En daarom was dat ook nooit gebeurd sinds onze verspreiding in de loodzware jaren van het socialisme, die voorgoed in de plaats waren gekomen van de jaren van bloedige strijd tijdens de burgeroorlog. En al die tijd was er, om allerlei allemaal even zwaar wegende redenen, nooit enig persoonlijk contact geweest. In het begin hadden we ons zo goed en kwaad als het ging beholpen met brieven en telefoontjes en, omdat het zo gemakkelijk en goedkoop was, steeds meer met e-mails. Altijd moest ik aandringen, en soms smeken, om van hen te horen te krijgen hoe het ging. Ik legde me er niet bij neer, het ging om hun moeder, toch begreep ik wel dat het moeilijk voor hen was meer tijd voor ons in te ruimen. Hun leven speelde zich daarginds af, in hun nieuwe omgeving, daar hadden ze in hun dagelijks leven al genoeg te maken met dringende zaken, dingen die om voorrang vroegen, zorgen, klappen die ze opliepen en de behoefte om hun hart uit te storten.

Als ik haar een ontkennend antwoord gaf, fronste moeder haar wenkbrauwen en vroeg me nog eens: ‘Weet je zeker dat je computer het doet?’ En ik werd op mijn beurt ongerust, controleerde meteen in haar bijzijn de aansluitingen, de apparaten en de programmatuur, daarna actualiseerde ik gauw de virusscanner, de McAfee+, en maakte ik de harde schijf grondig schoon. Ik eindigde met het binnenhalen van de laatste updates, de aanbevolen en de facultatieve, en andere routinematige uitbreidingen van verschillende aard. Het was tovenarij, ze beschouwde het als een meedogenloze duivelbezwering, en me vaardig te zien omgaan met dat geheimzinnige toetsenbord en die prachtig glanzende en fluorescerende cd’s stelde haar gerust; het streelde haar moederlijke trots, en deed haar uiteindelijk … in slaap vallen.

Maar het apparaat bleef stil. Steeds langere tijd. En moeder vroeg opnieuw. In afwachting van nieuws van onze naaste familieleden bezorgde ik haar afleiding, legde ik haar uit hoe de wereld in elkaar zat, vertelde ik haar over belangrijke theorieën en hield ik haar op de hoogte van de meedogenloze actualiteit, van uur tot uur, als een echte doorlopende nieuwszender: de economische crisis, het terrorisme, de identiteitsproblemen, verschijnselen die veel mensen in beweging brengen, allerlei problemen die zich aan ons opdringen, ons ontregelen hinder geven afstompen en waarvoor iedereen zo gauw mogelijk een oplossing wil. ‘Dat gaat wel over, moeder, dat gaat straks wel over’, zei ik als ik haar zag verbleken, in elkaar zag duiken en lange zuchten hoorde slaken terwijl ze strak voor zich uit keek, alsof ze een gat in de muur zocht waarin ze kon verdwijnen. Ze was verbijsterd over de reusachtige, niet tegen te houden absurditeit van de wereld. Ik hield heel veel van haar op die momenten dat ze eruitzag als een ontsteld, trillend vogeltje dat werd gehypnotiseerd door een gemene boa.

Toch waren we niet alleen maar bedroefd, bezorgd en ernstig, altijd aan het klagen of zinloos aan het filosoferen. Ik sprak met haar net zo goed over mooie dingen, betere tijden, dat bestaat allemaal en komt ook weer terug. En na eens goed gelachen te hebben, eens flink de spot te hebben gedreven met sommige kleinburgers onder onze kennissen en met zulke verhevenheden als waar de televisie ons meende op te moeten trakteren, keerde de droefheid terug, erger en stiller, bitterder, als om ons ervoor te straffen dat we het gewaagd hadden ons zorgeloos te tonen. In feite waren we bedroefd noch zorgeloos, we waren op een eindpunt gekomen en wisten niet wat we nog meer zouden kunnen doen.

Ik hield haar gezelschap en was er niet altijd zeker van hoe ik het aan moest pakken. Dan praatte ik te veel, omdat ik mezelf graag hoorde praten. En om erachter te komen waar ik nu eigenlijk mee bezig was.

Ze gaf de hoop op haar kinderen tijdens haar leven terug te zien. Haar droom was haar hele kinderschare ooit een uur om zich heen te hebben en, indien mogelijk, het kroost van haar kroost, in haar voorstelling een enorm aantal, en opgewonden, zo zijn cherubijntjes, ze lopen over elkaars voetjes, beschadigen elkaars vleugels, brabbelen onafgebroken en huilen voor de lol. Het was een vroom en ouderwets beeld, zoals alles, zoals ook het begin van de wereld, dat ze met niet-aflatende geestdrift voor zich bleef zien. Als ik merkte dat ze zo in haar geheugen zat te graven op zoek naar ons, en ons vond, allemaal bij elkaar, langs de omweg van een herinnering, mooi en blij te leven, dan leek ze net een kind dat verrukt is over zijn dromen.

En hoe meer haar ogen glansden, hoe meer pijn het me deed.

Een keer was ze naar Parijs gegaan, voor het huwelijk van Naziem. Het was een belangrijk moment, Naziem vierde bij dezelfde gelegenheid dat hij zijn eerste miljard frank binnen had en dat hij zijn entree maakte in de internationale en onbestendige high society. Kariem en Soeaad hadden de reis uit Marseille en San Francisco gemaakt, maar Moenia, die in die tijd vlakbij woonde, was thuisgebleven, in Italië, het land van de liefde en de liedkunst, in Napels, met een Napolitaan om kort te gaan, die ze daar had ontmoet, en ik, die beroepsmatige verplichtingen had die even dwingend waren, had niet uit Algiers weg gekund, net als de kleine Hédi, die tien was en vóór alles naar school moest.

Niemand was ooit op het idee gekomen om naar Algerije te gaan. Toch had daar onze wieg gestaan, waren we allemaal daar geboren. Mijn broers en zussen hadden het land verlaten, zoals zo veel anderen voor en na hen hadden gedaan, en massaal tijdens de burgeroorlog, bang en omgeven door ellende, in hun geest was terugkeren nog steeds ondenkbaar. En zelf vroegen we het ook niet, geen sprake van, we waren bang voor zo’n confrontatie in onze armoedige omgeving, stel je voor dat ze ons niet herkenden, dat ze zich voor ons schaamden en het hun verdriet deed ons zo te zien, ouderwets, onwetend, vertwijfeld door onmacht en berustend in ons lot. Waar heb ik dat toch gelezen: ‘Armoede drukt zijn stempel op iedereen die in het armengetto woont’? We wilden onszelf niet zien zoals we ons in hun verwarde en ontwijkende blikken zagen. En sindsdien werd Parijs door ieder beschouwd als het vanzelfsprekende verzamelpunt van de familie. ‘Tot gauw, misschien in Parijs’, zeiden we in onze e-mails tegen elkaar. Het was een vaste formule, je kon er altijd mee uit de voeten, net als het ‘volgend jaar in Jeruzalem’, dat Joden als afscheidsgroet gebruiken, waar ook ter wereld. Hosanna, beste broeders, hosanna! Zolang er een plek op de wereld is waar je kunt hopen bij elkaar te komen, is het leven mooi, en hoop een geoorloofde verlokking.

Wat het leven niet lukte, ons bijeen te brengen, kreeg de dood wel meteen voor elkaar. In mijn e-mail deelde ik hun mee: ‘Moeder is stervende. Kom gauw.’

We zagen elkaar terug in Parijs, vreemden voor elkaar, rond een doodkist en met herinneringen die nog slechts uit brokstukken bestonden.

Zou het einde van de trouw gekomen zijn?

Mijn god … mijn god!

Iets was stukgegaan wat eigenlijk al heel lang verdwenen was, ik had er alleen lang over gedaan het in te zien en te erkennen. Met moeder verdween bij mij een heel sterk gevoel dat me altijd geëmotioneerd en zelfs met verhevenheid deze woorden deed zeggen: mijn broers, mijn zussen, mijn familie. Ik was de oudste, daar was ik me ten volle van bewust. Soms drukte dat gevoel op me, en zei ik bij mezelf dat ik ook een eigen leven had en dat ik me daar op egoïstische wijze helemaal op mocht toeleggen, zonder te sterven van schaamte. We waren allang uitgezwermd over de wereld, de banden waren mettertijd losser geworden, verbroken, en ik had het niet door. Ik leefde met een illusie, zat in een ander verhaal, en misschien deed ik niets anders dan me houden aan de wetten van de menselijke soort. Ik denk dat ik uiteindelijk niet méér heb gedaan dan moeder helpen met het dragen van de reusachtige liefde die ze voor haar kinderen koesterde. Ik moet op enig moment gemerkt hebben dat dit gewicht bezig was haar te verpletteren. Dus hield ik van mijn broers en zussen met de liefde van een gevangene, zozeer dat ik vergat zelf te leven.

Als liefde beschermt, wat moeder als vanzelfsprekend aannam, dan bouwden wij een reusachtige en onneembare vesting om hen heen. En misschien sloten wij hen onbedoeld daarin op. Ik stelde mezelf de vraag: bestaat liefde op afstand wel? Wat houdt iemand liefhebben in als je van de ander wordt gescheiden door grenzen, oceanen, schijnbeelden, luchtspiegelingen, fantasieën, leugens, verdwenen, vergeten werelden? Wie weet het antwoord?

Ik dacht ook dat het een teken was dat de eenzaamheid me zwaar viel.

Of dat een ander belletje in mijn hoofd was gaan rinkelen … Een afspraak die al heel lang geleden was gemaakt.

Omdat ze hen niet ongerust wilde maken, hielden we haar ziekte stil. Ik vertelde hun dat ze moe was, dat ze lusteloos was, dat ze op bericht van hen wachtte en dat ze hoopte hen gauw te zien. De formulering had iets van een verborgen boodschap, ik verweet het mezelf niet echt met overtuiging, ik wilde dat die zo was, vast en geruststellend, en heel suggestief, en ook nadrukkelijk, om hen de oren te laten spitsen, op hun gevoel te werken, het verlangen in hen wakker te roepen om er zichzelf van te komen vergewissen. Soms werd ik beloond voor mijn listen, schreven ze vaker, waren ze hartelijk en liefdevol, beloofden ze te komen. Meteen voelde moeder zich beter.

Zodat ik zelf weer wat op krachten kon komen.